China Bans Bone Ash Apartment : चीनमधील वाढत्या महागाईमुळे आणि अंत्यसंस्कारासाठी लागणाऱ्या जमिनीच्या कमतरतेमुळे तिथे एक विचित्र प्रवृत्ती निर्माण झाली होती. मात्र, आता चीन सरकार यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक नवा कठोर कायदा लागू करण्याच्या तयारीत आहे. या कायद्यानुसार, नागरिकांना त्यांच्या पूर्वजांच्या किंवा नातेवाईकांच्या अस्थी (राख) रिकाम्या अपार्टमेंटमध्ये ठेवता येणार नाहीत. या विशेष कायद्याला ‘बोन ॲश अपार्टमेंट’ (Bone Ash Apartment) कायदा म्हणून संबोधले जात आहे.
निवासी सदनिकांचा ‘स्मशान’ म्हणून वापर थांबणार-
गेल्या काही वर्षांत चीनमधील मोठ्या शहरांमध्ये स्मशानभूमीतील जागांचे भाव गगनाला भिडले आहेत. अनेक ठिकाणी थडग्यांसाठी लागणारी जागा ही आलिशान सदनिकेपेक्षाही महाग झाली आहे. परिणामी, अनेक चिनी नागरिकांनी शहराबाहेरील स्वस्त अपार्टमेंट्स खरेदी करून तिथे राहण्याऐवजी केवळ आपल्या नातेवाईकांच्या अस्थींचे कलश ठेवण्यास सुरुवात केली होती. अनेक इमारतींमध्ये मानवी वस्तीपेक्षा अशा ‘अस्थी कलशांची’ संख्या वाढू लागल्याने सामाजिक आणि आरोग्याचे प्रश्न निर्माण झाले होते. नवीन कायद्यामुळे अशा सदनिकांच्या वापरावर आता पूर्णपणे बंदी येणार आहे.
सार्वजनिक स्मशानभूमीबाहेर दफनविधीस मनाई-
केवळ अस्थी अपार्टमेंटच नव्हे, तर अंत्यविधीच्या संदर्भातही सरकारने नियमावली कडक केली आहे. नवीन नियमानुसार, सरकारमान्य सार्वजनिक स्मशानभूमींव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही ठिकाणी मृतदेह दफन करण्यास सक्त मनाई असेल. तसेच, शेतजमिनीवर किंवा खासगी मोकळ्या जागेत थडगी (मकबरे) बांधण्यावरही पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. जमिनीचा अपव्यय टाळणे आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे हा यामागील मुख्य उद्देश असल्याचे प्रशासनाकडून सांगण्यात आले आहे.
चीनमध्ये स्मशानभूमीच्या टंचाईमुळे ‘गुहुई फांग’ संस्कृतीचा उदय; निवासी सदनिका बनल्या पूर्वजांचे विश्रामस्थान-
चीनमध्ये सध्या एक अत्यंत विचित्र पण गंभीर सामाजिक समस्या समोर आली आहे. वाढते शहरीकरण आणि मर्यादित जमीन यामुळे तेथील स्मशानभूमींमधील जागांचे दर गगनाला भिडले आहेत. या परिस्थितीवर उपाय म्हणून चिनी नागरिकांनी आता चक्क निवासी फ्लॅट्सचा वापर आपल्या पूर्वजांच्या अस्थी ठेवण्यासाठी करण्यास सुरुवात केली आहे. या प्रकारच्या घरांना स्थानिक भाषेत ‘गुहुई फांग’ (Huhui Fang) असे संबोधले जात आहे.
शहरीकरण आणि वृद्ध लोकसंख्येचा दबाव-
चीनमधील या विचित्र परिस्थितीमागे दोन मुख्य कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, वेगाने होणारे शहरीकरण, ज्यामुळे शहरांमधील मोकळी जमीन जवळपास संपत आली आहे. दुसरे म्हणजे, चीनमधील वेगाने वाढणारी वृद्ध लोकसंख्या. मृत्यूदरात झालेल्या वाढीमुळे अंत्यसंस्कारासाठी लागणाऱ्या जागांची मागणी प्रचंड वाढली आहे. मागणी जास्त आणि पुरवठा कमी असल्याने, स्मशानभूमीतील एका लहानशा थडग्याची किंमत सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर गेली आहे. अनेक ठिकाणी तर या जागांची किंमत एखाद्या आलिशान घरापेक्षाही अधिक झाली आहे.
