TV News Channels : भारतीय प्रसारमाध्यमांच्या इतिहासात एकेकाळी क्रांती घडवणाऱ्या वृत्तवाहिन्या आज एका अभूतपूर्व संकटाचा सामना करत आहेत. ज्या वाहिन्यांनी एकेकाळी जनमत तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आणि सत्तेत असलेल्यांना जाब विचारण्याचे धाडस दाखवले, त्याच वाहिन्यांचे अस्तित्व आज धोक्यात आले आहे. सध्याची परिस्थिती पाहता, वृत्तवाहिन्यांचा सुवर्णकाळ संपून आता परवाने परत करण्याची वेळ आली आहे की काय, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहे. एकेकाळी संध्याकाळी सात वाजता दूरदर्शनवरील बातम्या पाहणे ही घराघरातील सवय होती. त्यानंतर विविध वृत्तवाहिन्याना प्रेक्षकांनी पसंती दिली होती; मात्र आज प्रेक्षकसंख्या घटल्याने या वृत्तवाहिन्यांसमोर मोठे आव्हान उभे ठाकल्याचे चित्र दिसत आहे.
या अधोगतीमागे अनेक महत्त्वाची कारणे आहेत. प्रामुख्याने, विश्वासार्हतेचा अभाव हा या क्षेत्रापुढील सर्वात मोठा अडथळा ठरला आहे. निष्पक्ष पत्रकारितेची जागा आता सनसनाटी बातम्यांनी आणि विशिष्ट विचारधारेच्या प्रचाराने घेतली आहे. यामुळे प्रेक्षक आणि वाहिनी यांच्यातील विश्वासाचे नाते तडा गेले आहे. तसेच, डिजिटल क्रांतीमुळे माहिती मिळवण्याचे मार्ग बदलले आहेत. समाजमाध्यमे आणि ‘ओटीटी’ प्लॅटफॉर्मच्या वाढत्या प्रभावामुळे तरुण पिढी टेलिव्हिजनपासून दुरावली असून, ती आता अधिक वेगवान आणि पारदर्शक माहितीच्या शोधात आहे.
आर्थिक विवंचना हे देखील या संकटाचे एक प्रमुख अंग आहे. जाहिरातींमधून मिळणारे उत्पन्न घटल्यामुळे अनेक माध्यम समूहांना आपले गाशा गुंडाळावा लागत आहे. केवळ मोठ्या भांडवलदारांच्या पाठिंब्यावर चालणाऱ्या वाहिन्यांची स्वायत्तता धोक्यात आली असून, सत्तेला प्रश्न विचारण्याची त्यांची क्षमता लोप पावत चालली आहे. ‘लोकशाहीचा चौथा स्तंभ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या माध्यमाची ही दुरवस्था भारतीय लोकशाहीच्या दृष्टीने चिंताजनक आहे. जर वेळीच सुधारणा झाली नाही, तर हा ‘वाहिन्यांचा खेळ’ कायमचा संपुष्टात येईल, अशी भीती देखील व्यक्त केली जात आहे. या संधार्भातील विशिष्ट पोस्ट देखील काही सोशल मिडीयावर सध्या जोरदार व्हायरल होत आहे. या सर्व बाबींची पुष्ष्टी पवन सिंह यांनी आपल्या जन-गण-मंगलदायक पेजवरून देखील केली आहे.
भारतीय वृत्तवाहिन्यांचा अस्त: विश्वासार्हतेचे संकट आणि आर्थिक विवंचनेचा विळखा-
भारतीय प्रसारमाध्यमांच्या क्षेत्रात सध्या एक अभूतपूर्व स्थित्यंतर पाहायला मिळत आहे. एकेकाळी जनमानसावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या वृत्तवाहिन्या आज स्वतःच्या अस्तित्वासाठी संघर्ष करत आहेत. सलग एक तास आवडीने बातमीपत्र पाहणारा प्रेक्षक आज दुर्मिळ झाला आहे, कारण माहितीच्या नावाखाली मांडले जाणारे उथळ आणि विषण्ण करणारे संदर्भ जनसामान्यांच्या पचनी पडत नाहीत.
