Israel Lebanon War : गेल्या अनेक दशकांपासून इस्रायल आणि लेबनॉन यांच्यात धगधगणाऱ्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर, रविवारी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण घडामोड समोर आली आहे. इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी दक्षिण लेबनॉनमधील युद्धक्षेत्राला प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील इस्रायली सैनिकांशी संवाद साधला आणि त्यांचे मनोबल वाढवले. या भेटीचा एक व्हिडिओ त्यांनी ‘एक्स’ या सोशल मीडिया व्यासपीठावर प्रसारित केला असून, त्यास “आज लेबनॉनमध्ये आमच्या वीर योद्ध्यांसोबत” असे शीर्षक दिले आहे.
हिजबुल्लाहच्या धोक्याचे निर्मूलन-
दक्षिण लेबनॉनमध्ये तैनात असलेल्या इस्रायली संरक्षण दलाच्या (IDF) सैनिकांशी चर्चा करताना नेतन्याहू यांनी विजयाचा विश्वास व्यक्त केला. “इस्रायली सैन्याने हिजबुल्लाहच्या दहशतवादी गटाकडून होणाऱ्या संभाव्य हल्ल्यांचा आणि घुसखोरीचा धोका यशस्वीपणे संपुष्टात आणला आहे,” असे प्रतिपादन त्यांनी यावेळी केले. सीमेवरील नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि शत्रूची ताकद मोडीत काढण्यासाठी इस्रायली सैन्य सज्ज असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
राजनैतिक धोरणात महत्त्वपूर्ण बदल-
पंतप्रधान नेतन्याहू यांचा हा दौरा केवळ लष्करी नव्हे तर राजकीय दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. केवळ दोन – तीन दिवसांपूर्वीच नेतन्याहू यांनी आपल्या मंत्रिमंडळाला लेबनॉनसोबत थेट चर्चेचे मार्ग खुले करण्याचे निर्देश दिल्याची माहिती समोर आली आहे. आजवर हे दोन्ही देश केवळ मध्यस्थांमार्फत किंवा अप्रत्यक्षपणे संवाद साधत आले आहेत. मात्र, रणांगणावरील लष्करी दबाव, बदललेली प्रादेशिक भू-राजकीय परिस्थिती आणि अमेरिकेचा सातत्यपूर्ण राजनैतिक हस्तक्षेप यामुळे इस्रायलच्या भूमिकेत हा मोठा बदल झाल्याचे मत व्यक्त केलं जात आहे.
युद्धभूमीवर नेतन्याहू: दक्षिण लेबनॉनमध्ये लष्करी वेषात उपस्थिती; ‘थेट चर्चे’पूर्वी शत्रूला दिला इशारा-
मध्यपूर्वेतील संघर्ष एका निर्णायक वळणावर असताना इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी दक्षिण लेबनॉनमधील लष्करी तळाला धाडसी भेट दिली. या भेटीदरम्यान त्यांनी केवळ परिस्थितीचा आढावाच घेतला नाही, तर लेबनॉनमधून इस्रायलवर होणारा हल्ल्यांचा धोका लष्करी बळाने निकामी केल्याचा मोठा दावाही केला. ही भेट अशा वेळी झाली आहे, जेव्हा अवघ्या दोन दिवसांनंतर वॉशिंग्टनमध्ये इस्रायल, लेबनॉन आणि अमेरिकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांमध्ये ‘थेट चर्चेची’ पहिली फेरी पार पडणार आहे.
नकाबपोश सैनिकांच्या वेढ्यात नेतन्याहूंची उपस्थिती-
पंतप्रधान कार्यालयाने प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत व्हिडिओत नेतन्याहू यांचे एक वेगळेच रूप पाहायला मिळाले. अंगावर संरक्षक ‘फ्लॅक जॅकेट’ परिधान केलेले नेतन्याहू दक्षिण लेबनॉनच्या सुरक्षा क्षेत्रात नकाबपोश विशेष दलाच्या सैनिकांच्या वेढ्यात उभे असल्याचे दिसून आले. यावेळी त्यांच्यासोबत नवनियुक्त संरक्षण मंत्री इस्रायल काट्झ आणि लष्करप्रमुख लेफ्टनंट जनरल आयल जमीर हे देखील उपस्थित होते. या लष्करी उपस्थितीतून इस्रायलने आपल्या शत्रूराष्ट्रांना कडक लष्करी संदेश देण्याचा प्रयत्न केला आहे.
