Elephanta Caves : युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा लाभलेल्या घारापुरी (एलिफंटा) लेण्यांना भेट देणाऱ्या पर्यटकांसाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) एक अभिनव भेट दिली आहे. या ऐतिहासिक लेण्यांची माहिती आणि त्यांचे प्राचीन महत्त्व अधिक सोप्या पद्धतीने समजून घेण्यासाठी आता ‘स्वयंचलित डिजिटल ऑडिओ टूर’ (Self-guided Digital Audio Tour) प्रणाली कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
वारसा स्थळांची माहिती एका क्लिकवर-
भारतीय पुरातत्व विभागाच्या मुंबई मंडळाने सुरू केलेला हा उपक्रम ‘डिजिटल हेरिटेज’ कार्यक्रमाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या नवीन सुविधेमुळे पर्यटकांना आता कोणत्याही मानवी मार्गदर्शकाशिवाय (गाईड) स्वतःच्या वेळेनुसार आणि सोयीनुसार संपूर्ण लेण्यांचा इतिहास ऐकता येणार आहे. डिजिटल माध्यमाद्वारे उपलब्ध असलेल्या या ऑडिओ टूरमध्ये लेण्यांमधील शिल्पकला, त्यांचे पौराणिक संदर्भ आणि ऐतिहासिक जडणघडण यावर सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
पुणे विभागातील यशानंतर विस्तार-
घारापुरी लेण्यांमध्ये ही सुविधा सुरू करण्यापूर्वी, भारतीय पुरातत्व विभागाने पुणे विभागातील काही महत्त्वाच्या ऐतिहासिक स्थळांवर या प्रणालीची यशस्वी चाचणी केली होती. पुण्यातील लोहगड किल्ला, कुडा लेणी आणि पाताळेश्वर मंदिर या ठिकाणी या डिजिटल ऑडिओ सुविधेला पर्यटकांकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. याच यशाच्या धर्तीवर आता मुंबईतील या महत्त्वाच्या वारसा स्थळावर ही सेवा सुरू करण्यात आली आहे.
महाराष्ट्रातील २४ स्मारकांचा होणार कायापालट-
पुरातत्व विभागाने आखलेल्या मोठ्या धोरणांतर्गत, महाराष्ट्रातील किमान २४ संरक्षित स्मारकांमध्ये टप्प्याटप्प्याने ही डिजिटल प्रणाली लागू केली जाणार आहे. ऐतिहासिक वारशाचे जतन करण्यासोबतच, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पर्यटनाचा अनुभव अधिक समृद्ध करणे, हा यामागील मुख्य उद्देश आहे. यामुळे परदेशी पर्यटकांनाही भाषेची अडचण न येता महाराष्ट्राचा वैभवशाली इतिहास समजून घेण्यास मदत होणार आहे.
पर्यटनाला मिळणार चालना-
डिजिटल ऑडिओ टूरच्या सुविधेमुळे पर्यटकांना प्रत्येक लेणीसमोर उभे राहून तिथल्या वैशिष्ट्यांची अचूक माहिती घेता येईल. यामुळे लेण्यांच्या परिसरातील गर्दीचे व्यवस्थापन करणे सोपे होईल आणि पर्यटकांच्या ज्ञानात भर पडेल. डिजिटल वारसा जतन करण्याच्या या प्रयत्नांचे इतिहासप्रेमींकडून स्वागत होत असून, आगामी काळात महाराष्ट्रातील इतर किल्ल्यांवर आणि गुंफांवरही ही सुविधा उपलब्ध होणार असल्याने पर्यटनाला मोठी चालना मिळण्याची शक्यता आहे.
स्मारकांचे मूक दगड आता बोलू लागतील; एएसआयची ‘डिजिटल हेरिटेज वॉक’ संकल्पना पर्यटकांच्या भेटीला-
ऐतिहासिक वास्तूंच्या दर्शनाला गेलेले पर्यटक अनेकदा तिथली शिल्पकला आणि भव्यता पाहून थक्क होतात, परंतु त्या वास्तूचा नेमका इतिहास किंवा त्यामागील वास्तूकलेचे गूढ त्यांना पूर्णपणे उमजत नाही. हीच अडचण दूर करण्यासाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) आता ‘डिजिटल हेरिटेज वॉक’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणली आहे. या उपक्रमामुळे स्मारकांच्या जतन आणि संवर्धनासोबतच पर्यटकांच्या माहितीच्या अधिकारात मोठी भर पडणार आहे.
माहितीतील त्रुटी दूर करण्याचा प्रयत्न-
या अभिनव उपक्रमाची माहिती देताना एएसआयच्या मुंबई मंडळाचे अधीक्षक पुरातत्वशास्त्रज्ञ अभिजीत आंबेकर म्हणाले की, “आम्ही सुरू केलेली ही प्रणाली म्हणजे एक प्रकारची ‘डिजिटल हेरिटेज वॉक’ आहे. अनेकदा पर्यटक पुरातत्व स्थळांना भेटी देतात, पण तिथल्या वास्तूचे नेमके महत्त्व काय, तिथल्या वास्तूकलेचा अर्थ काय किंवा ते स्मारक इतिहासाच्या दृष्टीने का महत्त्वाचे आहे, याची अचूक माहिती त्यांना मिळत नाही. ही माहितीची दरी सांधण्याचे काम हे तंत्रज्ञान करणार आहे.”