वृत्तवाहिन्यांच्या या अधोगतीचे मुख्य कारण म्हणजे मूळ पत्रकारितेच्या मूल्यांना दिलेली मूठमाती. जनहिताच्या मुद्द्यांना बगल देऊन रात्रंदिवस चालणारे धार्मिक व जातीय विद्वेष पसरवणारे कार्यक्रम, प्रायोजित चर्चेचे फड आणि सत्तेच्या दावणीला बांधलेली विचारसरणी यामुळे प्रेक्षकांचा भ्रमनिरास झाला आहे. निसर्गनियमानुसार, जेव्हा एखादे माध्यम सत्याचा विपर्यास करते किंवा लबाडी करते, तेव्हा समाज त्याकडे पाठ फिरवतो; भारतीय वृत्तवाहिन्यांच्या बाबतीत नेमके हेच घडताना दिसत आहे. तटस्थता सोडून एकतर्फी बाजू मांडण्याच्या वृत्तीमुळे या वाहिन्यांनी आपला ‘चौथा स्तंभ’ हा दर्जा गमावला आहे.
या नैतिक अधोगतीचा थेट परिणाम आता आर्थिक गणितांवर झाला आहे. प्रेक्षकसंख्या (TRP) घटल्यामुळे जाहिरातींच्या महसुलात मोठी घट झाली आहे. दुसरीकडे, चॅनेल चालवण्याचा कार्यात्मक खर्च (Operational Cost) मात्र गगनाला भिडला आहे. उत्पन्नाचे स्रोत आटल्यामुळे आणि प्रेक्षकांनी पाठ फिरवल्यामुळे, जवळपास ५० हून अधिक वृत्तवाहिन्यांनी आपले प्रक्षेपण परवाने (Broadcasting Licenses) सरकारला परत केले आहेत. ही केवळ व्यापार बंद होण्याची घटना नसून, एका सशक्त माध्यम परंपरेचा अंत मानला जात आहे.
आजची परिस्थिती ‘इकडे आड आणि तिकडे विहीर’ अशी झाली आहे. डिजिटल माध्यमांच्या वाढत्या प्रभावामुळे प्रेक्षकांकडे अनेक पर्याय उपलब्ध झाले आहेत, जिथे त्यांना अधिक पारदर्शक आणि वेगवान माहिती मिळते. अशा काळात जर पारंपरिक वृत्तवाहिन्यांनी स्वतःच्या कार्यपद्धतीत आमूलाग्र बदल केला नाही आणि पुन्हा एकदा लोकशाहीचा आवाज बनण्याचे धाडस दाखवले नाही, तर नजीकच्या भविष्यात वृत्तवाहिन्यांचे स्टुडिओ केवळ इतिहासातील स्मारके म्हणून उरतील, यात शंका नाही.
प्रसारमाध्यमांचे अस्तित्वसंघर्ष: मोठ्या माध्यम समूहांची माघार आणि प्रादेशिक वृत्तवाहिन्यांचे अवसान-
भारतीय प्रसारमाध्यमांच्या विश्वात सध्या एक प्रचंड मोठी उलथापालथ सुरू असून, अनेक दिग्गज वृत्तवाहिन्यांनी आपला गाशा गुंडाळण्यास सुरुवात केली आहे. व्यावसायिक गणिते बिघडल्यामुळे आणि प्रेक्षकसंख्येतील घसरणीमुळे प्रस्थापित माध्यम समूहांचे धाबे दणाणले आहेत. याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे ‘एबीपी न्यूज’ सारख्या प्रतिष्ठित समूहाने आपली ‘एचडी’ (HD) वाहिनी बंद करण्याचा घेतलेला निर्णय. इतकेच नव्हे तर, पत्रकारितेत दीर्घकाळ दबदबा निर्माण करणाऱ्या ‘एनडीटीव्ही’ च्या गुजराती वाहिनीचा परवाना रद्द झाला असून, सोनी समूहाने (कलव्हर मॅक्स) तब्बल २६ डाऊनलिंकिंग परवानग्यांचा त्याग केला आहे. ही आकडेवारी केवळ तांत्रिक बदल दर्शवत नसून, टेलिव्हिजन पत्रकारितेच्या क्षेत्राला लागलेली उतरती कळा स्पष्ट करते. अर्थात या बाबतची पुष्टी पवन सिंह जन-गण-मंगलदायक पेजवरून करण्यात आली आहे.
