Gujarat Earthquake Crisis : गुजरातच्या राजकोट शहरात मागच्या २४ तासांत भूकंपाचे चार धक्के जाणवले. भूकंपाचे तीव्रता स्तर सौम्य असल्यामुळे सध्या कोणत्याही प्रकारच्या जीवितहानी किंवा मालमत्तेच्या नुकसानीची नोंद अद्याप तरी नोंदवण्यात आलेली नाही.
मिळालेल्या माहितीनुसार, या धक्क्यांची तीव्रता २.७ ते ३.८ या दरम्यान नोंदवण्यात आली. भूकंपाचे केंद्र उपलेटापासून सुमारे २८ किलोमीटर अंतरावर होते. या भागातील रहिवाशांना सावधगिरी बाळगण्याचे आवाहन करण्यात आले असून, विशेषतः आसपासच्या शाळांना खबरदारी म्हणून सुट्टी जाहीर करण्यात आली आहे.
स्थानिक अधिकाऱ्यांनी देखील यावर अधिक स्पष्टता दिली आहे. ते सांगतात,वारंवार येणाऱ्या भूकंपाच्या सौम्य धक्क्यांमुळे लोकांमध्ये मोठ्या भूकंपाची भीती निर्माण झाली आहे. त्यांनी नागरिकांना शांत राहण्याचे आणि भूकंपाच्या वेळेस सुरक्षित ठिकाणी जाण्याचे मार्गदर्शन दिले.
सकाळच्या सुमारास तीन वेळा भूकंप आणि मग..
राजकोटमध्ये आज सकाळी भूकंपाचे तीन धक्के जाणवले, अशी माहिती स्थानिक अधिकाऱ्यांनी दिली. पहिला धक्का सकाळी ६:१९ वाजता आला, दुसरा ६:५५ वाजता तर तिसरा ६:५८ वाजता नोंदवला गेला.
सकाळी ६:१९ वाजता आलेल्या पहिल्या धक्क्याची तीव्रता ३.८ मॅग्नीट्यूड मोजण्यात आली. त्याआधी म्हणजेच काल रात्री ८:४३ वाजताही या भागात भूकंपाचा एक धक्का जाणवला होता, असेही अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले. या धक्क्यांमुळे सध्या कोणतीही जिवितहानी किंवा मोठा मालमत्तेचा नुकसान झाल्याचे समोर आले नाही.
भूकंपाच्या या वारंवार येणाऱ्या झटक्यांमुळे नागरिकांमध्ये मोठ्या भूकंपाची भीती निर्माण झाली आहे. स्थानिक प्रशासनाने नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले असून, विशेषतः शाळा आणि सार्वजनिक ठिकाणी खबरदारी उपाययोजना राबवण्यचे निर्देश दिले आहेत.
७५% लोकसंख्या असलेल्या लोकांचे धोकादायक क्षेत्रात वास्तव्य
भारत सरकारच्या अधिकृत संस्थेने, ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS) ने जानेवारी २०२५ मध्ये देशाचा नवीन भूकंप धोका नकाशा प्रकाशित केला आहे. या नकाशानुसार, भारतातील सुमारे ७५ टक्के लोकसंख्या आता भूकंपाच्या “धोकादायक क्षेत्रात” राहते, अशी माहिती ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS)ने दिली आहे. विशेषतः हिमालयीन पर्वतरांग पूर्णपणे अल्ट्रा-हाय रिस्क झोन (झोन VI) मध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहे, जे अत्यंत भूकंपसंवेदनशील मानले जाते.
भूगर्भशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, हिमालयाखालील टेक्टोनिक प्लेट्स गेल्या २०० वर्षांपासून मोठ्या प्रमाणावर हलल्या नाहीत. यामुळे या भागात खूप ताण साठला असून, भविष्यात कुठत्याही क्षणी प्रचंड शक्तीचा भूकंप येण्याची शक्यता उच्च आहे. शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की, या भू-तांत्रिक परिस्थितीमुळे फक्त हिमालयच नाही तर त्याच्याशी संलग्न खडकाळ प्रदेश देखील संवेदनशील झाले आहेत.
विशेषत: या नकाश्याच्या प्रकाशनानंतर प्रशासन आणि स्थानिक रहिवाशांमध्ये जागरूकता वाढवण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. शाळा, कार्यालये आणि सार्वजनिक स्थळांवर भूकंप सुरक्षा उपाययोजना वेळोवेळी तपासण्याचे निर्देश दिले गेले आहेत.
जुन्या नकाशामध्ये नेमके बदलले काय?