स्मशानभूमीपेक्षा फ्लॅट खरेदी करणे परवडणारे-
आर्थिक गणिताचा विचार करता, शहरातील नामांकित स्मशानभूमीत जागा विकत घेण्यापेक्षा शहराच्या परिघावर एखादी स्वस्त सदनिका (फ्लॅट) खरेदी करणे नागरिकांना अधिक परवडत आहे. अंत्यसंस्काराच्या जागेसाठी केवळ २० वर्षांचा भाडेपट्टा मिळतो, तर सदनिकेची मालकी ७० वर्षांसाठी मिळते. यामुळे अनेक कुटुंबांनी शहराबाहेरील कमी किमतीचे फ्लॅट्स खरेदी करून तिथे आपल्या नातेवाईकांच्या अस्थींचे कलश ठेवण्यास प्राधान्य दिले आहे. अशा सदनिकांमध्ये कोणीही राहत नसून, तिथे केवळ पूर्वजांच्या स्मृती जतन केल्या जातात.
चीनमध्ये घरखरेदी ठरतेय स्मशानभूमीपेक्षा स्वस्त; निवासी सदनिकांचे ‘पूजास्थळांत’ रूपांतर झाल्याने सरकार चिंतेत-
चीनमधील रिअल इस्टेट क्षेत्रात सध्या एक अकल्पनीय बदल पाहायला मिळत आहे. गेल्या काही वर्षांत घरांच्या किमतीत झालेल्या प्रचंड घसरणीमुळे, नागरिक आता महागड्या स्मशानभूमींऐवजी स्वस्त फ्लॅट्स खरेदी करून तिथे आपल्या पूर्वजांच्या अस्थींचे संचयन करत आहेत. २०२१ च्या तुलनेत २०२५ पर्यंत घरांच्या किमतीत सुमारे ४० टक्क्यांपर्यंत घट झाल्याने, हा पर्याय चिनी नागरिकांसाठी आर्थिकदृष्ट्या अधिक परवडणारा ठरत आहे.
आर्थिक गणिते आणि भाडेपट्ट्याचा कालावधी-
चीनमध्ये अंत्यसंस्काराचा खर्च जपाननंतर जगात सर्वाधिक आहे. एका अहवालानुसार, अधिकृत स्मशानभूमीमध्ये जागा मिळवण्यासाठी नागरिकांना मोठी रक्कम मोजावी लागते आणि ही जागा केवळ २० वर्षांच्या मर्यादित भाडेपट्ट्यावर (Lease) मिळते. याउलट, निवासी सदनिका खरेदी केल्यास ७० वर्षांसाठी वापराचे अधिकार मिळतात. या दीर्घकालीन फायद्यामुळे आणि अंत्यसंस्काराच्या वाढत्या खर्चामुळे नागरिक स्मशानभूमीपेक्षा घराला प्राधान्य देत आहेत. यामुळे मृतदेहांच्या राखेचे विसर्जन करण्याऐवजी ती घरात सुरक्षित ठेवण्याकडे कल वाढला आहे.
सदनिकांचे स्वरूप आणि अंतर्गत बदल-
ज्या घरांमध्ये मानवी वस्ती नाही, परंतु पूर्वजांच्या अस्थी ठेवल्या आहेत, अशा फ्लॅट्सचे स्वरूप एखाद्या पूजास्थळासारखे असते. या घरांच्या खिडक्या अनेकदा कायमस्वरूपी बंद किंवा सील केलेल्या असतात आणि पडदे नेहमी ओढलेले असतात. घराच्या आत वेगवेगळ्या पिढ्यांतील नातेवाईकांच्या अस्थींचे कलश आकर्षकपणे मांडलेले असतात, ज्याभोवती मेणबत्त्या आणि लाल दिवे लावून एक शांत, आध्यात्मिक वातावरण निर्माण केले जाते. बाहेरील व्यक्तींना या घरांमध्ये कोणी राहत नसल्याचा भास होतो, परंतु आतमध्ये पूर्वजांच्या स्मृती जतन केल्या जातात.
चीनमध्ये अंत्यसंस्काराचा खर्च ४० लाखांच्या घरात; ‘छिंगमिंग’ सणापूर्वीच नवीन कडक नियमावली लागू-
चीनमध्ये अंत्यसंस्कारासाठी लागणाऱ्या जागेचे दर गगनाला भिडले असून, सर्वसामान्यांसाठी आपल्या प्रियजनांचा दफनविधी करणे ही एक मोठी आर्थिक कसरत ठरत आहे. या पार्श्वभूमीवर, चीन सरकारने ३१ मार्चपासून अंत्यसंस्कारांविषयीचा एक नवीन आणि अत्यंत कडक कायदा लागू केला आहे. विशेष म्हणजे, ६ एप्रिल रोजी साजऱ्या होणाऱ्या पारंपरिक ‘छिंगमिंग’ (Qingming Festival) सणापूर्वीच ही पावले उचलण्यात आली आहेत. या सणात चिनी नागरिक आपल्या पूर्वजांच्या कबरींची स्वच्छता करून त्यांना श्रद्धांजली अर्पण करतात.