सध्या अस्तित्वात असलेल्या अनेक वाहिन्यांची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली आहे. यातील बहुतांश वाहिन्या केवळ सरकारी जाहिराती, माहिती विभाग आणि मंत्रालयांकडून मिळणाऱ्या अनुदानावर कशाबशा तग धरून आहेत. स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी लागणारा जाहिरात महसूल आता डिजिटल माध्यमांकडे वळला आहे. जेव्हा एखादी वाहिनी पूर्णपणे सरकारी जाहिरातींवर अवलंबून असते, तेव्हा तिची संपादकीय स्वायत्तता संपुष्टात येते आणि ती केवळ सत्ताधाऱ्यांची तळी उचलण्याचे काम करू लागते. यामुळे निष्पक्ष पत्रकारितेचा अंत झाला असून, केवळ ‘पीआर’ (जनसंपर्क) यंत्रणा म्हणून या वाहिन्या उरल्या आहेत. हा बदल लोकशाहीसाठी अत्यंत घातक असून, एका गौरवशाली माध्यम परंपरेची ही अधोगती चिंतनीय आहे.
माध्यम क्रांतीचा नवा अध्याय: पारंपरिक वृत्तवाहिन्यांचा अस्त आणि डिजिटल पत्रकारितेचा उदय-
सध्या जागतिक बाजारपेठेत आलेल्या आर्थिक मंदीच्या सावटाचा थेट फटका माध्यम क्षेत्राला बसत असल्याचे दिसून येत आहे. एका बड्या बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांनी (CEO) दिलेल्या माहितीनुसार, ज्या कंपनीचे वार्षिक जाहिरात बजेट २० कोटी रुपये होते, ते आता प्रचंड कपातीला सामोरे जात आहे. जनसामान्यांची घटलेली क्रयशक्ती, निर्यातीमधील निर्माण झालेली संकटे आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत चीनकडून मिळणारे तीव्र आव्हान, यामुळे उद्योजकांना जाहिरातींवरील खर्च मर्यादित करणे भाग पडले आहे. महसुलाचा हा मुख्य स्रोत आटल्यामुळे टेलिव्हिजन वाहिन्यांची आर्थिक पायाभरणी पूर्णपणे डळमळीत झाली आहे.
हे संकट केवळ भारतापुरते मर्यादित नसून जागतिक स्तरावरही केबल न्यूजचा प्रभाव वेगाने ओसरत आहे. अमेरिका आणि युरोपमधील प्रगत राष्ट्रांमध्येही प्रेक्षकांनी पारंपरिक टीव्ही वाहनांकडे पाठ फिरवली आहे. तरुण पिढी आता माहितीसाठी दूरदर्शन संचावर अवलंबून न राहता यूट्यूब, पॉडकास्ट आणि अन्य डिजिटल व्यासपीठांना पसंती देत आहे.
भारतामध्ये हा बदल अधिक वेगाने आणि प्रभावीपणे जाणवत आहे. प्रस्थापित वृत्तवाहिन्यांवरील निर्बंध आणि दबावाच्या राजकारणाला कंटाळून अनेक ज्येष्ठ व अनुभवी पत्रकारांनी आता स्वतःची स्वतंत्र ‘यूट्यूब’ चॅनेल सुरू केली आहेत. या डिजिटल व्यासपीठांवर सेन्सॉरशिपचा जाच नसल्यामुळे पत्रकारांना संदर्भसंपन्न आणि सखोल विश्लेषण मांडता येते. टीव्ही वाहिन्यांवर सायंकाळी ६ ते ८ या वेळेत होणाऱ्या सत्ताधारी आणि विरोधकांमधील गोंधळी चर्चांमधून या पत्रकारांची सुटका झाली आहे. येथे केवळ आरडाओरडा नसून, विषयाची वस्तुनिष्ठ मांडणी आणि सत्तेवर परखड टीका करण्याचे स्वातंत्र्य त्यांना मिळत आहे.
डिजिटल माध्यमांच्या या उदयामुळे प्रेक्षकांना त्वरित प्रतिक्रिया आणि विविध दृष्टिकोनातून मांडलेली माहिती सहज उपलब्ध होत आहे. पारंपरिक वाहिन्यांवरील ‘प्रायोजित’ अजेंड्यापेक्षा यूट्यूबवरील स्वतंत्र पत्रकारांचे विश्लेषण लोकांना अधिक विश्वासार्ह वाटू लागले आहे. असहमती व्यक्त करण्यासाठी आणि लोकशाही जिवंत ठेवण्यासाठी हे नवे व्यासपीठ अधिक सक्षम ठरत आहे.
