Kuno National Park : भारतातील ‘प्रोजेक्ट चित्ता’ या महत्त्वाकांक्षी मोहिमेला मोठे यश मिळाले असून, शनिवारी सकाळी मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात आणखी नऊ चित्त्यांचे आगमन झाले आहे. दक्षिण आफ्रिकेतील बोत्सवाना या देशातून हे चित्ते विशेष विमानाने भारतात आणण्यात आले. यामुळे देशातील चित्त्यांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली असून, वन्यजीव प्रेमींमध्ये उत्साहाचे वातावरण आहे.
वायूसेनेच्या विशेष विमानाने प्रवास-
बोत्सवानाहून निघालेले हे नऊ पाहुणे भारतीय वायूसेनेच्या विशेष विमानाने प्रथम ग्वाल्हेर विमानतळावर उतरले. यामध्ये ६ मादी आणि ३ नर चित्त्यांचा समावेश आहे. ग्वाल्हेरला पोहोचल्यानंतर या चित्त्यांची प्राथमिक आरोग्य तपासणी करण्यात आली आणि त्यानंतर त्यांना भारतीय वायूसेनेच्या हेलिकॉप्टरद्वारे कुनो राष्ट्रीय उद्यानात नेण्यात आले. कुनोमध्ये पोहोचल्यानंतर या चित्त्यांना विशेष विलगीकरण कक्षात (Quarantine Bomas) सोडण्यात आले आहे.
कुनोमधील चित्त्यांची संख्या ४५ वर-
या नऊ नवीन चित्त्यांच्या आगमनामुळे एकट्या कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील चित्त्यांची संख्या आता ४५ वर पोहोचली आहे. यापूर्वी नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिकेतून आणलेले चित्ते आणि भारतात जन्मलेली त्यांची पिल्ले यामुळे ही संख्या वाढत गेली आहे. कुनोबाहेरील इतर ठिकाणचे चित्ते जमेला धरल्यास, संपूर्ण देशातील चित्त्यांची एकूण संख्या आता ४८ झाली आहे.
दक्षिण आफ्रिकेतील बोत्सवाना येथून आणलेल्या नऊ चित्त्यांचे भारतात आगमन झाले असून, केंद्रीय वन आणि पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांच्या उपस्थितीत त्यांना कुनो राष्ट्रीय उद्यानात मुक्त करण्यात आले. या नवीन चित्त्यांच्या आगमनामुळे भारतातील ‘प्रोजेक्ट चित्ता’ या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाला आता अधिक बळ मिळाले आहे.
मंत्र्यांचे ग्वाल्हेरमार्गे कुनोत आगमन-
केंद्रीय मंत्री भूपेंद्र यादव आज सकाळी विशेष विमानाने दिल्लीहून ग्वाल्हेर विमानतळावर दाखल झाले. तेथून त्यांनी वायूसेनेच्या हेलिकॉप्टरने थेट कुनो राष्ट्रीय उद्यानाकडे प्रस्थान केले. चित्त्यांचे हे जत्थे भारतात सुरक्षितपणे पोहोचावेत आणि त्यांचे पुनर्वसन सुलभ व्हावे, यासाठी स्वतः केंद्रीय मंत्र्यांनी या मोहिमेच्या अंतिम टप्प्यात उपस्थित राहून देखरेख केली.
प्रतीकात्मक स्वागत आणि विलगीकरण-
सकाळी अंदाजे ९:२० मिनिटांनी कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील विशेष विलगीकरण कक्षाजवळ (Quarantine Boma) एका छोटेखानी कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. यावेळी मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी चित्त्यांच्या पिंजऱ्याचे (क्रेट) हँडल फिरवून दोन चित्त्यांना प्रतीकात्मकरीत्या विलगीकरण कुंपणात मुक्त केले. हे चित्ते बाहेर येताच त्यांनी कुनोच्या नैसर्गिक वातावरणाचा अनुभव घेण्यास सुरुवात केली.
कुनोमध्ये मादी चित्त्यांचे वर्चस्व; नैसर्गिक प्रजननासाठी अनुकूल वातावरण आणि लिंग गुणोत्तरात सुधारणा-
दक्षिण आफ्रिकेतील बोत्सवाना येथून आणलेल्या नऊ चित्त्यांच्या नवीन खेपेमुळे केवळ संख्यात्मक वाढच झाली नाही, तर कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील जैवसाखळीत एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला गेला आहे. वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, या नवीन जत्थ्यामध्ये मादी चित्त्यांचे प्रमाण अधिक असल्याने उद्यानातील लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) लक्षणीयरीत्या सुधारणार आहे, जे भविष्यात चित्त्यांच्या नैसर्गिक वाढीसाठी अत्यंत कळीचे ठरेल.
