Judges Held Court Outside Courtroom : न्यायदान प्रक्रियेत कायदे आणि नियमांचे पालन महत्त्वाचे असतेच, परंतु मानवता जपली तर न्यायव्यवस्थेची उंची अधिक वाढते, याचाच प्रत्यय बिहारची राजधानी पाटणा येथे आला आहे. एका ९० वर्षीय शारीरिकदृष्ट्या असक्षम वृद्धाला न्याय देण्यासाठी सीबीआयचे विशेष न्यायाधीश चक्क स्वतः त्यांच्या कारपर्यंत चालत गेले आणि न्यायाची प्रक्रिया पूर्ण केली. न्यायाधीश अविनाश कुमार यांच्या या संवेदनशील कृतीचे सध्या सर्वत्र कौतुक होत असून या घटनेने अनेकांची मने जिंकली आहेत.
कारच बनली तात्पुरती ‘कोर्ट रूम’-
संबंधित ९० वर्षीय वृद्ध एका खटल्याच्या सुनावणीसाठी पाटणा येथील न्यायालयाच्या प्रवेशद्वारापर्यंत आपल्या कारने पोहोचले होते. मात्र, त्यांचे वाढलेले वय आणि शारीरिक व्याधींमुळे त्यांना कारमधून उतरून न्यायालयाच्या दालनापर्यंत (कोर्ट रूम) चालत जाणे पूर्णपणे अशक्य होते. त्यांची ही विवशता पाहून सीबीआयचे विशेष न्यायाधीश अविनाश कुमार यांनी केवळ पदाचा मोठेपणा न मिरवता मानवतेला प्राधान्य दिले. सुनावणीसाठी वृद्धाला आत आणण्याऐवजी, न्यायाधीश स्वतः कोर्ट रूममधून बाहेर पडून त्या वृद्धाच्या कारपाशी आले.
न्यायालयाच्या इमारतीबाहेर उभ्या असलेल्या त्या कारमजवळ सुनावणीची प्रक्रिया सुरू झाली. विशेष म्हणजे, ही औपचारिक भेट नसून तब्बल ३५ मिनिटे या ठिकाणी कायदेशीर सुनावणी पार पडली.
जमुई येथील एका ९० वर्षीय वृद्ध आरोपीची शारीरिक अवस्था अत्यंत हलाखीची असल्याने, न्यायाधीशांनी स्वतः आपल्या दालनातून बाहेर येत कारपाशी उभे राहून सुनावणी पूर्ण केली. त्यांच्या या संवेदनशील निर्णयामुळे एका प्रदीर्घ कायदेशीर प्रकरणाचा सुसह्य शेवट झाला आहे.
न्यायालयीन दालनाबाहेर भरली ‘न्यायसभा’-
जमुई येथे राहणारे हे वृद्ध गृहस्थ एका जुन्या खटल्याच्या सुनावणीसाठी न्यायालयात उपस्थित झाले होते. मात्र, त्यांचे वय आणि प्रकृती पाहता त्यांना कारमधून खाली उतरणे किंवा चालत न्यायालयाच्या तिसऱ्या मजल्यावर जाणे अजिबात शक्य नव्हते. सकाळी ठीक ११ वाजता, सीबीआयचे विशेष न्यायाधीश अविनाश कुमार यांना ही बाब समजताच त्यांनी विलंब न लावता स्वतः कोर्टाबाहेर येण्याचा निर्णय घेतला. न्यायाधीशांना चक्क न्यायालयाच्या आवारात उभ्या असलेल्या कारजवळ पाहून वकील आणि नागरिक थक्क झाले.