हे परिवर्तन केवळ तांत्रिक नसून ते वैचारिक आणि नैतिक स्वरूपाचे आहे. प्रस्थापित वृत्तवाहिन्यांवरील वाढता दबाव आणि संपादकीय स्वातंत्र्याची होणारी गळचेपी यामुळे अनेक ज्येष्ठ व अनुभवी पत्रकारांनी टीव्ही स्टुडिओचा त्याग करून स्वतःची स्वतंत्र ‘यूट्यूब’ व्यासपीठे निर्माण केली आहेत. या डिजिटल माध्यमांवर कोणत्याही बाह्य हस्तक्षेपाशिवाय किंवा सेन्सॉरशिपशिवाय संदर्भसंपन्न विश्लेषण सादर केले जात आहे. सायंकाळी ६ ते ८ या वेळेत दूरदर्शनच्या पडद्यावर रंगणाऱ्या सत्ताधारी आणि विरोधकांच्या कृत्रिम ‘झुंजी’पासून या पत्रकारांची सुटका झाली असून, ते आता अधिक मोकळेपणाने सत्तेला प्रश्न विचारत आहेत. या स्वतंत्र चॅनेलमुळे प्रेक्षकांना त्वरित प्रतिक्रिया आणि सखोल माहिती मिळत आहे, जी मुख्य प्रवाहातील माध्यमांमधून गायब झाली होती.
भारतीय वृत्तवाहिन्यांचा इतिहास पाहिला तर आपल्याला चार महत्त्वाचे टप्पे दिसतात:
१९६५: दूरदर्शनवर पहिल्या पाच मिनिटांच्या बातमीपत्राची सुरुवात.
१९९१: ‘सीएनएन’ (CNN) मुळे आखाती युद्धाचे झालेले थेट प्रक्षेपण.
१९९२: ‘झी न्यूज’च्या रूपाने खासगी वृत्तवाहिन्यांचा उदय.
२००० ते २०२०: वाहिन्यांचा अभूतपूर्व विस्फोट आणि व्यावसायिक स्पर्धा.
२०२५ नंतर: विश्वासार्हतेचा अभाव आणि शरणागतीचा काळ.
आजचे कटू सत्य हेच आहे की, भांडवलाच्या जोरावर एखादे नवीन चॅनेल उभे करणे सोपे आहे, परंतु प्रेक्षकांचा विश्वास खरेदी करणे अशक्य आहे. भारतीय वृत्तवाहिन्या आज जनतेपासून पूर्णपणे तुटल्या आहेत. याचे कारण आधुनिक तंत्रज्ञान नसून, त्यांनी स्वतःहून ओढवून घेतलेली ‘अविश्वसनीयता’ हे आहे. सत्याचा अपलाप आणि जनहितापेक्षा सत्तेला प्राधान्य देण्याच्या वृत्तीमुळे आज हा ‘चौथा स्तंभ’ कोसळण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. वृत्तवाहिन्यांवर आलेले हे संकट म्हणजे प्रत्यक्षात आजच्या पत्रकारितेच्या आरशात दिसणारे त्यांचे स्वतःचे विद्रूप रूप आहे. जेव्हा पत्रकारिता आपली मूळ मूल्ये विसरते, तेव्हा समाज तिला नाकारतो, हाच धडा आजचा काळ आपल्याला देत आहे.
आर्थिक कोंडी आणि प्रेक्षकांचा विन्मुखपणा: भारतीय वृत्तवाहिन्यांच्या पतनाचा अध्याय-
अखेर, व्यावसायिक जगाचा एक अढळ नियम येथे लागू होताना दिसतो: जिथे प्रेक्षक नाहीत, तिथे जाहिराती नाहीत आणि जिथे जाहिराती नाहीत, तिथे वाहिनी चालवणे अशक्य आहे. ही केवळ व्यावसायिक हानी नसून ती एका विचारधारेच्या अस्ताची नांदी आहे. जनतेच्या प्रश्नांपासून दूर जाऊन केवळ सनसनाटी निर्माण करण्याच्या नादात या वाहिन्यांनी स्वतःचा पाया स्वतःच खणला आहे. जेव्हा बातम्यांची जागा तमाशा घेतो, तेव्हा त्या माध्यमाचे रूपांतर केवळ एका ‘खर्चिक पांढऱ्या हत्ती’मध्ये होते. आज परवाने परत करणाऱ्या आणि स्टुडिओ बंद करणाऱ्या वाहिन्यांची संख्या पाहता, भारतीय प्रसारमाध्यमांना आता आत्मचिंतन करून आपल्या पत्रकारितेच्या मूळ उद्देशाकडे परतणे, हाच एकमेव पर्याय उरला आहे.
