Are You Dead Chinese App : चीनमध्ये वस्तू, सेवा किंवा तंत्रज्ञानाला नावे देताना परंपरेने काव्यात्म भाव, सांस्कृतिक संदर्भ आणि सूचक अर्थ यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. एखादे नाव केवळ ओळख ठरत नाही, तर त्यामागे जीवनदृष्टी, मूल्ये आणि सांस्कृतिक वारसाही प्रतिबिंबित होतो. मात्र अलीकडच्या काळात तरुण पिढीमध्ये प्रचंड वेगाने लोकप्रिय ठरत असलेले एक नवीन मोबाइल ॲप या रूढ संकेतांना छेद देणारे ठरले आहे. या ॲपचे नाव ऐकतानाच अनेकांना आश्चर्याचा धक्का बसतो, कारण त्याचे थेट आणि अस्वस्थ करणारे नाव आहे — “तू मेला आहेस का?”.
नाव जितके स्पष्ट आणि धक्कादायक आहे, तितकीच त्यामागील संकल्पनाही वेगळी आणि विचारप्रवर्तक आहे. हे ॲप केवळ तांत्रिक सोयीपुरते मर्यादित नसून, आधुनिक जीवनशैलीत वाढत चाललेल्या एकाकीपणावर आणि सुरक्षिततेच्या भावनेवर प्रकाश टाकते. विशेषतः रोजगार, शिक्षण किंवा करिअरसाठी मोठ्या शहरांकडे स्थलांतर करणाऱ्या तरुणांसाठी हे ॲप एक प्रकारचे डिजिटल आश्वासन ठरत आहे. एका साध्या क्रियेद्वारे आपली स्थिती जवळच्या व्यक्तींना कळवण्याची सुविधा यात देण्यात आली आहे.
या ॲपची लोकप्रियता ही केवळ नावाच्या वेगळेपणामुळे नसून, ती आजच्या तरुणांच्या मानसिक स्थितीचे प्रतिबिंब असल्याचे निरीक्षकांचे मत आहे. सामाजिक माध्यमांवर सतत उपस्थित राहूनही आतून एकटेपणाची भावना अनुभवणाऱ्या तरुणांना हे ॲप एका वेगळ्या पद्धतीने संवाद साधण्याची संधी देते. “मी इथे आहे” किंवा “मी सुरक्षित आहे” हा साधा पण अर्थपूर्ण संदेश कोणताही सामाजिक दबाव न आणता पोहोचवता येतो, हीच या अॅपची खरी ताकद मानली जाते.
एकूणच, “तू मेला आहेस का?” हे ॲप चीनमधील बदलत्या सामाजिक वास्तवाचे प्रतीक बनले आहे. पारंपरिक सौम्यतेऐवजी थेटपणा स्वीकारणारी ही पिढी जीवन, मृत्यू आणि अस्तित्व यांसारख्या गंभीर विषयांकडेही नव्या दृष्टीने पाहत असल्याचे या ॲपमधून स्पष्ट होते. तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने मानवी भावना, एकाकीपणा आणि सुरक्षिततेची गरज व्यक्त करण्याचा हा आधुनिक प्रयत्न सध्या चीनसह जगभरात चर्चेचा विषय ठरत आहे.
