Ram Navami 2026 : भारतीय संस्कृती आणि हिंदू धर्मामध्ये ‘राम नवमी’ या सणाला अत्यंत पवित्र आणि मंगलमयी स्थान प्राप्त झाले आहे. हिंदू पंचांगाप्रमाणे, चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील नवमी तिथी ही मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्रीरामांचा जन्मोत्सव म्हणून साजरी केली जाते. हा केवळ एक सण नसून, अधर्मावर धर्माच्या विजयाचे आणि मानवी मूल्यांच्या उत्कर्षाचे प्रतीक मानले जाते. त्रेतायुगात अयोध्येचे राजे दशरथ आणि राणी कौसल्या यांच्या पोटी प्रत्यक्ष श्रीविष्णूंनी रामाच्या रूपाने सातवा अवतार धारण केला, तो हाच पावन दिवस होय.
मध्यान्ह काळाचे विशेष महत्त्व-
पौराणिक मान्यतेनुसार आणि धार्मिक ग्रंथांतील उल्लेखाप्रमाणे, प्रभू श्रीरामांचा जन्म दुपारी ‘मध्यान्ह’ काळात झाला. यावेळी सूर्य आपल्या शिखरावर असतो, म्हणूनच राम जन्मोत्सवाचा मुख्य सोहळा दुपारी १२ वाजता मंदिरामधून मोठ्या थाटामाटात संपन्न होतो. “भये प्रगट कृपाला, दीनदयाला…” यांसारख्या स्तुतीसुमनांनी आणि जयघोषाने अवघ्या आसमंतात चैतन्य निर्माण होते. भाविक या शुभ मुहूर्तावर प्रभू रामांच्या मूर्तीला अभिषेक करून विशेष पूजा-अर्चा करतात आणि पाळणा गाऊन आनंद व्यक्त करतात.
श्रीराम नवमीच्या तारखेबाबतचा संभ्रम दूर; गुरुवार, २६ मार्च रोजीच साजरा होणार जन्मोत्सव
चैत्र शुद्ध नवमी अर्थात प्रभू श्रीरामांच्या जन्मोत्सवाच्या तारखेबाबत सध्या सामाजिक माध्यमांतून आणि काही स्तरांवरून तर्कवितर्क लढवले जात आहेत. या पार्श्वभूमीवर, ज्येष्ठ पंचांगकर्ते आणि खगोल अभ्यासक दा. कृ. सोमण यांनी शास्त्राचा आधार देत नागरिकांमधील संभ्रम दूर केला आहे. यावर्षी श्रीराम नवमीचा उत्सव गुरुवार, २६ मार्च २०२६ रोजी साजरा करणे शास्त्रशुद्ध असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
मध्यान्ह व्यापिनी तिथीचे महत्त्व-
धार्मिक आणि पौराणिक मान्यतेनुसार, प्रभू श्रीरामांचा जन्म मध्यान्ह काळात (दुपारी) झाला होता. त्यामुळे ज्या दिवशी दुपारी चैत्र शुद्ध नवमी अस्तित्वात असते, त्याच दिवशी श्रीराम जन्मोत्सव साजरा करण्याचा प्रघात आहे. दा. कृ. सोमण यांनी अधिक माहिती देताना सांगितले की, गुरुवारी २६ मार्च रोजी सकाळी ११ वाजून ४९ मिनिटांनी चैत्र शुद्ध नवमी तिथीला प्रारंभ होत आहे. हा काळ मध्यान्ह व्यापी असल्याने, याच दिवशी प्रभू रामांचा जन्मोत्सव साजरा करणे उचित ठरेल.
