Bottled Water : मध्यपूर्वेतील इराण-इस्रायल संघर्षाचा विळखा आता भारतीय बाजारपेठेला बसू लागला असून, इंधनानंतर त्याचा थेट परिणाम बाटलीबंद पाण्याच्या (पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर) उद्योगावर होताना दिसत आहे. ‘रॉयटर्स’ या जगप्रसिद्ध वृत्तसंस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार, भारतातील सुमारे ५ अब्ज डॉलर्स (अंदाजे ४०,००० कोटी रुपयांहून अधिक) इतकी अवाढव्य उलाढाल असलेले हे क्षेत्र सध्या वाढत्या उत्पादन खर्चामुळे दबावाखाली आहे. परिणामी, पाणी उत्पादक कंपन्या लवकरच बाटलीबंद पाण्याच्या किमतीत वाढ करण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
उन्हाळ्याच्या तोंडावर ग्राहकांच्या खिशाला कात्री-
विशेष चिंतेची बाब म्हणजे, संपूर्ण भारतात उन्हाळ्याचा हंगाम (Summer Season) सुरू होण्यास अवघे काही दिवस शिल्लक आहेत. या काळात बाटलीबंद पाण्याची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. मात्र, मागणी वाढण्यापूर्वीच उत्पादन खर्चात वाढ झाल्याने कंपन्यांवर दरवाढीचा दबाव वाढत आहे. जर कंपन्यांनी ही दरवाढ लागू केली, तर प्रवासात आणि दैनंदिन जीवनात बाटलीबंद पाण्याचा वापर करणाऱ्या कोट्यवधी सर्वसामान्यांना त्याचा मोठा फटका बसणार आहे.
उत्पादन खर्च वाढण्यामागची कारणे-
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील युद्धामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीत सातत्याने चढ-उतार होत आहेत. याचा थेट परिणाम प्लास्टिक बाटल्यांच्या निर्मितीसाठी लागणाऱ्या पेट्रोकेमिकल्सच्या (PET – Polyethylene Terephthalate) किमतींवर झाला आहे. याशिवाय, मालाच्या वाहतुकीसाठी लागणाऱ्या इंधनाचे दर वाढल्यामुळे कंपन्यांचा लॉजिस्टिक खर्चही लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. उत्पादन, पॅकेजिंग आणि वितरण या तिन्ही टप्प्यांवर खर्चात वाढ झाल्यामुळे, कंपन्यांकडे दरवाढीशिवाय दुसरा पर्याय उरलेला नाही, असे चित्र सध्या दिसत आहे.
बाजारातील स्थिती आणि संभाव्य परिणाम-
भारतातील पॅकेज्ड वॉटर मार्केटमध्ये अनेक दिग्गज कंपन्यांसह हजारो स्थानिक उत्पादकांचा समावेश आहे. ५ अब्ज डॉलर्सच्या या बाजारपेठेत किमतीत किरकोळ वाढ जरी झाली, तरी त्याचे व्यापक परिणाम संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर दिसून येतील.
पॅकेजिंग साहित्य महागल्याने बाटलीबंद पाणी उद्योगाला घरघर; आगामी काळात १० टक्क्यांपर्यंत दरवाढीचे संकेत-
मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे केवळ इंधनच नव्हे, तर पॅकेजिंग उद्योगातील कच्च्या मालाचे दरही गगनाला भिडले आहेत. याचा मोठा फटका भारतातील ‘पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर’ क्षेत्राला बसला असून, पाणी साठवण्यासाठी लागणाऱ्या बाटल्यांपासून ते त्यांच्या वाहतुकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या बॉक्सपर्यंत सर्वच गोष्टी महागल्या आहेत. परिणामी, उत्पादन खर्चाचा ताळमेळ बसवण्यासाठी कंपन्यांनी आता दरवाढीचा मार्ग स्वीकारला आहे.
