RBI ATM small currency notes dispenser : चहाची टपरी असो किंवा भाजीपाला खरेदी, रोजच्या व्यवहारात १०, २० किंवा ५० रुपयांच्या नोटा मिळवणे कठीण असते. अनेकदा सुट्टे पैसे नसल्यामुळे ग्राहकांना आणि दुकानदारांना नाहक मनस्ताप सहन करावा लागतो. ही समस्या कायमची सोडवण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले असून, एटीएममधून आता लहान मूल्याच्या नोटा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयोग सुरू केला आहे.
काय आहे आरबीआयचा ‘स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर’ प्रयोग?
वित्त राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी राज्यसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात या नवीन उपक्रमाची माहिती दिली. पारंपरिक एटीएममधून सहसा १०० किंवा ५०० रुपयांच्या नोटा निघतात, पण आता आरबीआयने खास ‘स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर’ मशीन्सची चाचणी सुरू केली आहे.
- विशेष मशीन: या मशीनमध्ये १०, २० आणि ५० रुपयांच्या नोटा भरल्या जातील.
- सध्याचा प्रयोग: मुंबईसारख्या मोठ्या शहरांमध्ये या मशीनचा पायलट प्रोजेक्ट सुरू आहे.
- व्याप्ती: हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास देशभर अशा प्रकारची एटीएम यंत्रणा उभारली जाईल.
नोटांचा मुबलक पुरवठा उपलब्ध
मंत्र्यांनी हे स्पष्ट केले की, देशात या नोटांची कोणतीही टंचाई नाही. सरकार वेळोवेळी मागणीनुसार नोटांचे छपाईचे प्रमाण वाढवत असते. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात फेब्रुवारीपर्यंतची आकडेवारी पाहिल्यास:
- १० रुपयांच्या नोटा: ४३,९४० लाख
- २० रुपयांच्या नोटा: १९,३७० लाख
- ५० रुपयांच्या नोटा: १३,०३० लाख अशा मोठ्या संख्येने नोटा छापण्यात आल्या आहेत. २०१२-१३ च्या तुलनेत १० रुपयांच्या नोटांच्या छपाईत दुप्पट वाढ झाली आहे.
आमच्या दैनंदिन व्यवहारावर होणार सकारात्मक परिणाम
हा प्रकल्प पूर्ण क्षमतेने लागू झाल्यानंतर, डिजिटल पेमेंटवर कमी अवलंबून असणाऱ्या आणि ग्रामीण भागातील लोकांसाठी ही मोठी सुविधा ठरेल. बाजारात जाताना सुट्ट्या पैशांची चिंता करण्याऐवजी, थेट एटीएममधून हवी तितकी चिल्लर काढणे शक्य होईल. यामुळे कॅश इकॉनॉमी आणि बँकिंग व्यवस्थेवरील लोकांचा विश्वास अधिक बळकट होईल. हा बदल येणाऱ्या काळात सामान्य माणसाच्या आयुष्यात मोठी सुलभता आणणार आहे.