राजधानी बीजिंगमधील महागड्या स्मशानभूमी-
चीनची राजधानी असलेल्या बीजिंगमध्ये अंत्यसंस्कारासाठी लागणाऱ्या जागेचे दर ऐकून कोणालाही धक्का बसेल. येथे एका साध्या कबरीसाठी किमान दीड लाख युआन (सुमारे २० लाख रुपये) मोजावे लागतात. ही किंमत केवळ सुरुवातीची असून, मोक्याच्या ठिकाणच्या कबरींचे दर ३ लाख युआन म्हणजेच साधारण ४० लाख रुपयांपर्यंत जातात. बीजिंगसारख्या महानगरात राहणाऱ्या मध्यमवर्गीयांच्या दृष्टीने ही रक्कम अत्यंत मोठी असल्याने, अंत्यविधीचा प्रश्न हा आता केवळ धार्मिक न राहता आर्थिक चिंतेचा विषय बनला आहे.
पर्यावरणपूरक दफनविधी: एक स्वस्त पर्याय-
वाढत्या किमतींवर उपाय म्हणून बीजिंगमधील ‘चांगपिंग तियानशो’ (Changping Tianshou) सारख्या स्मशानभूमींमध्ये आता ‘पर्यावरणपूरक दफनविधी’ (Eco-friendly Burial) हा पर्याय लोकप्रिय होत आहे. येथे १० हजार युआन ते २ लाख युआन (१.३ लाख ते २६ लाख रुपये) या दरम्यान दफनविधी उरकणे शक्य होते. पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेत हा खर्च कमी असल्याने अनेक नागरिक या पर्यायाकडे वळत आहेत.
चीनमधील नवीन अंत्यसंस्कार कायद्यावरून समाजमाध्यमांवर संतापाची लाट; ‘वीबो’वर ७० लाखांहून अधिक वेळा चर्चा-
चीन सरकारने निवासी सदनिकांमध्ये अस्थी ठेवण्यावर (Bone Ash Apartments) बंदी घालणारा नवीन कायदा लागू केल्यानंतर, आता सर्वसामान्यांमध्ये तीव्र असंतोष पाहायला मिळत आहे. चीनचे लोकप्रिय समाजमाध्यम असलेल्या ‘वीबो’वर (Weibo) या संदर्भात मोठा वादंग निर्माण झाला असून, संबंधित हॅशटॅग तब्बल ७० लाखांहून अधिक वेळा पाहिला गेला आहे. सरकारचा हा निर्णय व्यवहार्य आहे का, यावरून नागरिक प्रशासनाला सडेतोड प्रश्न विचारत आहेत.
महागड्या स्मशानभूमींमुळे नागरिक हतबल-
सोशल मीडियावरील चर्चेत नागरिकांनी प्रामुख्याने आर्थिक विवंचनेचा मुद्दा उचलून धरला आहे. एका वापरकर्त्याने आपली व्यथा मांडताना विचारले की, “जर अधिकृत स्मशानभूमींमधील जागांचे दर सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात असते, तर कोणी कशाला आपल्या प्रियजनांच्या अस्थी राहत्या घरात किंवा रिकाम्या फ्लॅटमध्ये ठेवल्या असत्या?” स्मशानभूमींची जागा खरेदी करणे हे मध्यमवर्गीयांच्या आवाक्याबाहेर गेल्यानेच नागरिकांनी ‘अस्थी सदनिकांचा’ (Huhui Fang) पर्याय स्वीकारला होता, असे अनेकांचे मत आहे.
कायद्याच्या अंमलबजावणीवर शंका-
सरकार हा कायदा नेमका कसा लागू करणार, यावरूनही उपरोधिक टीका केली जात आहे. एका नेटकऱ्याने विचारले, “प्रशासन घराघरात जाऊन तपासणी करणार का? की प्रत्येक अस्थिकलशाला आता जीपीएस (GPS) लावले जाणार आहे?” घरातील खाजगी जागेत काय ठेवले आहे, हे शोधून काढणे प्रशासनासाठी एक मोठे आव्हान ठरणार आहे. “फ्लॅटमध्ये केवळ अस्थी ठेवल्या आहेत की कोणी वास्तव्य करत आहे, हे अधिकारी कसे ओळखणार?” असा प्रश्नही एका वापरकर्त्याने उपस्थित केला आहे.