चीनमध्ये वस्तू, सेवा किंवा तंत्रज्ञानाला नावे देताना बहुतेकदा काव्यात्म भाव, सांस्कृतिक संदर्भ किंवा अर्थपूर्ण संकेत यांचा वापर केला जातो. मात्र अलीकडच्या काळात तरुण पिढीमध्ये लोकप्रिय ठरत असलेले एक नवीन मोबाइल ॲप या परंपरेपासून वेगळ्या वाटेने जाते. या अँपचे नाव ऐकूनच अनेकांना धक्का बसतो, कारण त्याचे नाव आहे – “तू मेला आहेस का?”. नाव जितके थेट आणि धक्कादायक आहे, तितकीच त्यामागील संकल्पनाही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
हे अँप मुख्यतः तरुणांमधील मानसिक आरोग्य, सामाजिक दुरावा आणि डिजिटल युगातील एकाकीपणा या प्रश्नांभोवती फिरते. या ॲपचा उद्देश कोणाला घाबरवणे नसून, उलट लोकांना स्वतःच्या अस्तित्वाची, भावना आणि जीवनातील उपस्थितीची जाणीव करून देणे हा आहे. ॲप ठरावीक कालावधीनंतर वापरकर्त्याला “तू अजून जिवंत आहेस का?” अशा अर्थाचा प्रश्न विचारते. जर वापरकर्त्याने दीर्घकाळ प्रतिसाद दिला नाही, तर अँप त्याच्या जवळच्या व्यक्तींना सूचना पाठवते. यामुळे एक प्रकारे डिजिटल जगात हरवलेल्या व्यक्तींची दखल घेतली जाते.
चीनमधील स्पर्धात्मक जीवनशैली, प्रचंड कामाचा ताण आणि सामाजिक अपेक्षा यामुळे अनेक तरुण मानसिक थकवा अनुभवत आहेत. अशा पार्श्वभूमीवर हे अँप केवळ तांत्रिक साधन न राहता, एक सामाजिक संदेश देणारे माध्यम ठरत आहे. काही जण या नावावर टीका करत असले तरी, अनेक तरुणांना हे नावच वास्तवाची जाणीव करून देणारे वाटते. “जिवंत असूनही आपण खरोखर जगतो आहोत का?” हा प्रश्न अप्रत्यक्षपणे विचारण्याचे धाडस या अँपने केले आहे.
एकूणच, “तू मेला आहेस का?” हे ॲप चीनमधील तरुणांच्या मनोवस्थेचे प्रतिबिंब आहे. नाव कितीही थेट किंवा अस्वस्थ करणारे असले, तरी त्यामागील हेतू मानवी संबंध, मानसिक स्वास्थ्य आणि जीवनाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्याचा आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून समाजातील गंभीर प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्याचा हा एक आगळा-वेगळा प्रयत्न म्हणून या ॲपकडे पाहिले जात आहे.
एका विशाल लोकसंख्येच्या देशात, जिथे रोजगार, शिक्षण आणि उत्तम जीवनाच्या शोधात तरुण पिढी मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित होत आहे, तिथे एकाकीपणा आणि असुरक्षिततेची भावना हळूहळू वाढत चालली आहे. अशाच या पार्श्वभूमीवर या महिन्यात एका अनोख्या डिजिटल अँपने संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. केवळ एका बटणावर आधारित असलेले हे अँप, नावाप्रमाणेच थेट आणि स्पष्ट संदेश देणारे असून, वापरकर्त्याच्या “जिवंत असण्याचा” पुरावा देण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे.
दूरच्या शहरांमध्ये एकटे राहणारे तरुण, वृद्ध पालकांपासून लांब असलेले कर्मचारी किंवा आरोग्यविषयक धोक्याची शक्यता असलेले नागरिक हे या अँपचे मुख्य वापरकर्ते मानले जात आहेत. अँपच्या स्क्रीनवर दिसणारे एक मोठे हिरवे वर्तुळ दाबल्यावर, वापरकर्त्याच्या नेटवर्कमधील मित्र, कुटुंबीय किंवा जवळच्या व्यक्तींना त्वरित सूचना पाठवली जाते. ही सूचना म्हणजे संबंधित व्यक्ती सुरक्षित असून, तो किंवा ती सध्या जिवंत आणि ठीक असल्याचा एक डिजिटल संकेत असतो. त्यामुळे सतत काळजीत असलेल्या नातेवाईकांना मानसिक दिलासा मिळतो.