पॅकेजिंग साहित्याच्या किमतीत अभूतपूर्व वाढ-
विविध अहवालांनुसार, युद्धामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाल्याने प्लास्टिकच्या बाटल्यांच्या निर्मितीसाठी लागणारे पॉलिमर, बाटल्यांची झाकणे, ब्रँडिंगसाठी लागणारी लेबल्स आणि उत्पादनांच्या सुरक्षित वाहतुकीसाठी लागणारे कार्डबोर्ड बॉक्स यांसारख्या अत्यावश्यक साहित्याच्या किमतीत मोठी वाढ झाली आहे. बाटलीबंद पाणी तयार करणाऱ्या कंपन्यांच्या एकूण खर्चात पॅकेजिंग साहित्याचा वाटा मोठा असतो. त्यामुळे या साहित्याच्या दरवाढीचा थेट आणि प्रतिकूल परिणाम कंपन्यांच्या नफाक्षमतेवर (Profit Margin) होत आहे.
लहान उत्पादकांकडून दरवाढीचा श्रीगणेशा-
‘ऑल इंडिया पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर मॅन्युफॅक्चरर्स असोसिएशन’ने दिलेल्या माहितीनुसार, या संकटाची पहिली झळ लघु उद्योजकांना बसली आहे. देशभरातील सुमारे २,००० लहान उत्पादकांनी आपल्या वितरकांसाठी प्रति बाटली १ रुपया (सुमारे ५ टक्के) दरवाढ लागू केली आहे. कच्च्या मालाचे भाव सातत्याने वाढत असल्याने, हा वाढीव खर्च स्वतः सोसणे या लहान कंपन्यांना आता अशक्य झाले आहे. सुरुवातीला वितरकांसाठी केलेली ही दरवाढ लवकरच किरकोळ ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे.
१० टक्क्यांपर्यंत दरवाढीचे सावट-
उद्योगातील तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, ही तर केवळ सुरुवात आहे. जर आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील तणाव असाच कायम राहिला आणि कच्च्या मालाचे दर कमी झाले नाहीत, तर आगामी काही दिवसांत बाटलीबंद पाण्याच्या किमतीत १० टक्क्यांपर्यंत वाढ होऊ शकते. उन्हाळ्याचा हंगाम जसजसा जवळ येत आहे, तसतशी पाण्याची मागणी वाढत जाणार आहे. अशा वेळी मागणी आणि पुरवठा साखळीतील या आर्थिक पेचामुळे सर्वसामान्य ग्राहकांना खिशातून अधिक पैसे मोजावे लागतील, असे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत.
बाटलीबंद पाणी उद्योगापुढील पेच: कच्च्या मालाचे दर ५० टक्क्यांनी वधारले; मोठ्या कंपन्यांकडून दरवाढ रोखण्याचे शर्थीचे प्रयत्न-
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत कच्च्या तेलाच्या किमतीत झालेल्या वाढीमुळे भारतातील बाटलीबंद पाणी (पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर) निर्मितीच्या खर्चात कमालीची वाढ झाली आहे. प्लास्टिकच्या बाटल्यांसाठी लागणाऱ्या पॉलिमरपासून ते अगदी बाटलीच्या झाकणापर्यंत सर्वच घटकांचे दर दुप्पट झाले आहेत. असे असूनही, सध्या किरकोळ बाजारात पाण्याचा दर स्थिर ठेवण्यासाठी बड्या कंपन्यांनी वाढलेल्या खर्चाचा अतिरिक्त भार स्वतः उचलण्याचा निर्णय घेतला आहे.
पॉलिमर आणि प्लास्टिक बाटल्यांच्या किमतीत मोठी उसळी-
बाटलीबंद पाणी उद्योगातील तज्ज्ञांच्या मते, या क्षेत्राला बसलेला सर्वात मोठा तडाखा म्हणजे प्लास्टिक उत्पादनांच्या किमतीतील वाढ होय. कच्च्या तेलाचे दर वधारल्याने प्लास्टिक बाटल्यांच्या निर्मितीसाठी लागणारा मुख्य कच्चा माल, म्हणजेच ‘पॉलिमर’च्या किमतीत सुमारे ५० टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. यापूर्वी तुलनेने स्वस्त मिळणारे हे साहित्य आता सुमारे १७० रुपये प्रति किलो या दरापर्यंत पोहोचले आहे. यामुळे रिकाम्या बाटल्या तयार करण्याचा मूळ खर्च उत्पादकांसाठी डोकेदुखी ठरत आहे.