यावेळी त्यांनी वृद्धाची प्रकृती आणि त्यांच्या अडचणींची अत्यंत आपुलकीने चौकशी केली. एका ज्येष्ठ नागरिकाला कायद्याचा धाक दाखवण्यापेक्षा त्याच्या समस्या समजून घेण्यावर न्यायाधीशांनी भर दिला. या संवादादरम्यान, वृद्धाने आपली चूक मान्य करत गुन्हा कबूल केला. प्रकरणातील तांत्रिक आणि कायदेशीर गुंता सोडवत असतानाच, आरोपीने बँकेची देय रक्कम परत देण्यास संमती दर्शवली.
घटनास्थळीच प्रकरणाचा निकाल-
वृद्धाची शारीरिक अक्षमता आणि त्यांनी दाखवलेली सहकार्याची तयारी लक्षात घेऊन, न्यायाधीश अविनाश कुमार यांनी जागेवरच या प्रकरणाचा निकाल जाहीर केला. कायदेशीर प्रक्रियेत माणुसकीचा ओलावा जपल्यामुळे या वृद्धाला मोठ्या त्रासातून मुक्ती मिळाली. “न्याय हा केवळ बंद खोल्यांमध्येच नव्हे, तर तो पीडितांच्या दारापर्यंत पोहोचला पाहिजे,” असा संदेश या कृतीतून मिळाला आहे.
काय होते नेमके प्रकरण?
या प्रकरणाची पाळेमुळे २०११ सालापर्यंत मागे जातात. जमुईचे रहिवासी जय नारायण सिंह यांनी ट्रॅक्टर खरेदी करण्यासाठी ‘यूको बँके’कडून सुमारे ४ ते ५ लाख रुपयांचे कर्ज घेतले होते. मात्र, हे कर्ज मिळवण्यासाठी त्यांनी सादर केलेली कागदपत्रे बनावट असल्याचा आरोप बँकेने केला होता. या फसवणुकीच्या तक्रारीनंतर सीबीआयने (CBI) या प्रकरणाची सखोल चौकशी केली, ज्यामध्ये कागदपत्रे खोटी असल्याचे निष्पन्न झाले. तेव्हापासून हा खटला न्यायालयात सुरू होता आणि जय नारायण सिंह यांना सातत्याने न्यायालयाच्या चकरा माराव्या लागत होत्या.
वयामुळे हतबलता आणि न्यायाधीशांचा निर्णय-
सोमवारी जेव्हा या प्रकरणाची अंतिम सुनावणी सुरू झाली, तेव्हा जय नारायण सिंह यांची प्रकृती अत्यंत खालावलेली होती. वाढत्या वयामुळे ते न्यायालयाच्या दालनापर्यंत चालत जाण्याच्या स्थितीत नव्हते. त्यांचे वकील यांनी न्यायाधीशांना विनंती केली की, आरोपीचे वय आणि आजारपण पाहता त्यांना कोर्टात उभे राहणे अशक्य आहे. यावर न्यायाधीश अविनाश कुमार यांनी कोणताही अहंभाव न ठेवता, नियमांच्या पलीकडे जाऊन मानवतेला महत्त्व दिले आणि स्वतः कारपर्यंत जाण्याचा निर्णय घेतला.
सकाळी ११:०० ते ११:३५ या ३५ मिनिटांच्या कालावधीत न्यायालयाच्या प्रवेशद्वाराबाहेर एक वेगळाच प्रसंग पाहायला मिळाला. न्यायाधीश स्वतः कारच्या खिडकीपाशी उभे राहिले आणि त्यांनी दोन्ही बाजूंचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेतले. बँकेकडून घेतलेली कर्जाची रक्कम परत करण्याच्या अटीवर या वृद्धाची १५ वर्षांच्या न्यायालयीन कटकटीतून मुक्तता करण्यात आली.अत्यंत गरिमापूर्ण आणि संवेदनशील पद्धतीने पार पडलेल्या या सुनावणीमुळे ९० वर्षांच्या एका वृद्धाला आयुष्याच्या सायंकाळी मोठा दिलासा मिळाला असून, भारतीय न्यायव्यवस्थेचे एक आदर्श स्वरूप सर्वांसमोर आले आहे.