कीर्तन आणि उत्सवाचे नियोजन-
काही ठिकाणी तिथीच्या चढ-उतारांमुळे संभ्रम निर्माण करण्याचा प्रयत्न होत असला, तरी भाविकांनी विनाकारण गोंधळून जाऊ नये, असे आवाहन सोमण यांनी केले आहे. उत्सवाच्या नियोजनाबाबत मार्गदर्शन करताना त्यांनी स्पष्ट केले की, जरी जन्मोत्सव गुरुवारी असला, तरी आदल्या दिवशी म्हणजेच अष्टमीला कीर्तनाचा प्रारंभ करण्यास काहीही हरकत नाही. अष्टमीच्या उत्तरार्धात किंवा रात्रीपासून हरिकीर्तनाचे आयोजन करून नवमीच्या मध्यान्हकाळी प्रत्यक्ष जन्मोत्सव साजरा करावा, अशी परंपरा असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
प्रसारमाध्यमांना आणि भाविकांना आवाहन-
अनेकदा अर्धवट माहितीमुळे किंवा चुकीच्या गणनेमुळे सणांच्या तारखांबाबत जनसामान्यांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो. मात्र, पंचांगशास्त्रातील गणिती पद्धतीनुसार २६ मार्च हाच दिवस श्रीराम नवमीसाठी सिद्ध होत आहे.
अध्यात्मिक वारसा आणि अवतार कार्य-
भारतीय संस्कृतीमध्ये ‘राम नवमी’ या सणाला केवळ धार्मिक नव्हे, तर अत्यंत उच्च असे आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. हिंदू कालमापनानुसार, चैत्र शुद्ध नवमी ही तिथी प्रभू श्रीरामांच्या अवतरणाची साक्ष देते. त्रेतायुगात अयोध्येचे पुण्यवान राजा दशरथ आणि राणी कौसल्या यांच्या पोटी प्रत्यक्ष भगवान विष्णूंनी आपला सातवा अवतार धारण केला. हा जन्मोत्सव म्हणजे केवळ एका राजाचा जन्म नसून, पृथ्वीवरील असुरी शक्तींचा नाश करून ‘धर्मसंस्थापना’ करण्यासाठी झालेला ईश्वरी संकल्प आहे.
मर्यादा पुरुषोत्तमाचा आदर्श-
प्रभू श्रीरामांना ‘मर्यादा पुरुषोत्तम’ म्हणून संबोधले जाते. त्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्यात संयम, सत्यवचनीपणा, पितृभक्ती आणि प्रजाहिताला सर्वोच्च स्थान दिले. राम नवमीचा हा पवित्र दिवस आपल्याला त्यांच्या या दिव्य गुणांचे स्मरण करून देतो. आदर्श पुत्र, आदर्श भ्राता, आदर्श पती आणि आदर्श राजा कसा असावा, याचा वस्तुपाठ रामायणातून मिळतो. म्हणूनच, या दिवशी केवळ पूजाअर्चा न करता, श्रीरामांच्या नीतिमत्तेचा आणि आचरणाचा अंश आपल्या जीवनात उतरवणे, हेच या सणाचे खरे फलित मानले जाते.
सत्याचा विजय आणि दुष्ट प्रवृत्तींचे निर्मूलन-
धार्मिक मान्यतेनुसार, जेव्हा जेव्हा पृथ्वीवर अधर्म आणि अन्यायाचा अतिरेक होतो, तेव्हा ईश्वरी शक्ती मानवी रूपात अवतरते. रावणासारख्या अहंकारी आणि दुष्ट प्रवृत्तीचा विनाश करण्यासाठी श्रीरामांनी जन्म घेतला. त्यामुळे राम नवमी हा सण ‘अंधाराकडून प्रकाशाकडे’ आणि ‘असत्याकडून सत्याकडे’ नेणारा मार्ग आहे. मानवी मनातील षडरिपूंचा (काम, क्रोध, लोभ इत्यादी) त्याग करून सत्प्रवृत्तीची जोपासना करण्याचा संदेश हा सण देतो.
भक्ती, उपासना आणि फलश्रुती-
राम नवमीच्या दिवशी मध्यान्हकाळी, म्हणजेच दुपारी १२ वाजता, जेव्हा सूर्य आपल्या तेजाने तळपत असतो, तेव्हा श्रीरामांचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. असे मानले जाते की, या दिवशी जे भाविक शुचिर्भूत होऊन, मनोभावे प्रभू रामांच्या नावाचा जप करतात, रामरक्षा स्तोत्राचे पठण करतात आणि सत्कर्मात मग्न राहतात, त्यांच्या जीवनातील सर्व संकटे दूर होतात.