झाकणे आणि पॅकेजिंग साहित्याचा खर्च दुप्पट-
केवळ बाटल्याच नव्हे, तर इतर पूरक साहित्यानेही महागाईचा उच्चांक गाठला आहे. बाटल्यांना लावली जाणारी झाकणे (Caps) पूर्वीच्या तुलनेत दुप्पट महाग झाली असून, त्यांचा दर आता सुमारे ०.४५ रुपये प्रति नगापर्यंत पोहोचला आहे. याव्यतिरिक्त, मालाच्या वाहतुकीसाठी लागणारे कॉरुगेटेड बॉक्स, ब्रँडिंगसाठीची लेबल्स आणि पॅकिंगसाठी लागणारी चिकट टेप (Adhesive Tape) यांच्या किमतींमध्येही वेगाने वाढ झाली आहे. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम होऊन उत्पादन खर्चाचा आलेख कमालीचा उंचावला आहे.
किरकोळ बाजारातील स्थिती: मोठ्या कंपन्यांची सावध भूमिका-
भारतात सामान्यतः एक लिटर बाटलीबंद पाण्याची किंमत २० रुपये किंवा त्यापेक्षा कमी आहे. किरकोळ ग्राहकांपर्यंत या महागाईच्या झळा अद्याप पोहोचलेल्या नाहीत, कारण बाजारपेठेतील प्रमुख कंपन्यांनी आपला ग्राहक टिकवून ठेवण्यासाठी सध्या हा वाढीव खर्च स्वतःच सोसण्याचे धोरण अवलंबले आहे.
प्रदूषित भूजलामुळे बाटलीबंद पाण्याची मागणी वाढली; ‘प्रीमियम’ पाणी बाजारपेठेतही मोठी उसळी-
भारतात स्वच्छ आणि सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता हे एक गंभीर राष्ट्रीय आव्हान बनत चालले आहे. एका धक्कादायक आकडेवारीनुसार, देशातील सुमारे ७० टक्के भूजल (Groundwater) प्रदूषित असल्याचे समोर आले आहे. जमिनीखालील पाण्याचा स्तर खालावण्यासोबतच त्याची गुणवत्ताही खालावल्याने, आरोग्य जपण्यासाठी सर्वसामान्य नागरिकांचा ओढा आता ‘प्रीमियम’ आणि बाटलीबंद पाण्याकडे वेगाने वाढत आहे. यामुळे भारतीय बाजारपेठेत या क्षेत्राचे स्वरूप पूर्णतः बदलू लागले आहे.
नैसर्गिक पाण्याचे वाढते अवलंबित्व-
पिण्याच्या पाण्याच्या नैसर्गिक स्रोतांमध्ये मिसळणारी घातक रसायने आणि अशुद्धी यामुळे नागरिक आता नळाच्या पाण्यापेक्षा बाटलीबंद पाण्याला अधिक पसंती देत आहेत. या गरजेतूनच भारतात बाटलीबंद पाण्याचा व्यवसाय केवळ चैनीचा भाग न राहता ती एक जीवनावश्यक गरज बनली आहे. विशेषतः शहरी भागांमध्ये पिण्याच्या पाण्यासाठी बाटलीबंद पाण्यावर अवलंबून असणाऱ्यांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढले असून, त्याचा थेट परिणाम या उद्योगाच्या वार्षिक उलाढालीवर होत आहे.
‘प्रीमियम’ पाण्याचा बाजार तेजीत-
बाटलीबंद पाण्याच्या बाजारपेठेत आता ‘प्रीमियम’ म्हणजेच नैसर्गिक मिनरल वॉटरच्या विभागाने (Segment) आपली पकड घट्ट केली आहे. भारतात हा विशिष्ट व्यवसाय आजमितीस सुमारे ४०० दशलक्ष डॉलर्स (अंदाजे ३,३०० कोटी रुपये) इतक्या मोठ्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. आरोग्याबाबत जागरूक असलेले ग्राहक आता केवळ प्रक्रिया केलेले पाणी न शोधता, हिमालयातील झरे किंवा नैसर्गिक स्रोतांतून मिळणाऱ्या आणि खनिजांनी समृद्ध असलेल्या ‘प्रीमियम’ पाण्याला अधिक पसंती देत आहेत.
