Makar sankranti 2026 : नवीन वर्षातील पहिला आणि अत्यंत महत्त्वाचा सण म्हणून मकर संक्रांतीकडे पाहिले जाते. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो त्या क्षणापासून उत्तरायणाची सुरुवात होते आणि म्हणूनच या सणाला विशेष धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. भारतातील विविध प्रांतांमध्ये हा सण वेगवेगळ्या नावांनी आणि परंपरांनी साजरा केला जातो. महाराष्ट्र, तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटक या राज्यांमध्ये मकर संक्रांती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. यंदा मकर संक्रांतीपूर्वीचा ‘भोगी’ हा सण १३ जानेवारी रोजी साजरा होणार असून, या दिवसाला संक्रांती उत्सवाची नांदी मानली जाते.
भोगीचा सण हा जुन्या गोष्टींचा त्याग करून नव्या, सकारात्मक जीवनाची सुरुवात करण्याचा संदेश देतो. या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करण्याची प्रथा असून, विशेषतः स्त्रिया या स्नानाला धार्मिक व आरोग्यदृष्ट्या महत्त्व देतात. घरातील नको असलेली, जुनी सामग्री जाळून त्यावर शेकोटी पेटवली जाते, जी अज्ञान, नकारात्मकता आणि जुन्या दु:खांपासून मुक्त होण्याचे प्रतीक मानली जाते. या माध्यमातून नव्या आशा, आनंद आणि समृद्धीचे स्वागत केले जाते.
तमिळनाडूमध्ये मकर संक्रांतीच्या आधी तीन दिवस ‘पोंगल’ हा उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवातील पहिल्या दिवसाला ‘भोगी पोंगल’ असे म्हणतात. भोगी पोंगलच्या दिवशी उपभोग, पावसाळा आणि समृद्धीचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या देवराज इंद्राची पूजा केली जाते. शेतीवर अवलंबून असलेल्या समाजासाठी पाऊस हा जीवनदायी घटक असल्याने, इंद्रदेवाच्या पूजेला विशेष महत्त्व आहे. चांगला पाऊस, भरघोस पीक आणि सुखसमृद्धी लाभावी, या भावनेतून ही पूजा केली जाते.
भोगी आणि मकर संक्रांती हे सण केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून, निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याची आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी देतात. सूर्य, पाऊस, जमीन आणि अन्न यांचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा काळ सामाजिक ऐक्य, आनंद आणि नवचैतन्य घेऊन येतो. त्यामुळेच भोगी आणि मकर संक्रांती हे सण भारतीय संस्कृतीतील समृद्ध परंपरेचे प्रतीक मानले जातात.
भोगी म्हणजे नेमके काय?
मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी साजरा करण्यात येणारा सण ‘भोगी’ म्हणून ओळखला जातो. ‘भोगी’ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ आनंद उपभोगणारा किंवा जीवनातील सुखांचा आस्वाद घेणारा असा होतो. या सणामागील संकल्पना माणसाने आयुष्यातील आनंद, समाधान आणि सकारात्मकतेचा स्वीकार करावा, अशी आहे. त्यामुळेच भोगी हा केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून, आनंद साजरा करण्याचा आणि उपभोगाचा उत्सव मानला जातो.
भोगीच्या दिवशी जीवनातील नकारात्मकता, जुनी दुःखे आणि कालबाह्य विचार बाजूला सारून नव्या उत्साहाने पुढे जाण्याचा संदेश दिला जातो. अनेक ठिकाणी पहाटे अभ्यंगस्नान करून दिवसाची सुरुवात केली जाते. शरीरशुद्धीसोबतच मनशुद्धीही साधावी, अशी या परंपरेमागील भावना आहे. यानंतर घरातील जुनी, निरुपयोगी वस्तू बाजूला काढून त्यांचा त्याग करण्याची प्रथा आहे, ज्यातून नव्या गोष्टींसाठी जागा निर्माण करण्याचा आणि जीवनात सकारात्मक बदल स्वीकारण्याचा संकेत मिळतो.
हा सण प्रामुख्याने महाराष्ट्रासह दक्षिण भारतातील तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटक या राज्यांमध्ये मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. तमिळनाडूमध्ये भोगी हा पोंगल उत्सवाचा पहिला दिवस मानला जातो आणि या दिवशी देवराज इंद्राची पूजा केली जाते. चांगला पाऊस, समृद्ध पीक आणि भरभराटीचे जीवन मिळावे, या अपेक्षेने ही पूजा केली जाते.
एकूणच भोगी हा आनंद, उपभोग आणि नवचैतन्याचा सण आहे. जीवनातील सुखद क्षणांचा आस्वाद घेत, कृतज्ञतेची भावना जपत आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवत पुढील वर्षाकडे वाटचाल करण्याची प्रेरणा हा सण देतो. म्हणूनच भोगी हा भारतीय संस्कृतीतील आनंदोत्सवाचे प्रतीक मानला जातो.