स्वयंचलित मार्गदर्शकाची सुविधा-
या प्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे एक ‘सेल्फ-गाईड’ म्हणजेच स्वयंचलित मार्गदर्शक साधन आहे. या ऑडिओ गाईडच्या मदतीने पर्यटक स्मारकाच्या परिसरात फिरताना तिथल्या बारकाव्यांची माहिती ऐकू शकतील. यामुळे पर्यटकांना कोणावरही विसंबून न राहता आपल्या गतीने स्मारकाचा इतिहास जाणून घेता येईल. वास्तूकलेतील बारकावे आणि ऐतिहासिक संदर्भांचे सविस्तर विश्लेषण या ऑडिओ क्लिप्समध्ये समाविष्ट करण्यात आले आहे.
स्मारकांच्या अभ्यासाला नवी दिशा-
अनेकदा अधिकृत मार्गदर्शक उपलब्ध नसल्यामुळे पर्यटकांना चुकीची किंवा अपुरी माहिती मिळण्याची शक्यता असते. मात्र, एएसआयने स्वतः ही माहिती प्रमाणित केल्यामुळे पर्यटकांना आता अधिकृत आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या सत्य माहिती मिळणार आहे. “या ऑडिओ गाईडमुळे स्मारकाचा फेरफटका मारताना पर्यटक प्रत्येक शिल्प आणि दगडामागची कथा समजावून घेऊ शकतील,” असेही आंबेकर यांनी स्पष्ट केले.
भविष्यातील विस्तार-
डिजिटल हेरिटेज वॉकची ही सुविधा सध्या काही निवडक स्मारकांवर उपलब्ध असली, तरी आगामी काळात महाराष्ट्रातील इतर प्रमुख ऐतिहासिक स्थळांवरही ती विस्तारित केली जाणार आहे. यामुळे केवळ फिरण्याचे साधन न राहता, ही स्मारके आता एक चालते-बोलते ऐतिहासिक संग्रहालय बनतील, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
ऐतिहासिक स्मारकांसाठी ‘जीपीएस’ आधारित डिजिटल प्रणाली; क्यूआर कोड स्कॅन करताच उलगडणार लेण्यांचा इतिहास-
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) ऐतिहासिक स्थळांच्या दर्शनासाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पर्यटकांचा अनुभव अधिक समृद्ध करण्याचा निर्णय घेतला आहे. या नवीन सुविधेनुसार, आता पर्यटकांना स्मारकांच्या प्रवेशद्वारावर आणि आतील महत्त्वाच्या ठिकाणी लावलेले ‘क्यूआर कोड’ (QR Code) स्कॅन करून त्या वास्तूचा संपूर्ण इतिहास आपल्या भ्रमणध्वनीवर ऐकता येणार आहे. विशेष म्हणजे, ही प्रणाली इंटरनेट नसतानाही काम करण्यास सक्षम आहे.
नेटवर्कच्या समस्येवर प्रभावी उपाय-
अनेकदा दुर्गम भागातील किल्ले किंवा लेण्यांच्या ठिकाणी मोबाईल नेटवर्कची समस्या जाणवते. ही अडचण लक्षात घेऊन या डिजिटल ऑडिओ टूरमध्ये ‘ऑफलाईन’ मोडची सुविधा देण्यात आली आहे. याबाबत अधिक माहिती देताना अधीक्षक पुरातत्वशास्त्रज्ञ अभिजीत आंबेकर यांनी स्पष्ट केले की, “जर एखाद्या ठिकाणी नेटवर्कची अडचण असेल, तर पर्यटक एकदाच संपूर्ण ऑडिओ फाईल डाऊनलोड करू शकतात. एकदा डाऊनलोड केलेले हे साहित्य पुढील २४ तासांसाठी सक्रिय राहील, ज्यामुळे पर्यटकांना कोणत्याही व्यत्ययाशिवाय माहिती घेता येईल.”
जीपीएस तंत्रज्ञानाचा अचूक वापर-
या प्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती जीपीएस (GPS) तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. जसा एखादा पर्यटक स्मारकाच्या आवारात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाईल, तशी ही प्रणाली त्याचे अचूक स्थान ओळखून त्या विशिष्ट जागेची माहिती देणारी ऑडिओ क्लिप आपोआप सुरू करेल. उदाहरणार्थ, लेण्यांमधील एखाद्या विशिष्ट शिल्पाजवळ पर्यटक पोहोचताच, त्या शिल्पाचा इतिहास आणि वैशिष्ट्ये आपोआप ऐकू येतील. यामुळे पर्यटकांना माहिती शोधण्यासाठी कोणतीही कसरत करावी लागणार नाही.