या अँपची रचना अत्यंत साधी ठेवण्यात आली असून, तांत्रिक ज्ञान नसलेल्या लोकांनाही ते सहज वापरता येते. विशेष म्हणजे, या सेवेसाठी आकारण्यात येणारी किंमत केवळ ८ युआन इतकी असून, ती साधारणपणे १.१० अमेरिकी डॉलर्सच्या आसपास आहे. कमी खर्चात मिळणारी ही सेवा अनेकांच्या दृष्टीने सुरक्षिततेची भावना देणारी ठरत आहे. काही जण याला अतिसाधेपणाचे उदाहरण मानत असले, तरी बदलत्या सामाजिक रचनेत अशा छोट्या उपायांची गरज वाढत असल्याचेही तज्ज्ञांचे मत आहे.
एकूणच, हे एक-बटण ॲप केवळ तांत्रिक नवकल्पना न राहता, स्थलांतर, एकाकी जीवन आणि मानवी नात्यांतील दुरावा या आधुनिक समस्यांवर भाष्य करणारे साधन बनले आहे. डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने “मी इथे आहे, मी सुरक्षित आहे” हा साधा पण महत्त्वाचा संदेश पोहोचवण्याचा हा प्रयत्न सध्याच्या काळातील सामाजिक वास्तव प्रकर्षाने दाखवते.
ही संकल्पना अतिशय साधी आणि थेट स्वरूपाची असून, ती एकविसाव्या शतकातील तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेतलेली आहे. अमेरिकेत ज्येष्ठ नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या त्या प्रसिद्ध पेंडंटची आठवण करून देणारी ही चिनी डिजिटल आवृत्ती आहे. त्या पेंडंटमुळे एकेकाळी गाजलेल्या दूरचित्रवाणी जाहिरातीत “मी पडलो आहे आणि मला उठता येत नाही!” हा संवाद जनमानसात रूढ झाला होता. त्याच धर्तीवर, आधुनिक स्मार्टफोनच्या माध्यमातून तात्काळ मदत किंवा सुरक्षिततेचा संकेत देण्याचा प्रयत्न या अँपद्वारे करण्यात आला आहे.
स्थानिक माध्यमांच्या वृत्तानुसार, “आर यू डेड?” नावाचे हे अँप अवघ्या वीस वर्षांच्या तीन तरुणांनी विकसित केले आहे. लाँच झाल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच या ॲपने मोठी लोकप्रियता मिळवली असून, गेल्या आठवड्यात ते चीनमधील ॲप स्टोअरवरील सर्वाधिक डाउनलोड झालेले पेड ॲप ठरले आहे. साधी रचना, स्पष्ट उद्देश आणि सामाजिक गरज यांचा संगम या यशामागे असल्याचे निरीक्षकांचे मत आहे.
विशेष म्हणजे, या ॲपची लोकप्रियता केवळ चीनपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. सिंगापूर, नेदरलँड्स, ब्रिटन, भारत तसेच संयुक्त संस्थान अमेरिका यांसारख्या विविध देशांमध्येही हे ॲप मोठ्या प्रमाणावर डाउनलोड केले जात आहे. यावरून एकाकीपणा, वैयक्तिक सुरक्षितता आणि जवळच्या माणसांशी संपर्कात राहण्याची गरज ही केवळ एका देशापुरती मर्यादित नसून, जागतिक स्वरूपाची समस्या असल्याचे स्पष्ट होते.
ॲपचे विकसकही याच मुद्द्यावर भर देतात. त्यांच्या मते, बदलत्या जीवनशैलीमुळे माणसे भौगोलिकदृष्ट्या दूर जात असली, तरी भावनिक सुरक्षिततेची गरज सर्वत्र समान आहे. “आर यू डेड?” हे ॲप या गरजेचे डिजिटल उत्तर असून, आधुनिक समाजातील अदृश्य होत चाललेल्या मानवी संपर्काला पुन्हा एकदा महत्त्व देण्याचा हा प्रयत्न मानला जात आहे.