महिलांनी सुगड कसे पूजावे-
भोगीच्या दिवशी महाराष्ट्रातील अनेक भागांत सुवासिनी स्त्रिया श्रद्धेने सुगड पूजन करतात. सुगड म्हणजे मातीची लहान मडकी असून, ती समृद्धी, उपभोग आणि गृहस्थाश्रमाच्या भरभराटीचे प्रतीक मानली जातात. भोगीच्या दिवशी सुवासिनी स्त्रिया पाच सुगड खरेदी करतात. या सुगडांना हळद-कुंकू लावून विधिवत पूजन केले जाते. पूजनानंतर या सुगडांमध्ये भोगीच्या कच्च्या भाज्या, बोरे तसेच तिळगूळ भरले जातात. हे भरलेले सुगड प्रथम घरातील देव्हाऱ्यात देवास अर्पण केले जातात. त्यानंतर मंदिरात जाऊन देवाला सुगड वाहण्याची प्रथा आहे. यानिमित्ताने देवाकडे घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदो, अशी प्रार्थना केली जाते.
सुगड पूजनानंतर सुवासिनी स्त्रियांना सुगड देऊन ओटी भरण्याची परंपरा आहे. या ओटीत तिळगूळ, बोरे, भाजीपाला आणि सवाष्णीसाठी आवश्यक वस्तू दिल्या जातात. या विधीमागील श्रद्धा अशी की, सुगड पूजन आणि ओटीभरणी केल्याने सुवासिनींच्या संसाराला भरभराट येते, पतीचे आयुष्य दीर्घ होते आणि घरात सुख-समृद्धी नांदते. भोगीच्या दिवशी केले जाणारे हे पूजन केवळ धार्मिक विधी नसून, निसर्गाशी नाते जोडणारे आणि कुटुंबातील आपुलकी, सौहार्द वाढवणारे एक सुंदर सांस्कृतिक परंपरेचे प्रतीक मानले जाते.
इंद्र देवाची आठवण का काढतात?
भोगीच्या दिवशी देवराज इंद्राची श्रद्धेने आठवण काढली जाते. पर्जन्यदेव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इंद्रदेवाने आपल्या कृपेने शेतशिवारात मुबलक आणि समृद्ध पीक यावे, अशी कृपा केल्याची लोकमान्यता आहे. त्यामुळे ही पिके केवळ एका हंगामापुरती न राहता वर्षानुवर्षे सातत्याने भरघोस यावीत, अशी मंगलकामना भोगीच्या दिवशी करण्यात येते. निसर्गाशी आणि शेतीशी असलेले मानवी नाते या प्रार्थनेतून अधोरेखित होते.
या दिवशी देशातील काही भागांमध्ये लहान स्वरूपाची होळी पेटवण्याची परंपरा आहे. या होळीत काही जुन्या किंवा निरुपयोगी वस्तूंची आहुती दिली जाते. या कृतीतून जुन्या नकारात्मक गोष्टी, दारिद्र्य आणि अपशकुन दूर जाऊन जीवनात नवचैतन्य यावे, अशी भावना व्यक्त केली जाते. हा विधी केवळ धार्मिक नसून, तो मन आणि घर स्वच्छ करण्याचा प्रतीकात्मक संदेशही देतो.
भोगीच्या सणाला सामाजिक सलोखा आणि आपुलकीलाही महत्त्व आहे. पूर्वी या दिवशी मालकवर्ग आपल्या कर्मचाऱ्यांना वस्तू किंवा भेटवस्तू देत असत, ज्यातून कृतज्ञतेची भावना आणि आपुलकीचे नाते दृढ होत असे. शेतीप्रधान संस्कृतीत हा काळ विशेष महत्त्वाचा मानला जातो, कारण शेतात नवीन बहार आलेली असते. पिके उभी राहिल्याने शेतकऱ्याला दीर्घ मेहनतीनंतर थोडा विसावा घेण्याची संधी मिळते.
या आनंदाच्या वातावरणात शेतकरी भोगीची खास भाजी तसेच तिळ लावलेल्या बाजरीच्या भाकरीचा आस्वाद घेतात. तिळ आणि बाजरीसारख्या उष्ण गुणधर्म असलेल्या पदार्थांमुळे शरीराला आवश्यक ऊर्जा मिळते आणि थंडीपासून संरक्षणही होते. या पोषक आहारातून शेतकरी नव्या उत्साहाने सज्ज होतो आणि येणाऱ्या वर्षभराच्या शेतीकामासाठी स्वतःला मानसिक व शारीरिकदृष्ट्या तयार करतो. अशा प्रकारे भोगी हा केवळ सण न राहता, निसर्ग, श्रम आणि जीवनातील समतोल यांचा सुंदर संगम ठरतो.
हे देखील वाचा – Juhu Voter Bycott On BMC Election : ‘खोटी आश्वासने नकोत!’ – जुहूतील तब्ब्ल ३५ हजार नागरिकांचा मतदानावर बहिष्कार
