IPL Dot Ball : सध्या देशभरात इंडियन प्रीमियर लीग (IPL) अर्थात आयपीएलचा ज्वर चढला आहे. दररोज संध्याकाळी साडेसात वाजल्यापासून क्रिकेटप्रेमी दूरचित्रवाणी संच किंवा मोबाईलसमोर खिळून बसलेले दिसतात. फलंदाजांचे चौकार-षटकार आणि गोलंदाजांच्या विकेट्सचा आनंद घेताना, अनेकदा प्रेक्षकांना धावफलकावर (Scoreboard) चेंडूच्या जागी एक ‘हिरवा ठिपका’ (Green Dot) दिसतो. सामान्यतः क्रिकेटमध्ये ज्या चेंडूवर एकही धाव मिळत नाही, त्याला ‘डॉट बॉल’ म्हटले जाते; मात्र आयपीएलमधील हा ‘हिरवा डॉट बॉल’ केवळ शून्याचा निदर्शक नसून, त्यामागे एक उदात्त सामाजिक आणि पर्यावरणीय उद्देश दडलेला आहे. अर्थात हा हिरवा डॉट बॉल काय आहे ह्याबद्दल वेगळं सांगायला नको.
भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने (BCCI) पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी आणि वृक्षारोपणास चालना देण्यासाठी ‘ग्रीन क्रेडिट’ या उपक्रमाची सुरुवात केली होती. या मोहिमेनुसार, आयपीएलच्या प्ले-ऑफ (Play-offs) फेरीतील सामन्यांमध्ये गोलंदाजाने टाकलेल्या प्रत्येक ‘डॉट बॉल’साठी बीसीसीआय ५०० वृक्ष लावण्याचा संकल्प करते. या उपक्रमाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि प्रेक्षकांमध्ये जनजागृती करण्यासाठी, धावफलकावरील नेहमीच्या ठिपक्याऐवजी ‘झाडाचे चिन्ह’ किंवा ‘हिरवा ठिपका’ दर्शविला जातो.
भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (BCCI) आणि टाटा समूहाने २०२३ पासून आयपीएलच्या प्ले-ऑफ सामन्यांमध्ये प्रत्येक ‘डॉट बॉल’ मागे ५०० झाडे लावण्याचा संकल्प सोडला आहे. दूरचित्रवाणीच्या पडद्यावर निर्धाव चेंडू पडताच ‘झाडाचे चिन्ह’ चमकताना पाहून क्रिकेटप्रेमी सुखावत असले, तरी आता एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. ‘ही लाखो झाडे नक्की लावली कुठे आहेत?’ आकडेवारीचा विचार करता, आतापर्यंत या मोहिमेअंतर्गत लाखो वृक्षांची लागवड होणे अपेक्षित आहे, ज्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न या वृत्तांतात करण्यात आला आहे.
आकडेवारीचा पेच आणि वृक्षारोपणाचे दावे-
२०२३ आणि २०२४ च्या प्ले-ऑफ फेरीत झालेल्या सामन्यांमधील ‘डॉट बॉल्स’ची संख्या अंदाजे ६०० च्या आसपास होती. २०२५ च्या संपूर्ण हंगामाचा विचार केल्यास ही संख्या अधिक मोठी आहे. ‘ग्रीन डॉट बॉल’च्या अधिकृत संकेतस्थळावर आणि आयपीएलच्या सोशल मीडिया कोलाबोरेशननुसार, आतापर्यंत ६,२७,००० हून अधिक झाडे लावल्याचा दावा करण्यात आला आहे. मात्र, इतक्या प्रचंड प्रमाणावर झालेली वृक्षारोपणाची ही मोहीम सर्वसामान्यांच्या नजरेस का पडत नाही, असा प्रश्न विचारला जात आहे.
वृक्षारोपणाची ठिकाणे: कुठे लावली जात आहेत ही झाडे?
बीसीसीआय आणि त्यांच्या सहयोगी संस्थांच्या अहवालानुसार, ही वृक्षारोपणाची मोहीम केवळ एका शहरापुरती किंवा मैदानाच्या आसपास मर्यादित नाही. या मोहिमेअंतर्गत खालील क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे:
१. वनक्षेत्रांचे पुनरुज्जीवन: प्रामुख्याने राजस्थान, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील ओसाड पडलेल्या वनजमिनींवर या वृक्षांची लागवड करण्यात आली आहे.