- पवन सिंह
जन-गण-मंगलदायक पेजवरून साभार
शब्दांची अक्षय्य साक्ष: वृत्तवाहिन्यांच्या गदारोळात वृत्तपत्रांची अविढव्य विश्वासार्हता-
भारतीय लोकशाहीच्या प्रवासात प्रसारमाध्यमांचे स्वरूप काळानुसार बदलत गेले असले, तरी ‘वृत्तपत्र’ या माध्यमाचे स्थान आजही अढळ आणि वंदनीय आहे. आजच्या युगात जिथे टेलिव्हिजन वाहिन्यांवरील बातम्या क्षणभंगुर असतात आणि केवळ सनसनाटी निर्माण करण्यासाठी वारंवार बदलल्या जातात, तिथे वृत्तपत्रे ‘शब्दांच्या निष्ठेचा’ वारसा चालवत आहेत. छापील शब्दांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची अक्षय्य साक्ष. एकदा कागदावर उमटलेला शब्द कधीही पुसता येत नाही किंवा सोयीनुसार बदलता येत नाही. हीच ‘अपरिवर्तनीयता’ वृत्तपत्रांना कमालीची जबाबदारी आणि त्याहूनही अधिक विश्वासार्हता प्रदान करते.
वृत्तवाहिन्यांवर अनेकदा घाईघाईत, अपुऱ्या माहितीनिशी किंवा केवळ टीआरपीच्या स्पर्धेतून बातम्या प्रसारित केल्या जातात. याउलट, वृत्तपत्र ही एक अशी संस्था आहे जिथे प्रत्येक बातमीवर अनेक स्तरांवर संस्कार केले जातात. बातमीची सत्यता पडताळणे, भाषेची शुद्धता राखणे आणि संदर्भासहित मांडणी करणे ही वृत्तपत्रांची संस्कृती आहे. वृत्तपत्रात छापलेली माहिती ही केवळ बातमी नसून तो एक ‘ऐतिहासिक दस्तऐवज’ असतो. वर्षानुवर्षे जपून ठेवलेले जुने अंक आजही आपल्याला इतिहासाची खरी आणि वस्तुनिष्ठ माहिती देतात. कागदावरील त्या छपाईवर आपण डोळे झाकून विश्वास ठेवू शकतो, कारण त्यामागे संपादकीय मंडळाची नैतिकता आणि सत्याप्रती असलेली बांधिलकी असते.
वृत्तपत्रे अत्यंत संयमी आणि जबाबदार वृत्तीने कार्य करतात. वृत्तपत्राचा वाचक हा केवळ माहिती घेणारा नसून तो ‘ज्ञानाचा उपासक’ असतो. सकाळी हातात येणारा अंक हा शांत डोक्याने विचार करायला लावणारा असतो, जो वाहिन्यांच्या आरडाओरड्यापासून मुक्त असतो. या माध्यमात विश्वासाला सर्वोच्च स्थान आहे, कारण इथे चुकीच्या माहितीला जागा नसते आणि दिलेली माहिती ही पुराव्यानिशी सिद्ध केलेली असते.
अखेर, तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी छपाईच्या शाईचा सुगंध आणि कागदावरील शब्दांचे वजन काही वेगळेच असते. वृत्तपत्रे ही समाजाचा आरसा तर आहेतच, पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे ती समाजाचा ‘विवेक’ आहेत. ज्या ठिकाणी टीव्ही चॅनेलचा पडदा अंधुक होतो, तिथे वृत्तपत्रातील काळे पांढरे शब्द सत्याचा प्रकाश पसरवतात.
हे देखील वाचा – Sindhudurg ZP Election Result 2026 : सिंधुदुर्गचा सत्ताकौल; : जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकीची मतमोजणी-पाहा विजयी उमेदवारांची यादी