लिंग गुणोत्तराचे महत्त्व आणि सद्यस्थिती-
कोणत्याही वन्यप्राण्यांच्या पुनर्वसन मोहिमेत केवळ प्राण्यांची संख्या महत्त्वाची नसून, त्यामध्ये नर आणि मादी यांचे योग्य प्रमाण असणे अनिवार्य असते. बोत्सवानाहून आलेल्या नऊ चित्त्यांमध्ये ६ मादी आणि ३ नर चित्त्यांचा समावेश आहे.
१. संतुलन: यापूर्वी कुनोमध्ये नर चित्त्यांचे प्रमाण अधिक होते. मात्र, आता मादी चित्त्यांची संख्या वाढल्यामुळे हे प्रमाण संतुलित झाले आहे.
२. शास्त्रीय दृष्टिकोन: लिंग गुणोत्तर सुधारल्यामुळे नरांमध्ये होणारी स्पर्धा कमी होऊन प्राण्यांमधील तणाव (Stress) कमी होण्यास मदत होते.
नैसर्गिक प्रजननासाठी मोठी संधी-
वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, या नवीन प्रकल्पामुळे कुनोमध्ये चित्त्यांच्या नवीन पिढीला जन्म देण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
१. वंशवृद्धी: मादी चित्त्यांची संख्या अधिक असल्यामुळे भविष्यात नैसर्गिक प्रजननाच्या (Natural Breeding) संधी अनेक पटींनी वाढणार आहेत.
२. स्थानिक अस्तित्व: भारतात जन्मलेली पिल्ले ही येथील वातावरणाशी अधिक लवकर जुळवून घेतात. त्यामुळे कुनोच्या भूमीवर चित्त्यांचा कायमस्वरूपी अधिवास निर्माण होण्यास या नवीन खेपेमुळे मोठी गती मिळणार आहे.
कुनोमध्ये ‘त्रिवेणी’ संगम: नामिबिया, दक्षिण आफ्रिकेनंतर आता बोत्सवानाच्या चित्त्यांमुळे जनुकीय विविधता होणार समृद्ध-
भारताच्या महत्त्वाकांक्षी ‘प्रोजेक्ट चित्ता’ मोहिमेने आता एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा ओलांडला आहे. नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिकेनंतर आता बोत्सवाना येथील चित्त्यांचा कुनो राष्ट्रीय उद्यानात समावेश झाला आहे. वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, तीन वेगवेगळ्या देशांतील चित्त्यांचे हे एकत्रीकरण या प्रकल्पाच्या दीर्घकालीन यशासाठी आणि चित्त्यांच्या सक्षम पिढीसाठी ‘निर्णायक’ ठरणार आहे.
जनुकीय विविधतेचे (Genetic Diversity) महत्त्व-
वन्यजीव शास्त्रज्ञांनुसार, कोणत्याही प्राण्यांच्या पुनर्वसन प्रक्रियेत ‘जनुकीय विविधता’ हा सर्वात महत्त्वाचा घटक असतो.
१. मजबूत पिढी: नामिबिया, दक्षिण आफ्रिका आणि आता बोत्सवाना अशा तीन भिन्न भौगोलिक क्षेत्रांतील चित्ते एकत्र आल्यामुळे कुनोमधील चित्त्यांची जनुकीय संरचना अधिक वैविध्यपूर्ण आणि मजबूत होईल.
२. रोगप्रतिकारशक्ती: जनुकीय विविधतेमुळे भविष्यात जन्मणाऱ्या पिल्लांची रोगप्रतिकारशक्ती उत्तम असेल आणि ते स्थानिक वातावरणातील बदलांशी अधिक प्रभावीपणे जुळवून घेऊ शकतील. यामुळे इनब्रीडिंग (अंतःप्रजनन) सारखे धोके टाळता येतील.