“प्रत्येक देशात अशी तरुण पिढी असते जी आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करण्यासाठी मोठ्या शहरांकडे धाव घेते,” असे या ॲपच्या विकसकांपैकी एक असलेले २९ वर्षीय इयान लू यांनी गुरुवारी सांगितले. दक्षिण चीनमधील शेन्झेन या वेगाने विकसित होत असलेल्या महानगरात गेली पाच वर्षे काम करत असताना, एकट्याने राहण्याचा अनुभव त्यांनी स्वतः घेतला. या काळात आर्थिक संधी आणि व्यावसायिक प्रगतीसोबतच मानसिक एकाकीपणाचाही सामना करावा लागतो, हे त्यांना प्रकर्षाने जाणवले.
एकूणच, वैयक्तिक अनुभवातून जन्माला आलेले हे ॲप आधुनिक शहरी जीवनातील एकाकीपणावर भाष्य करते. तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने मानवी नात्यांमध्ये अनावश्यक संवादाचा भार न वाढवता, सुरक्षिततेची आणि अस्तित्वाची जाणीव करून देण्याचा हा प्रयत्न आजच्या काळातील अनेक तरुणांच्या भावनांचे प्रतिनिधित्व करतो.
आधुनिक आणि वेगाने अधिक स्पर्धात्मक होत चाललेल्या चिनी जीवनशैलीच्या पार्श्वभूमीवर, अशा प्रकारच्या ॲपसाठी बाजारपेठ निर्माण होणे स्वाभाविक मानले जात आहे. पारंपरिक चिनी समाजात कुटुंबसंस्था ही अत्यंत मजबूत असून, अनेक पिढ्या एकत्र किंवा किमान एकमेकांच्या जवळ राहण्याची प्रथा दीर्घकाळ रूढ होती. ही जीवनपद्धती केवळ सामाजिकच नव्हे, तर सांस्कृतिक मूल्यांचा अविभाज्य भाग मानली जात होती आणि पिढ्यानपिढ्या ती जपली गेली.
मात्र गेल्या काही दशकांत चीनमध्ये झालेल्या झपाट्याने शहरीकरण आणि अभूतपूर्व आर्थिक विकासामुळे या रचनेत मोठे बदल झाले आहेत. रोजगाराच्या संधी, उच्च शिक्षण आणि आधुनिक जीवनमानाच्या आकर्षणामुळे कोट्यवधी तरुणांनी आपल्या मूळ गावांपासून दूर असलेल्या महानगरांकडे स्थलांतर केले आहे. परिणामी, अनेक कुटुंबे भौगोलिकदृष्ट्या विभागली गेली असून, पालक, आजी-आजोबा, काका-काकू आणि इतर नातेवाईक यांच्यातील दैनंदिन संपर्क मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला आहे.
या बदलत्या वास्तवामुळे अनेक चिनी नागरिक स्वतःच्याच देशात एक प्रकारच्या अंतर्गत विस्थापनाचा अनुभव घेत आहेत. जवळची माणसे दूर गेल्याने भावनिक आधार, सुरक्षिततेची भावना आणि परस्पर काळजी घेण्याची पारंपरिक व्यवस्था कमकुवत झाली आहे. अशा परिस्थितीत, डिजिटल माध्यमांच्या साहाय्याने आपले अस्तित्व आणि सुरक्षितता कळवण्याची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवू लागली आहे.
म्हणूनच, सामाजिक बदलांच्या या पार्श्वभूमीवर अशा ॲपची लोकप्रियता ही केवळ तांत्रिक नवलाई म्हणून न पाहता, ती आधुनिक चीनमधील बदलत्या कुटुंबरचनेचे आणि जीवनशैलीचे प्रतिबिंब म्हणून पाहिली जात आहे. तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून निर्माण होणारी ही नवी जोडणी परंपरा आणि आधुनिकता यांच्यातील दरी भरून काढण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे चित्र स्पष्ट होते.