“युद्ध अद्याप संपलेले नाही”: पंतप्रधानांचे प्रतिपादन-
सैनिकांना संबोधित करताना नेतन्याहू म्हणाले की, “संघर्ष अद्याप सुरूच आहे आणि लेबनॉनच्या अंतर्गत सुरक्षा क्षेत्रात आमचे सैन्य पराक्रमाने लढत आहे.” त्यांनी पुढे स्पष्ट केले की, लेबनॉनच्या सीमेवरून इस्रायलवर होणाऱ्या संभाव्य हल्ल्यांचे आणि घुसखोरीचे जे संकट घोंगावत होते, ते या लष्करी मोहिमेमुळे पूर्णपणे निष्प्रभ करण्यात आले आहे. या सुरक्षा क्षेत्रात निर्माण केलेल्या दबदब्यामुळेच हिजबुल्लाहच्या आक्रमक हालचालींना लगाम घालणे शक्य झाले असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
दक्षिण लेबनॉनमधील कारवाईमुळे उत्तर इस्रायलवरील रॉकेट हल्ल्यांचा धोका टळला; पंतप्रधान नेतन्याहू यांचे महत्त्वपूर्ण विधान-
इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी दक्षिण लेबनॉनमधील लष्करी मोहिमेच्या यशाबाबत मोठे भाष्य केले आहे. या भागात सुरू असलेल्या भू-दलाच्या (Ground Operations) थेट कारवाईमुळे हिजबुल्लाहकडून होणाऱ्या रॉकेट हल्ल्यांचा धोका लक्षणीयरीत्या रोखण्यात यश आले असल्याचे त्यांनी नमूद केले. उत्तर इस्रायलमधील सीमावर्ती भागांतील नागरी वस्त्यांना लक्ष्य करणाऱ्या शत्रूच्या कारवायांना या मोहिमेमुळे चोख प्रत्युत्तर मिळाले आहे.
रॉकेट हल्ल्यांच्या तळांचा नायनाट-
नेतन्याहू यांनी स्पष्ट केले की, हिजबुल्लाहचे दहशतवादी उत्तर इस्रायलमधील समुदायांना सातत्याने रॉकेट हल्ल्यांच्या छायेखाली ठेवत होते. मात्र, इस्रायली सैन्याने दक्षिण लेबनॉनमध्ये शिरून केलेल्या आक्रमक कारवाईमुळे या हल्ल्यांची तीव्रता कमी झाली असून, शत्रूची रसद तोडण्यात यश आले आहे. “आमच्या सैनिकांच्या पराक्रमामुळेच आज उत्तर इस्रायलमधील नागरिकांना सुरक्षिततेची खात्री मिळत आहे,” असे प्रतिपादन त्यांनी यावेळी केले.
लेबनॉनमध्ये हमासचाही बिमोड-
यावेळी पंतप्रधानांनी एक महत्त्वाची माहिती देताना सांगितले की, इस्रायली सैन्य केवळ हिजबुल्लाह विरोधातच लढत नसून, या भागात पाय पसरू पाहणाऱ्या हमासच्या दहशतवाद्यांशीही दोन हात करत आहे. दक्षिण लेबनॉनच्या भूमीवर हमासचे अस्तित्व संपवण्यासाठी विशेष मोहीम राबवली जात असून, शत्रूला कोणत्याही आघाडीवर मोकळीक दिली जाणार नाही, असा इशारा त्यांनी दिला. एकाच वेळी दोन आघाड्यांवर लढताना इस्रायलने आपले लष्करी सामर्थ्य सिद्ध केले आहे.
लेबनॉनकडून इस्रायलवर रॉकेट वर्षाव; प्रत्युत्तरात इस्रायली हल्ल्यात मृतांचा आकडा वाढला-
इराण आणि इस्रायलमधील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, लेबनॉन सीमेवरून इस्रायलवर होणाऱ्या हल्ल्यांनी भीषण रूप धारण केले आहे. रविवारी इस्रायलच्या ‘होम फ्रंट कमांड’ने दिलेल्या माहितीनुसार, लेबनॉनमधून इस्रायली हद्दीत किमान १० रॉकेट डागण्यात आले. सुदैवाने, या रॉकेट हल्ल्यांमध्ये कोणतीही जीवितहानी झाल्याचे वृत्त नाही. मात्र, या हल्ल्यांमुळे सीमावर्ती भागातील नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण असून इस्रायलने आपली सुरक्षा यंत्रणा अधिक कडक केली आहे.
