Donald Trump : आखाती देशांमधील भू-राजकीय संघर्ष आता एका अत्यंत संवेदनशील आणि धोकादायक वळणावर येऊन ठेपला आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी नुकत्याच केलेल्या एका दाव्याने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. “इराण लवकरच अमेरिकेच्या महत्त्वाच्या ठिकाणांवर मोठा हल्ला करण्याची योजना आखत होता,” असा गंभीर आरोप ट्रम्प यांनी केला आहे. या संभाव्य हल्ल्याचा धोका लक्षात घेऊनच अमेरिकेने खबरदारीचा उपाय म्हणून इस्रायलला इराणची राजधानी तेहरानवर हल्ले करण्यासाठी प्रवृत्त केले, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
ट्रम्प यांच्या विधानाचा अन्वयार्थ-
अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या या वक्तव्यामुळे आंतरराष्ट्रीय राजकारणात वादाचे वादळ निर्माण झाले आहे. ट्रम्प यांच्या मते, इराणकडून अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षेला मोठा धोका निर्माण झाला होता. हा धोका टाळण्यासाठी ‘प्रतिबंधात्मक कारवाई’ (Pre-emptive Strike) करणे आवश्यक होते. त्यामुळेच अमेरिकेने इस्रायलला लष्करी बळ पुरवून तेहरानमधील इराणच्या मोक्याच्या ठिकाणांना लक्ष्य करण्यास भाग पाडले. अमेरिकेच्या या भूमिकेमुळे आता हा संघर्ष केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित न राहता, जागतिक स्तरावर व्यापक रूप घेण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
इस्रायल आणि अमेरिकेची रणनीती-
इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील लष्करी समन्वय नेहमीच चर्चेत राहिला आहे. मात्र, अमेरिकेने थेट इस्रायलला हल्ल्यासाठी “भाग पाडले” असे जाहीररीत्या कबूल केल्यामुळे इराणच्या मित्रराष्ट्रांमध्ये संतापाची लाट उसळली आहे. इस्रायलने तेहरानवर केलेल्या अलीकडील हवाई हल्ल्यांमागे अमेरिकेची थेट प्रेरणा आणि गुप्तचर माहिती असल्याचे आता स्पष्ट झाले आहे. यामुळे पश्चिम आशियातील शक्तींचे संतुलन बिघडण्याची शक्यता निर्माण झाली असून, रशिया आणि चीन यांसारखी प्रबळ राष्ट्रे यावर काय भूमिका घेतात, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
इराणवरील हल्ल्यासाठी इस्रायलला मीच प्रवृत्त केले – डोनाल्ड ट्रम्प
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी पश्चिम आशियातील तणावाबाबत एक अत्यंत स्फोटक विधान केले असून, त्यामुळे जागतिक मुत्सद्देगिरीच्या वर्तुळात मोठी खळबळ उडाली आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यात मध्यस्थीद्वारे चर्चा सुरू असतानाच, इराण अमेरिकेवर हल्ल्याची गुप्त योजना आखत होता, असा दावा ट्रम्प यांनी केला आहे. विशेष म्हणजे, अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणांनी असा कोणताही धोका नसल्याचे स्पष्ट केले असतानाही, ट्रम्प यांनी आपल्या वैयक्तिक खात्रीच्या जोरावर इस्रायलला आक्रमक पाऊल उचलण्यास भाग पाडल्याचे कबूल केले आहे.
गुप्तचर यंत्रणांच्या अहवालापेक्षा ‘अंतर्ज्ञाना’वर विश्वास-
डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या मते, इराणशी सुरू असलेल्या चर्चेची दिशा आणि त्यामागील इराणी प्रशासनाचे इरादे पाहता, ते अमेरिकेवर मोठा प्रहार करण्याच्या तयारीत होते. अमेरिकेच्या सुरक्षा आणि गुप्तचर संस्थांनी (Intelligence Agencies) अधिकृतपणे असा कोणताही धोका नसल्याचे अहवाल दिले होते. मात्र, ट्रम्प यांनी हे अहवाल बाजूला सारून स्वतःच्या निर्णयाचे समर्थन केले आहे. “इराणची रणनीती पाहता मला खात्री होती की ते घातपाताच्या तयारीत आहेत, त्यामुळे केवळ अहवालांची वाट पाहत बसणे धोक्याचे ठरले असते,” अशी भूमिका त्यांनी मांडली आहे.
इस्रायलवर नव्हे, तर इस्रायलवरच अमेरिकेचा दबाव-
एका मुलाखतीदरम्यान ट्रम्प यांना विचारण्यात आले की, इराणवर हल्ला करण्यासाठी इस्रायलने अमेरिकेवर दबाव आणला होता का? यावर उत्तर देताना ट्रम्प यांनी अत्यंत धक्कादायक खुलासा केला. ते म्हणाले, “नाही, इस्रायलने माझ्यावर दबाव आणला नव्हता. उलट, कदाचित मीच इस्रायलला इराणवर हल्ला करण्यासाठी भाग पाडले असावे.” त्यांच्या या विधानामुळे हे स्पष्ट झाले आहे की, तेहरानवर झालेल्या अलीकडील लष्करी कारवाईचे सूत्रधार स्वतः ट्रम्प आहेत. इस्रायलला आक्रमक होण्यासाठी अमेरिकेने केवळ पाठिंबा दिला नाही, तर त्यांना प्रत्यक्ष कारवाईसाठी प्रवृत्त केले, हे आता अधिकृतपणे समोर आले आहे.