चीनमध्ये एकट्या राहणाऱ्या नागरिकांची संख्या लक्षणीयरीत्या वाढत असल्याचे चित्र आता अधिक स्पष्ट होत आहे. चीनच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी ब्युरोच्या २०२४ च्या वार्षिक अहवालानुसार, सध्या देशात दहा कोटींपेक्षा अधिक कुटुंबे अशी आहेत ज्यामध्ये केवळ एकाच व्यक्तीचा समावेश आहे. हा आकडा केवळ लोकसंख्येतील बदल दर्शवत नाही, तर आधुनिक चिनी समाजातील बदलती जीवनशैली, स्थलांतराची प्रवृत्ती आणि सामाजिक नात्यांतील दुरावा यांचेही सूचक आहे.
प्रथमदर्शनी पाहता, अशा स्वरूपाचे अॅप प्रामुख्याने वृद्ध व्यक्तींसाठी अधिक उपयुक्त ठरेल, असे वाटणे स्वाभाविक आहे. स्मार्टफोनच्या वापरातील मर्यादित सवय असूनही, एकाच बटणावर आधारित ही सोपी यंत्रणा त्यांच्यासाठी सुरक्षिततेचा आधार ठरू शकते. मात्र विविध अहवालांवरून असे दिसून येते की “तू मेला आहेस का?” हे अॅप प्रत्यक्षात तरुण पिढीमध्ये अधिक लोकप्रिय ठरत आहे. अनेक तरुण या अॅपचा वापर पारंपरिक सोशल मीडिया चेक-इनच्या एका वेगळ्या, उपरोधिक आणि रंजक पर्यायाप्रमाणे करत आहेत.
चिनी बिझनेस नेटवर्क ‘यिकाई’ या संकेतस्थळाने याबाबत केलेल्या भाष्यात नमूद केले आहे की काही नेटिझन्सना हे ॲप जवळच्या मित्रांमधील अनौपचारिक अभिवादनासारखे वाटते. “तू मेला आहेस का?” हा प्रश्न त्यांच्यासाठी केवळ धक्का देणारा नसून, त्यामध्ये हलका विनोद, आपुलकी आणि परस्पर काळजीची भावना दडलेली आहे. ही सहजता आणि प्रामाणिकपणा यांचा मिलाफच कदाचित इतक्या मोठ्या प्रमाणावर तरुणांना या ॲपकडे आकर्षित करत असल्याचे निरीक्षण यिकाईने नोंदवले आहे.
या सामाजिक प्रवृत्तीचे अधिक सखोल विश्लेषण करताना लेखक हे ताओ यांनी या ॲपच्या यशाकडे सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिले आहे. त्यांच्या मते, या अॅपचे झपाट्याने मिळालेले यश हे एक प्रकारचे गडद विनोदाने भरलेले सामाजिक रूपक आहे. ते समकालीन तरुणांचे जीवन, त्यांच्या मानसिक अवस्था आणि अंतर्गत संघर्षांकडे समाजाचे लक्ष वेधते. हे अॅप डाउनलोड करणाऱ्या तरुणांना केवळ सुरक्षिततेची यंत्रणा नको आहे, तर त्यांना “कोणी तरी मला पाहत आहे, मला समजून घेत आहे” असा भावनिक संकेत हवा आहे, असे ते स्पष्ट करतात.
विशेष म्हणजे, चिनी संस्कृतीत मृत्यू हा विषय पारंपरिकदृष्ट्या निषिद्ध मानला जातो. मृत्यूचा थेट उल्लेख टाळण्याची प्रवृत्ती इतकी खोलवर रुजलेली आहे की चीनमधील अनेक इमारतींमध्ये चौथा मजला आढळत नाही. यामागचे कारण म्हणजे “चार” आणि “मृत्यू” या शब्दांचा उच्चार चिनी भाषेत जवळजवळ सारखाच — “सी” — असा आहे. अशा सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर “तू मेला आहेस का?” असे थेट नाव असलेले अॅप समाजात चर्चेचा विषय ठरणे साहजिकच होते.