संघर्षाची पार्श्वभूमी आणि हिजबुल्लाहचा सहभाग-
इराणवरील इस्रायली हल्ल्यानंतर सुरू झालेल्या या युद्धात लेबनॉनस्थित ‘हिजबुल्लाह’ या इराण समर्थित संघटनेने सक्रिय सहभाग घेतल्याने युद्धाची व्याप्ती वाढली आहे. २८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिकेने आणि इस्रायलने केलेल्या संयुक्त कारवाईत इराणच्या सर्वोच्च नेत्याचा मृत्यू झाला होता. या घटनेचा सूड उगवण्यासाठी हिजबुल्लाहने इस्रायलवर रॉकेट डागण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे लेबनॉन आता या संघर्षाचे मुख्य केंद्र बनले आहे.
इस्रायलचे भीषण प्रत्युत्तर आणि जीवितहानी-
लेबनॉनकडून होणाऱ्या सातत्यपूर्ण चिथावणीला इस्रायलने अत्यंत तीव्र लष्करी कारवाईने उत्तर दिले आहे. रविवारी दक्षिण लेबनॉनमधील काना शहरावर इस्रायलने केलेल्या हवाई हल्ल्यात किमान ५ नागरिकांचा मृत्यू झाला, तर मारूब येथे झालेल्या अन्य एका हल्ल्यात ६ जणांना आपला जीव गमवावा लागला आहे. इस्रायली वायूदलाकडून हिजबुल्लाहच्या तळांना लक्ष्य केले जात असले, तरी यामध्ये नागरी वस्त्यांचेही मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होत आहे.
मृतांची वाढती संख्या आणि मानवी संकट-
लेबनॉनच्या आरोग्य मंत्रालयाने प्रसिद्ध केलेल्या आकडेवारीनुसार, २ मार्चपासून सुरू झालेल्या या भीषण संघर्षात आतापर्यंत लेबनॉनमधील किमान २,०२० लोकांचा मृत्यू झाला आहे, तर ६,४३६ हून अधिक नागरिक जखमी झाले आहेत. दिवसेंदिवस मृतांचा आकडा वाढत असल्याने लेबनॉनमध्ये मोठे मानवी संकट उभे राहिले आहे.
अमेरिका-इराण यांच्यातील नाजूक समतोल-
सध्या वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यात अत्यंत संवेदनशील स्वरूपाचा ‘छुप्या’ युद्धाचा विराम (De facto ceasefire) लागू असल्याचे समजते. उभय देशांनी थेट संघर्षाचे परिणाम ओळखून सध्या संयमाची भूमिका घेतली आहे. मात्र, लेबनॉन सीमेवर इस्रायलने सुरू ठेवलेली आक्रमक लष्करी कारवाई या नाजूक शस्त्रसंधीला तडा देऊ शकते. जर इस्रायल आणि हिजबुल्लाह यांच्यातील तणाव निवळला नाही, तर इराणला आपल्या मित्रपक्षाच्या समर्थनार्थ युद्धात उतरावे लागेल, ज्यामुळे अमेरिकेचा हस्तक्षेप अनिवार्य होऊन व्यापक युद्धाचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
लेबनॉन आघाडीवरील आव्हाने-
गेल्या महिनाभरात झालेल्या तीव्र संघर्षानंतर आता या आघाडीवर स्थिरता येईल का, हा कळीचा प्रश्न आहे. इस्रायलने आपल्या उत्तर सीमा सुरक्षित करण्यासाठी हिजबुल्लाहला सीमेपासून दूर ढकलण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. दुसरीकडे, हिजबुल्लाह आपली लष्करी क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. वॉशिंग्टनमध्ये होणाऱ्या आगामी चर्चेत जर ठोस तोडगा निघाला, तरच या भागातील विस्थापितांना घरी परतणे शक्य होईल. मात्र, जमिनीवरील परिस्थिती पाहता, हा राजनैतिक आशावाद प्रत्यक्षात उतरवणे मोठे आव्हान ठरणार आहे.
जागतिक परिणाम आणि भविष्यातील दिशा
इस्रायल आणि लेबनॉन यांच्यातील ही संभाव्य चर्चा केवळ द्विपक्षीय नसून, ती संपूर्ण मध्यपूर्वेतील शांततेची चाचणी ठरणार आहे. जर ही चर्चा यशस्वी झाली, तर इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव कमी होण्यास मदत होईल.