पूर्वी देशातील भूकंप धोका चार झोनमध्ये विभागला जात असे – झोन II (कमी धोका), झोन III (मध्यम धोका), झोन IV (जास्त धोका) आणि झोन V (सर्वाधिक धोका). परंतु जानेवारी २०२५ मध्ये ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS) ने प्रकाशित केलेल्या नवीन भूकंप धोका नकाशानुसार या वर्गीकरणात मोठा बदल करण्यात आला आहे. आता सर्वाधिक संवेदनशील क्षेत्राला झोन VI म्हणून “अल्ट्रा-हाय रिस्क” मानले गेले आहे, जे अत्यंत भूकंपसंवेदनशील आहे.
नवीन आकडेवारीनुसार, भारतातील ६१% क्षेत्र मध्यम ते गंभीर धोका असलेल्या झोनमध्ये येते, तर एकूण ७५% लोकसंख्या भूकंपाच्या धोका क्षेत्रात राहते. हे प्रमाण पूर्वीच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या वाढले आहे, ज्यामुळे भूकंपाचा धोका जागरूकता आणि बचावयोजना अधिक आवश्यक बनल्या आहेत.
शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की हिमालयाखालील टेक्टोनिक प्लेट्स गेल्या २०० वर्षांपासून मोठ्या प्रमाणावर हलल्या नाहीत, त्यामुळे या प्रदेशात ताण खूप वाढला आहे. या परिस्थितीमुळे भविष्यात प्रचंड शक्तीचा भूकंप येण्याची शक्यता उच्च आहे, आणि या धोका क्षेत्रातील रहिवाशांनी आपत्कालीन तयारी केली पाहिजे. प्रशासनाने शाळा, कार्यालये आणि सार्वजनिक ठिकाणी भूकंप सुरक्षा उपाययोजना वेळोवेळी तपासण्याचे निर्देश दिले आहेत.
या नकाशाच्या प्रकाशनामुळे स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांना भूकंपाबाबत सजग करण्यासाठी धोरणात्मक पावले उचलणे आवश्यक आहे. जागरूकता मोहिमांद्वारे सुरक्षितता उपाययोजना आणि आपत्कालीन प्रतिसाद योजना अधिक प्रभावी केली जाऊ शकतात, जेणेकरून मोठ्या आपत्तीच्या वेळी जीवन आणि मालमत्तेचे संरक्षण सुनिश्चित करता येईल.
जानेवारी २०२५ मध्ये प्रकाशित नवीन भूकंप धोका नकाशानुसार काश्मीरपासून अरुणाचल प्रदेशापर्यंत संपूर्ण हिमालयीन पर्वतरांग झोन VI मध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे, जे “अल्ट्रा-हाय रिस्क” क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. या निर्णयामागील मुख्य तीन कारणे आहेत.
पहिले, इंडियन प्लेट आणि युरेशियन प्लेट या दोन भूकंपीय प्लेट्स गेल्या २०० वर्षांपासून एकमेकांवर लॉक झालेल्या आहेत. दुसरे, या दीर्घकाळच्या लॉकमुळे जमिनीखाली प्रचंड ताण साठला आहे, ज्यामुळे या प्रदेशातील भूगर्भीय स्थिरता खूप संवेदनशील झाली आहे. आणि तिसरे, जर हा लॉक अचानक उघडला तर ८ किंवा त्याहून अधिक तीव्रतेचा भूकंप येण्याची संभाव्यता अत्यंत उच्च आहे.
या प्रकारच्या अल्ट्रा-हाय रिस्क झोनमध्ये नियमितपणे भूकंप सुरक्षा उपाययोजना तपासणे आणि नागरिकांमध्ये जागरूकता वाढवणे अत्यंत गरजेचे आहे. प्रशासनाने शाळा, दफ्तर आणि सार्वजनिक ठिकाणी भूकंपाप्रतिकारात्मक योजना राबवण्याचे निर्देश दिले आहेत. तसेच, या भागातील रहिवाशांनी आपत्कालीन तयारीसाठी घरगुती उपाययोजना करून ठेवाव्यात, जेणेकरून मोठ्या आपत्तीच्या वेळी जीवन आणि मालमत्तेचे संरक्षण करता येईल.
या नकाशाच्या प्रकाशनामुळे हिमालयीन प्रदेशात राहणाऱ्या नागरिकांसाठी सुरक्षिततेविषयी सजगता आणि प्रशासनिक तयारी अधिक तीव्र करण्यात आली आहे, जे भविष्यातील भूकंपाच्या धोका कमी करण्यासाठी अत्यावश्यक मानले जाते.
हे देखील वाचा – Raj Thackeray Speaks on Adani and Ambani : मोदी-शाहांच्या सत्तेत अदानींचा उदय; राज ठाकरेंचा थेट वार- राज यांचा अंबानींना पाठिंबा..