या संदर्भात अॅपचे सहविकसक इयान लू यांनीही कबूल केले आहे की ॲपच्या नावामुळे त्यांच्यावर सामाजिक आणि सार्वजनिक दबाव निर्माण झाला. मात्र त्याचवेळी, हेच नाव लोकांना अस्वस्थ करत असले तरी विचार करायला भाग पाडते, आणि कदाचित त्यामुळेच ते तरुणांच्या भावविश्वाशी अधिक घट्टपणे जोडले गेले आहे. आधुनिक चीनमधील बदलत्या सामाजिक वास्तवाचे, एकाकीपणाचे आणि भावनिक गरजांचे हे ॲप एक बोलके प्रतीक बनले असल्याचे चित्र या चर्चेतून स्पष्ट होते.
“मृत्यू ही अशी गोष्ट आहे ज्याला आपल्यापैकी प्रत्येकालाच कधीतरी सामोरे जावे लागते,” असे ॲपचे सहविकसक इयान लू यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले. त्यांच्या मते, जेव्हा माणूस मृत्यूच्या संकल्पनेला खऱ्या अर्थाने समजून घेतो, तेव्हाच तो स्वतःच्या आयुष्याचा कालावधी, त्याचा उपयोग आणि जीवनाचे खरे मूल्य याविषयी गंभीरपणे विचार करू लागतो. या विचारसरणीचा प्रभाव अॅपच्या संकल्पनेतही दिसून येतो, कारण ते केवळ सुरक्षिततेपुरते मर्यादित न राहता, अस्तित्वाविषयीची जाणीव जागी करण्याचा प्रयत्न करते.
मात्र या चर्चेत असलेल्या अॅपभोवती अलीकडेच एक अनपेक्षित वळण आले. शुक्रवारी पहाटे, चीनमधील अॅपलच्या अॅप स्टोअरमधून हे अॅप अचानक गायब झाले. या घटनेबाबत विकसकांनी सविस्तर कारण देण्यास नकार दिला असून, त्यांनी केवळ एवढेच सांगितले की ही घडामोड अचानक घडली आहे. त्यामुळे वापरकर्त्यांमध्ये आणि निरीक्षकांमध्ये विविध तर्कवितर्क सुरू झाले आहेत.
याच पार्श्वभूमीवर, काही दिवसांपूर्वी विकसकांनी चीनमधील वेइबो या लोकप्रिय सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरील त्यांच्या अधिकृत खात्यावर एक महत्त्वाची घोषणा केली होती. अॅपच्या वादग्रस्त आणि थेट नावाऐवजी ते नव्या नावाकडे वळण्याचा विचार करत असल्याचे त्यांनी जाहीर केले होते. त्यासाठी “डेमुमु” हे अधिक गूढ आणि सौम्य नाव निवडण्यात आले होते. या नावाच्या माध्यमातून जागतिक स्तरावर एकटे राहणाऱ्या लोकांना अधिक व्यापक पद्धतीने सेवा देता येईल, अशी त्यांची अपेक्षा होती.
मात्र या निर्णयालाही अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही. बुधवारी उशिरा, ॲप टीमने वेइबोवरच जाहीर केले की “डेमुमु” या नावावर केलेली चाचपणी अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी ठरलेली नाही. त्यामुळे ॲपसाठी नव्या नावाचा शोध पुन्हा सुरू करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, या प्रक्रियेत जनतेला सहभागी करून घेत, योग्य नाव सुचवणाऱ्या व्यक्तीस बक्षीस देण्याची घोषणाही करण्यात आली आहे. आधुनिक समाजातील एकाकीपणा, मृत्यूची जाणीव आणि जीवनाचे मूल्य या विषयांवर संवाद सुरू करण्याचे काम या ॲपने नकळतपणे घडवून आणले आहे.
हे देखील वाचा – Mumbai Mayor Full List : आतापर्यंत ‘या’ दिग्गजांनी भूषवले आहे मुंबईचे महापौर पद, पाहा संपूर्ण यादी