इस्रायल-लेबनॉन थेट चर्चेचे सूतोवाच: मुत्सद्देगिरीच्या मार्गावर अविश्वासाचे अडथळे आणि इस्रायलची सामरिक महत्त्वाकांक्षा-
इस्रायल आणि लेबनॉन यांच्यात थेट चर्चेची शक्यता वर्तवली जात असली, तरी प्रत्यक्षात शांततेचा हा मार्ग अत्यंत खडतर आणि गुंतागुंतीचा असल्याचे चित्र दिसत आहे. अनेक दशकांचे शत्रुत्व आणि रणांगणावरील सद्यस्थिती यामुळे चर्चेचे टेबल सजण्यापूर्वीच मोठे अडथळे समोर ठाकले आहेत. या प्रस्तावित चर्चेला मूर्त स्वरूप मिळण्यासाठी केवळ राजनैतिक इच्छाशक्ती पुरेशी नसून, दोन्ही देशांमधील मूलभूत मतभेद मिटवणे हे आंतरराष्ट्रीय समुदायापुढील सर्वात मोठे आव्हान ठरत आहे.
वाटाघाटींमधील मुख्य पेच: युद्धविराम आणि अटी-
चर्चेच्या मार्गातील सर्वात मोठा आणि तात्काळ अडथळा म्हणजे ‘युद्धविरामाचा अभाव’. लेबनॉनने कोणत्याही अर्थपूर्ण चर्चेसाठी युद्धविराम ही अनिवार्य अट मानली आहे. लेबनीज प्रशासनानुसार, जोपर्यंत इस्रायली हल्ले थांबत नाहीत, तोपर्यंत चर्चा करणे अशक्य आहे. याउलट, इस्रायलचा दृष्टिकोन पूर्णपणे भिन्न आहे. शत्रूवर लष्करी दबाव कायम ठेवल्याशिवाय त्यांना चर्चेच्या टेबलावर झुकवणे कठीण आहे, या भूमिकेवर इस्रायल ठाम आहे. या परस्परविरोधी भूमिकांमुळे चर्चेची गाडी पुढे सरकणे कठीण झाले आहे.
हिजबुल्लाहचे अस्तित्व आणि सीमावाद-
लेबनीज सरकारशी चर्चा करणे हे इस्रायलसाठी एका बाजूला सोपे वाटत असले, तरी हिजबुल्लाह हा घटक यातील सर्वात मोठी अडचण आहे. हिजबुल्लाहचा या चर्चेला असलेला तीव्र विरोध आणि त्यांच्या सततच्या लष्करी हालचालींमुळे लेबनीज सरकारशी झालेला कोणताही करार क्षणार्धात धुळीस मिळू शकतो. याव्यतिरिक्त, ‘ब्लू लाईन’वरील सीमावाद आणि शेबा फार्म्स सारख्या वादग्रस्त क्षेत्रांवरून असलेले जुने दावे अजूनही अनिर्णीत आहेत. जोपर्यंत या भौगोलिक वादांवर एकमत होत नाही, तोपर्यंत सीमावर्ती भागात स्थिरता येणे कठीण आहे.
ऐतिहासिक अविश्वास आणि युद्धाची सावली-
तांत्रिकदृष्ट्या, इस्रायल आणि लेबनॉन हे १९४८ पासून एकमेकांशी युद्धस्थितीत आहेत. त्यांच्यात कोणतेही औपचारिक राजनैतिक संबंध नाहीत. १९८२ ते २००० या काळात दक्षिण लेबनॉनवर इस्रायलने मिळवलेला ताबा आणि त्यानंतरचे अनेक संघर्ष यामुळे दोन्ही देशांमध्ये तीव्र परस्पर अविश्वासाची भावना आहे. अनेक दशकांच्या रक्तपातामुळे निर्माण झालेली ही दरी भरून काढणे, हे केवळ कागदी करारांनी शक्य नाही.
इस्रायलची सामरिक गणिते आणि दूरगामी उद्दिष्टे-
पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी चर्चेचा जो प्रस्ताव मांडला आहे, त्यामागे एक मोठे सामरिक गणित दडलेले आहे. लेबनीज शासनाशी थेट संवाद प्रस्थापित करून इस्रायलला आपले दीर्घकालीन उद्दिष्ट साध्य करायचे आहे, ज्यामध्ये प्रामुख्याने हिजबुल्लाहचे निःशस्त्रीकरण आणि उत्तर सीमेवर एक कायमस्वरूपी सुरक्षा व्यवस्था निर्माण करणे समाविष्ट आहे.