सवलतीनंतरही खर्च आवाक्याबाहेर-
शासनाकडून पर्यावरणपूरक दफनविधीसाठी काही प्रमाणात सवलती दिल्या जात असल्या, तरी त्या अपुऱ्या असल्याचे नागरिकांचे म्हणणे आहे. “सवलत मिळाल्यानंतरही स्मशानभूमीची जागा अत्यंत महाग आहे,” असे सांगत एका वापरकर्त्याने प्रशासनाच्या धोरणांमधील त्रुटींवर बोट ठेवले. जिवंतपणी डोक्यावर छप्पर मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागत असताना, आता मृत्यूनंतरही सन्मानाने अंत्यसंस्कार करण्यासाठी मोठी किंमत मोजावी लागत असल्याबद्दल संताप व्यक्त केला जात आहे.
चीनमध्ये जन्मदरापेक्षा मृत्यूदर अधिक; वृद्ध लोकसंख्येच्या वाढीमुळे अंत्यसंस्कारासाठी जमिनीची तीव्र टंचाई-
चीन सध्या एका अभूतपूर्व लोकसंख्याशास्त्रीय संकटाचा सामना करत असून, त्याचा थेट परिणाम देशाच्या सामाजिक आणि भौगोलिक रचनेवर होत आहे. वेगाने वृद्ध होणारी लोकसंख्या आणि सातत्याने घटणारा जन्मदर यामुळे चीनमध्ये आता मृतांच्या अंत्यसंस्कारासाठी जमिनीची मोठी टंचाई निर्माण झाली आहे. विशेषतः शांघायसारख्या दाट लोकवस्तीच्या महानगरांमध्ये ही समस्या अधिक जटील बनली आहे.
मृत्यूदरात मोठी वाढ आणि जन्मदरातील घसरण-
गेल्या दशकभरातील आकडेवारीवर नजर टाकल्यास चीनमधील बदलत्या परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात येते. २०१५ मध्ये चीनमध्ये मृत्यूमुखी पडणाऱ्यांची संख्या सुमारे ९८ लाख होती, जी २०२५ मध्ये वाढून १.१३ कोटींवर पोहोचली आहे. याउलट, देशाचा जन्मदर चिंताजनक रितीने खालावला असून २०२५ मध्ये केवळ ७९ लाख बालकांचा जन्म झाला. याचाच अर्थ असा की, देशात जन्म घेणाऱ्यांच्या तुलनेत मृत्यूमुखी पडणाऱ्यांची संख्या खूप जास्त आहे, ज्यामुळे चीनची लोकसंख्या वेगाने वृद्धत्वाकडे झुकत आहे.
शांघायसारख्या शहरांत जमिनीची कमतरता-
वृद्ध लोकसंख्येच्या वाढत्या प्रमाणामुळे स्मशानभूमी आणि कब्रस्तानांची मागणी प्रचंड वाढली आहे. मात्र, जमिनीची उपलब्धता मर्यादित असल्याने आणि वाढत्या शहरीकरणामुळे दफनविधीसाठी जागा मिळवणे कठीण झाले आहे. शांघायमध्ये तर जमिनीचे भाव इतके वधारले आहेत की, सर्वसामान्यांना पारंपरिक पद्धतीने अंत्यसंस्कार करणे अशक्य झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर, सरकार आणि स्थानिक प्रशासन आता ‘इकोलॉजिकल बुरियल’ म्हणजेच पर्यावरणपूरक अंत्यसंस्कार पद्धतींना मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन देत आहे.
पर्यावरणपूरक आणि जमिनीची बचत करणाऱ्या पद्धती-
वाढत्या टंचाईवर मात करण्यासाठी प्रशासनाने अशा पद्धती सुचवल्या आहेत, ज्यामध्ये कमीत कमी जमीन लागते किंवा जमिनीची मुळीच गरज भासत नाही. यामध्ये प्रामुख्याने खालील पर्यायांचा समावेश आहे:
सखोल दफनविधी: जमिनीच्या खालच्या स्तरापर्यंत दफन करणे, जेणेकरून एकाच मर्यादित जागेत अधिक मृतदेहांचे दफन करता येईल.
हरित अंत्यसंस्कार: भव्य स्मारके किंवा सिमेंटचे मकबरे न बांधता झाडांच्या मुळाशी किंवा मोकळ्या जागेत दफन करणे.
सागरी विसर्जन: अस्थींचे समुद्रात विसर्जन करणे, ज्यामुळे जमिनीची गरज पूर्णपणे संपुष्टात येते.
चीनमधील नागरिक आता हळूहळू पारंपरिक रूढी बाजूला सारून आधुनिक आणि स्वस्त पर्यायांचा स्वीकार करत असल्याचे दिसून येत आहे. शांघायमध्ये २०२५ मध्ये पहिल्यांदाच समुद्रात अस्थी विसर्जन करणाऱ्या प्रकरणांची संख्या १० हजारांच्या पार गेली आहे. यावरून असे दिसून येते की, लोक आता पारंपारिक कबरीऐवजी स्वस्त आणि कमी जागा घेणारे पर्याय जास्त अवलंबताना दिसत आहेत.