बाजारपेठेतील हिस्सा आणि भविष्यातील कल-
या क्षेत्रातील प्रगती किती वेगाने होत आहे, हे आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. सन २०२१ मध्ये एकूण बाटलीबंद पाण्याच्या बाजारपेठेत प्रीमियम पाण्याचा वाटा केवळ १ टक्का इतका नगण्य होता. मात्र, अवघ्या चार-पाच वर्षांत हे चित्र पूर्णपणे बदलले असून, गेल्या वर्षापर्यंत हा हिस्सा वाढून ८ टक्क्यांवर पोहोचला आहे. उच्चभ्रू वस्तीतील मागणी, पंचतारांकित हॉटेल्स आणि कॉर्पोरेट कार्यालयांमध्ये वाढलेला वापर यामुळे या क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक होत आहे.
शुद्धतेसाठी मोजावी लागणारी किंमत-
नैसर्गिक स्रोतांपासून मिळणारे हे पाणी शुद्ध करण्यासाठी आणि ते सुरक्षितपणे ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी उच्च दर्जाचे तंत्रज्ञान वापरले जाते. त्यामुळे सामान्य बाटलीबंद पाण्याच्या तुलनेत या ‘प्रीमियम’ पाण्याची किंमतही अधिक असते.
अरावलीच्या ‘मिनरल वॉटर’ दरात १८ टक्क्यांची वाढ; कच्च्या मालाच्या दरवाढीचा भार आता ग्राहकांच्या खांद्यावर-
अरावली पर्वतरांगांमधील नैसर्गिक स्रोतांपासून मिळणाऱ्या पाण्याचे वितरण करणाऱ्या ‘आवा’ (Aava) या नामांकित कंपनीने आपल्या उत्पादनांच्या किमतीत मोठी वाढ केली आहे. कंपनीने आपल्या पुनर्विक्रेत्यांसाठी (Resellers) बाटलीबंद पाण्याच्या दरात सुमारे १८ टक्क्यांची वाढ लागू केली असून, याचे थेट पडसाद आगामी काळात किरकोळ बाजारपेठेत उमटणार आहेत. कच्च्या मालाच्या किमतीत झालेली अभूतपूर्व वाढ हे या दरवाढीमागचे मुख्य कारण असल्याचे सांगितले जात आहे.
उत्पादकांकडून ५० टक्क्यांपर्यंतचा अतिरिक्त भार सहन-
उद्योगातील तज्ज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, बाटलीबंद पाणी निर्मितीचा खर्च ५० टक्क्यांहून अधिक वाढला असला, तरी बहुतांश कंपन्या अजूनही ४० ते ५० टक्के अतिरिक्त खर्च स्वतःच्या नफ्यातून सोसत आहेत. आपल्या हक्काचा ग्राहक टिकवून ठेवण्यासाठी आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा कायम राखण्यासाठी कंपन्यांनी हा धोका पत्करला आहे. मात्र, नफ्याचे प्रमाण (Profit Margin) कमालीचे घटल्यामुळे आता कंपन्यांना ही स्थिती अधिक काळ टिकवून ठेवणे कठीण होत आहे.
उन्हाळ्यात सामान्य ग्राहकांना बसणार फटका-
सध्या जरी बड्या कंपन्यांनी काही प्रमाणात दरवाढ रोखून धरली असली, तरी ही परिस्थिती फार काळ कायम राहण्याची शक्यता धूसर आहे. जर आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील अस्थिरता आणि कच्च्या मालाचे (पॉलिमर, इंधन) चढे दर असेच कायम राहिले, तर येत्या उन्हाळ्याच्या हंगामात बाटलीबंद पाण्याच्या किमतीत मोठी वाढ होणे अटळ आहे. उन्हाळ्यात पाण्याची मागणी प्रचंड वाढते; अशा वेळी वाढीव किमतींचा थेट फटका सर्वसामान्यांच्या खिशाला बसणार आहे.
मर्यादित साठा आणि वाढता उत्पादन खर्च-
प्लास्टिक बाटल्यांच्या निर्मितीसाठी लागणाऱ्या घटकांच्या दरात ५० टक्क्यांहून अधिक वाढ झाल्याने आणि लॉजिस्टिक खर्च वाढल्याने, ‘आवा’ सारख्या प्रीमियम ब्रँड्सना आपल्या धोरणात बदल करावा लागला आहे. नैसर्गिक मिनरल वॉटरच्या क्षेत्रात ही दरवाढ होणे, हे या संपूर्ण उद्योगासाठी धोक्याची घंटा मानली जात आहे.