आंतरराष्ट्रीय राजकारणात तणावाचे सावट-
अध्यक्षांच्या या खुलाशामुळे इराण आणि अमेरिकेतील संबंध आता टोकाच्या वळणावर पोहोचले आहेत. मध्यस्थीने सुरू असलेल्या शांतता चर्चेला या विधानामुळे मोठा तडा गेला आहे. रशिया आणि इतर युरोपीय देशांनी यावर चिंता व्यक्त केली असून, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांनी गुप्तचर यंत्रणांचे अहवाल नाकारून लष्करी कारवाईला प्राधान्य देणे हे जागतिक शांततेसाठी धोक्याचे असल्याचे म्हटले आहे.
“इराणला बाहेरून आयात केलेला नेता नको”; अयातुल्ला खामेनेईंच्या उत्तराधिकारावर डोनाल्ड ट्रम्प यांचे महत्त्वपूर्ण भाष्य-
इराणमधील अंतर्गत राजकीय अस्थिरता आणि सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या निधनानंतर निर्माण होणाऱ्या संभाव्य नेतृत्वाच्या पोकळीवर अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आपली सडेतोड भूमिका मांडली आहे. इराणच्या भविष्यातील सत्तेची सूत्रे कोणाकडे असावीत, या जागतिक स्तरावर चर्चिल्या जाणाऱ्या प्रश्नावर भाष्य करताना ट्रम्प यांनी ‘बाहेरून लादलेल्या’ नेतृत्वापेक्षा इराणच्या मातीतील नेतृत्वाला पसंती दिली आहे.
निर्वासित राजपुत्राच्या उमेदवारीला विरोध?
इराणचे माजी शहा यांचे पुत्र आणि निर्वासित राजपुत्र रेझा पहलवी यांचे नाव इराणमधील सत्तापालटाच्या चर्चेत वारंवार घेतले जाते. मात्र, ट्रम्प यांनी पहलवी यांच्या नेतृत्वाबाबत सावध पवित्रा घेतला आहे. ट्रम्प यांच्या मते, इराणचे नेतृत्व करण्यासाठी परदेशात राहणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा इराणच्या भौगोलिक सीमांच्या आत राहून तिथली परिस्थिती अनुभवणाऱ्या व्यक्तीनेच पुढे यावे. इराणच्या जनतेनेच आपल्यातून आपला नेता निवडावा, असा संकेत ट्रम्प यांनी दिला आहे. यामुळे अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणात इराणमधील लोकशाही प्रक्रियेला किंवा अंतर्गत उठावाला अधिक महत्त्व दिले जाणार असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
“खामेनेईंइतकाच वाईट नेता नको”-
इराणच्या नेतृत्वातील बदलाबाबत आपली अपेक्षा व्यक्त करताना ट्रम्प यांनी अत्यंत कडक शब्द वापरले. ते म्हणाले, “आम्हाला इराणमध्ये असा कोणताही नवा नेता नको आहे, जो अयातुल्ला खामेनेई यांच्याइतकाच कट्टर किंवा वाईट असेल.” ट्रम्प यांच्या या विधानाचा रोख स्पष्ट आहे; अमेरिकेला इराणमध्ये असा बदल हवा आहे, जो केवळ व्यक्ती बदलणारा नसेल, तर इराणची ‘धार्मिक कट्टरतावादी’ विचारसरणी बदलणारा असेल. जागतिक शांतता आणि अमेरिकेच्या हितसंबंधांना बाधा पोहोचवणारी व्यवस्था मोडीत काढणारा नेताच अमेरिकेला स्वीकारार्ह असेल, असे त्यांनी सूचित केले आहे.
इराणमधील सत्तासंघर्षाला नवी दिशा-
अयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या निधनानंतर इराणमध्ये ‘इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स’ (IRGC) आणि लोकशाहीवादी आंदोलक यांच्यात मोठा संघर्ष होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. अशा वेळी ट्रम्प यांनी स्थानिक नेतृत्वाला दिलेला पाठिंबा इराणमधील अंतर्गत बंडखोरांना आणि सुधारणावादी गटांना बळ देणारा ठरू शकतो. इराणच्या राजकारणात बाहेरील व्यक्तीपेक्षा देशांतर्गत असलेल्या नेत्याचा प्रभाव अधिक पडू शकतो, हा धोरणात्मक विचार ट्रम्प यांनी मांडला आहे.