मराठी भाषेचाही लवकरच समावेश-
सध्या ही ऑडिओ गाईड सुविधा हिंदी आणि इंग्रजी या दोन भाषांमध्ये उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मात्र, स्थानिक पर्यटकांची सोय आणि भाषेचा सन्मान लक्षात घेता, लवकरच यात ‘मराठी’ भाषेचा पर्यायही उपलब्ध करून दिला जाणार असल्याचे एएसआयने स्पष्ट केले आहे. यामुळे महाराष्ट्रातील पर्यटकांना आपल्या मातृभाषेतून ऐतिहासिक वारसा अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेता येईल.
पारदर्शक आणि माहितीपूर्ण पर्यटन-
या तंत्रज्ञानामुळे आता पर्यटकांना अधिकृत आणि प्रमाणित माहिती मिळणार आहे. क्यूआर कोडच्या माध्यमातून उपलब्ध होणारी ही डिजिटल सफर केवळ माहितीपूर्ण नसून ती वेळेची बचत करणारी आणि आधुनिक पर्यटनाला दिशा देणारी ठरणार आहे. घारापुरी (एलिफंटा) आणि पुणे विभागातील स्मारकांनंतर आता राज्यातील इतर प्रमुख स्थळांवरही ही क्यूआर कोड आधारित प्रणाली कार्यान्वित होणार आहे.
ऐतिहासिक वारसा उलगडणार आता डिजिटल आवाजात; पुरातत्व विभागाचा ‘इन-हाउस’ उपक्रम पर्यटकांच्या भेटीला-
या उपक्रमाच्या माध्यमातून आता पर्यटकांना स्मारकाचा फेरफटका मारताना केवळ आपल्या मोबाईलचा वापर करून किंवा हेडफोन्सच्या साहाय्याने त्या वास्तूचा गौरवशाली इतिहास सविस्तरपणे ऐकता येणार आहे.
पुरातत्व विभागाचे अस्सल संशोधन-
या विशेष उपक्रमाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे या ऑडिओ गाईडमधील संपूर्ण माहिती (कंटेंट) भारतीय पुरातत्व विभागाने स्वतः विकसित केली आहे. या प्रक्रियेबद्दल अधिक माहिती देताना अधीक्षक पुरातत्वशास्त्रज्ञ अभिजीत आंबेकर यांनी सांगितले की, “आमच्या तज्ज्ञांची पथके प्रत्यक्ष स्थळांना भेटी देऊन तिथल्या ऐतिहासिक संदर्भांची पडताळणी करतात. त्यानंतर त्या माहितीचे लेखन करून मुंबईतील ध्वनीमुद्रण स्टुडिओमध्ये व्यावसायिक कलाकारांच्या आवाजात त्याचे रेकॉर्डिंग केले जाते. माहितीचे संकलन आणि निर्मिती ही पूर्णपणे आमची ‘इन-हाउस’ प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे माहितीच्या अचूकतेबाबत कोणतीही तडजोड केली जात नाही.”
तांत्रिक भागीदारी आणि सहकार्य-
पुरातत्व विभागाने या प्रकल्पासाठी ‘गुंज इंडिया’ (Gunj India) या संस्थेशी तांत्रिक भागीदारी केली आहे. पुरातत्व विभाग ऐतिहासिक माहिती आणि ध्वनीमुद्रित साहित्य पुरवण्याचे काम करते, तर ही तांत्रिक संस्था ती माहिती डिजिटल स्वरूपात पर्यटकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आवश्यक असणारे तांत्रिक पाठबळ पुरवते. हा उपक्रम सरकारी संशोधन आणि खाजगी तंत्रज्ञान यांच्यातील समन्वयाचे एक यशस्वी उदाहरण मानले जात आहे.
पर्यटकांना मिळणार वैयक्तिक मार्गदर्शक-
आता स्मारकाच्या दर्शनासाठी आलेल्या पर्यटकांना कोणत्याही मानवी मार्गदर्शकाची (गाईड) प्रतीक्षा करावी लागणार नाही. आपल्या भ्रमणध्वनीच्या साहाय्याने, फिरता-फिरता आपल्याला हव्या असलेल्या भागात ही माहिती ऐकणे शक्य होणार आहे. यामुळे पर्यटकांना अधिक शांततेत आणि सखोलपणे स्मारकाचे निरीक्षण करता येईल. हेडफोन्सचा वापर केल्यामुळे इतर पर्यटकांना कोणताही त्रास न होता, प्रत्येकजण आपल्या वैयक्तिक स्तरावर इतिहासाचा अनुभव घेऊ शकेल.
माहितीचे प्रमाणीकरण-
बाजारात अनेकदा ऐतिहासिक वास्तूंच्या संदर्भात चुकीची किंवा काल्पनिक माहिती दिली जाण्याची शक्यता असते. मात्र, स्वतः पुरातत्व विभागाने हा मजकूर तयार केल्यामुळे पर्यटकांना अधिकृत, ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रमाणित आणि पुराव्यांवर आधारित माहिती मिळणार आहे. घारापुरी (एलिफंटा) लेण्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास महाराष्ट्रातील इतर संरक्षित स्मारकांनाही लवकरच नवचैतन्य देणारा ठरेल.