२. नदीकाठचे संवर्धन: गंगा आणि यमुना नदीच्या खोऱ्यातील काही पट्ट्यांमध्ये जमिनीची धूप थांबवण्यासाठी वृक्षारोपणाचे प्रकल्प राबवण्यात आले आहेत.
३. शहरी वनराई (Miyawaki Forests): काही मेट्रो शहरांमध्ये ‘मियावाकी’ पद्धतीचा अवलंब करून घनदाट छोटी वने तयार करण्यासाठी या निधीचा वापर केला जात असल्याचा दावा केला जातो.
पारदर्शकतेचा अभाव आणि संभ्रमाची स्थिती-
सोशल मीडियावर केलेल्या कोलाबोरेशन पोस्टमध्ये या उपक्रमाचे मार्केटिंग मोठ्या प्रमाणावर झाले असले, तरी प्रत्यक्ष जमिनीवर ही झाडे कुठे आहेत, याचे अचूक ‘जीपीएस’ (GPS) लोकेशन किंवा प्रत्यक्ष फोटो सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध नसल्याने संभ्रम निर्माण झाला आहे.
आयपीएलचा ‘ग्रीन डॉट बॉल’ उपक्रम की केवळ जाहिरातबाजी? ६ लाख वृक्षांच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह-
भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (BCCI) आणि टाटा समूहाने (Tata Group) आयपीएलच्या माध्यमातून सुरू केलेल्या ‘प्रत्येक डॉट बॉलमागे ५०० झाडे’ या मोहिमेने जगभरातील पर्यावरणप्रेमींचे लक्ष वेधून घेतले आहे. मात्र, २०२३ पासून सुरू झालेल्या या उपक्रमात आतापर्यंत ६,२७,००० हून अधिक झाडे लावल्याचा दावा केला जात असताना, प्रत्यक्ष जमिनीवर ही झाडे कुठे आहेत, याबाबतचा कोणताही अधिकृत अहवाल (Official Report) अद्याप सार्वजनिक करण्यात आलेला नाही. एका जाहिरातवजा चित्रफितीत केरळ, आसाम आणि गुजरात या राज्यांचा उल्लेख करण्यात आला असला, तरी या दाव्यांच्या विश्वासार्हतेवर आता मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे.
‘जिओ-टॅगिंग’ आणि पुराव्यांचा अभाव-
आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात कोणत्याही मोठ्या वृक्षारोपण मोहिमेची पारदर्शकता सिद्ध करण्यासाठी ‘जिओ-टॅगिंग’ (Geotagging) हे अत्यंत प्रभावी साधन मानले जाते. जर बीसीसीआय आणि टाटा समूह खरोखरच लाखो वृक्षांची लागवड करत असतील, तर त्या झाडांचे अक्षांश-रेखांश (Coordinates) आणि प्रत्यक्ष छायाचित्रे संकेतस्थळावर का उपलब्ध नाहीत, असा रास्त प्रश्न सामान्य नागरिकांकडून विचारला जात आहे. केवळ चित्रफितीत राज्यांची नावे दाखवून इतक्या मोठ्या मोहिमेची पुष्टी होऊ शकत नाही, असे मत व्यक्त केले जात आहे.
लाखो झाडांचे केवळ आकडे हवेत तरंगताना दिसतात, तेव्हा हा उपक्रम म्हणजे एखादा ‘प्रँक’ (Prank) किंवा निव्वळ मार्केटिंगचा फंडा तर नाही ना, अशी शंका क्रिकेटप्रेमींच्या मनात निर्माण झाली आहे. जर ही झाडे खरोखरच लावली जाणार असतील, तर ती कोणत्या वनक्षेत्रात, कोणत्या प्रजातीची आणि कोणाच्या देखरेखीखाली लावली आहेत, याचा तपशीलवार अहवाल समोर येणे ही काळाची गरज आहे.
(टीप : या बातमीद्वारे कोणाच्या भावना दुखावण्याचा आमचा हेतू नाही. तसेच या बातमीद्वारे आम्ही कोणताही दावा करत नाही)