आंतरराष्ट्रीय समुदायाचे लक्ष-
ट्रम्प यांच्या या विधानानंतर युरोपियन युनियन आणि आखाती देशांनीही सावध प्रतिक्रिया दिली आहे. इराणमधील सत्ताबदलाची प्रक्रिया हिंसक न होता शांततापूर्ण मार्गाने व्हावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. मात्र, ट्रम्प यांनी खामेनेईंच्या उत्तराधिकाराबाबत घेतलेली भूमिका इराणमधील कट्टरपंथीयांना डिवचणारी ठरू शकते, ज्यामुळे येणाऱ्या काळात पश्चिम आशियातील राजकारण अधिक तापण्याची चिन्हे आहेत.
अमेरिका-स्पेन संबंधांत मोठी दरी; लष्करी तळ नाकारल्याने ट्रम्प यांचा स्पेनशी व्यापार तोडण्याचा इशारा, ब्रिटनवरही टीका-
आखाती देशांमधील लष्करी कारवाईला सहकार्य करण्यास नकार दिल्याने अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी युरोपीय मित्रराष्ट्रांविरुद्ध आक्रमक पवित्रा घेतला आहे. इराणवरील हल्ल्यासाठी आपले लष्करी तळ वापरण्यास स्पेनने अमेरिकेला स्पष्ट नकार दिल्यानंतर, संतापलेल्या ट्रम्प यांनी स्पेनसोबतचे सर्व व्यापारी संबंध संपुष्टात आणण्याची धमकी दिली आहे. केवळ स्पेनच नव्हे, तर अशाच प्रकारची भूमिका घेणाऱ्या ब्रिटनवरही ट्रम्प यांनी कडक शब्दांत टीका केली असून, यामुळे पाश्चिमात्य देशांच्या अभेद्य मानल्या जाणाऱ्या युतीमध्ये उभी फूट पडल्याचे दिसून येत आहे.
स्पेनवरील कारवाई: व्यापारी करारांना स्थगिती-
अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी स्पेनची भूमिका ‘असहकार्याची’ असल्याचे सांगत अमेरिकेचे ट्रेझरी सेक्रेटरी (तिजोरी सचिव) स्कॉट बेसेंट यांना महत्त्वाचे आदेश दिले आहेत. स्पेनसोबतचे सध्याचे सर्व व्यापारी करार आणि आर्थिक भागीदारी तत्काळ रद्द करण्याची प्रक्रिया सुरू करण्याचे निर्देश त्यांनी दिले आहेत. “स्पेनची वागणूक अत्यंत वाईट आणि मित्रत्वाला न साजेशी आहे. अशा परिस्थितीत आम्हाला त्यांच्याशी कोणत्याही प्रकारचे आर्थिक किंवा व्यापारी संबंध राखण्यात रस नाही,” असे ट्रम्प यांनी पत्रकारांशी बोलताना ठामपणे स्पष्ट केले.
लष्करी तळांचा वापर आणि सार्वभौमत्वाचा प्रश्न-
इराणविरुद्धच्या युद्धासाठी अमेरिकेला भूमध्य सागरी क्षेत्रात आपले वर्चस्व सिद्ध करायचे आहे, ज्यासाठी स्पेनमधील लष्करी तळांची भूमिका अत्यंत मोलाची आहे. मात्र, स्पेनने आपल्या भूमीचा वापर युद्धासाठी करण्यास परवानगी नाकारल्याने अमेरिकेच्या रणनीतीला मोठा तडा गेला आहे. स्पेनने आपल्या सार्वभौमत्वाचा आणि तटस्थतेचा दाखला देत अमेरिकेच्या मागणीला विरोध दर्शवला आहे. यामुळे चिडलेल्या अमेरिकन प्रशासनाने आता आर्थिक नाकेबंदीचे अस्त्र उपसले आहे.
ब्रिटनच्या भूमिकेवरही नाराजी-
केवळ स्पेनच नव्हे, तर अमेरिकेचा सर्वात विश्वासू सहकारी मानल्या जाणाऱ्या ब्रिटननेही या संघर्षात थेट सहभाग घेण्यास किंवा पूर्ण पाठिंबा देण्यास टाळाटाळ केली आहे. ब्रिटनच्या या ‘सावध’ भूमिकेवर ट्रम्प यांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे. युरोपीय देशांनी अमेरिकेच्या विरोधात उघडपणे भूमिका घेतल्याने ट्रम्प यांनी या देशांना भविष्यात होणाऱ्या परिणामांची जाणीव करून दिली आहे.
जागतिक परिणाम आणि आर्थिक संकट
जर अमेरिकेने स्पेनसोबतचे व्यापार खरोखरच तोडले, तर याचा परिणाम जागतिक शेअर बाजार आणि युरोपच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. स्पेन आणि अमेरिका यांच्यातील द्विपक्षीय व्यापार अब्जावधी डॉलर्सचा आहे. ट्रम्प यांच्या या ‘आक्रमक राजनैतिक’ भूमिकेमुळे नाटो (NATO) सदस्य देशांमधील अंतर्गत कलह आता चव्हाट्यावर आला आहे.
हे देखील वाचा – Rohit Pawar On Eknath Shinde : रोहित पवारांचा धडकी भरवणारा गौप्यस्फोट: उपमुख्यमंत्री शिंदेंच्या दौऱ्यात ‘व्हीएसआर’ कंपनीचा मोठा निष्काळजीपणा