भारतातील चित्त्यांची स्थिती-
| श्रेणी | संख्या |
| एकूण चित्ते (नवीन आगमनानंतर) | ४८ |
| कुनो राष्ट्रीय उद्यानात | ४५ |
| गांधी सागर अभयारण्यात | ०३ |
| नामिबियाई मूळ (स्थापित + पिल्ले) | २० |
| दक्षिण आफ्रिकन मूळ (स्थापित + पिल्ले) | १९ |
| बोत्सवानाहून आलेले नवीन चित्ते | ०९ |
| भारतात जन्मलेली एकूण पिल्ले | २८ |
कुनोमधील संख्याबळ आणि लिंग गुणोत्तर-
नव्याने आलेल्या ९ चित्त्यांनंतर आता कुनोमधील प्रौढ चित्त्यांचे संख्याबळ संतुलित झाले आहे. सद्यस्थितीत उद्यानात १८ मादी आणि १६ नर असे एकूण ३४ प्रौढ चित्ते वास्तव्यास आहेत. मादी चित्त्यांचे वाढलेले प्रमाण हे नैसर्गिक प्रजननासाठी आणि उद्यानातील चित्त्यांची संख्या शाश्वत राखण्यासाठी अत्यंत सकारात्मक मानले जात आहे.
कडक देखरेख आणि विलगीकरण (Quarantine)-
बोत्सवानाहून आलेल्या सर्व ९ चित्त्यांना पुढील एक महिना विशेष विलगीकरण कक्षात (Quarantine Boma) ठेवण्यात आले आहे. या काळात:
१. वैद्यकीय निगराणी: आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञ आणि अनुभवी डॉक्टरांचे पथक २४ तास या चित्त्यांच्या आरोग्याची तपासणी करेल.
२. आहार आणि वर्तन: त्यांच्या आहारावर आणि नवीन वातावरणातील त्यांच्या वर्तणुकीवर बारकाईने लक्ष दिले जाईल.
३. सुरक्षा: संसर्ग टाळण्यासाठी आणि त्यांना विनाअडथळा विश्रांती मिळावी, यासाठी या कक्षाभोवती कडक सुरक्षा व्यवस्था तैनात करण्यात आली आहे.
भारतात चित्त्यांचे पुनरागमन: ‘कुनो’ उद्यानाची निवड आणि दशकांचा ऐतिहासिक प्रवास-
भारतात १९५२ मध्ये आशियाई चित्ते अधिकृतपणे नामशेष झाल्याची घोषणा करण्यात आली होती. त्यानंतर या देखण्या वन्यजीवाला भारतीय जंगलात पुन्हा स्थापित करण्यासाठी अनेक दशकांपासून प्रयत्न सुरू होते. या जागतिक स्तरावरील महत्त्वाकांक्षी योजनेची खरी पायाभरणी २००९ मध्ये झाली, ज्याचा केंद्रबिंदू मध्य प्रदेशातील ‘कुनो’ हे क्षेत्र ठरले.
२००९ ची ऐतिहासिक बैठक आणि तज्ज्ञांची शिफारस-
चित्त्यांच्या पुनर्वसनासाठी सप्टेंबर २००९ मध्ये राजस्थानमधील गजनेर येथे एक अत्यंत महत्त्वाची बैठक आयोजित करण्यात आली होती. या बैठकीत जगभरातील नामवंत वन्यजीव तज्ज्ञ सहभागी झाले होते. यामध्ये ‘चित्ता संवर्धन निधी’च्या (Cheetah Conservation Fund) डॉ. लोरी मार्कर, स्टीफन जेओ ब्रायन आणि अन्य आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांनी दक्षिण आफ्रिकेतील चित्त्यांना भारतात आणण्याची महत्त्वपूर्ण शिफारस केली. आशियाई चित्त्यांची संख्या मर्यादित असल्याने, आफ्रिकेतील चित्ते भारतीय वातावरणाशी जुळवून घेऊ शकतात, असा तांत्रिक सल्ला यावेळी देण्यात आला.
क्षेत्र सर्वेक्षणाची प्रक्रिया (२०१०)-
भारत सरकारच्या पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाच्या निर्देशानुसार, २०१० मध्ये ‘भारतीय वन्यजीव संस्थेने’ (Wildlife Institute of India) देशभरात चित्त्यांच्या पुनर्स्थापनेसाठी संभाव्य क्षेत्रांचे सविस्तर सर्वेक्षण केले. या सर्वेक्षणात एकूण १० ठिकाणांचा अभ्यास करण्यात आला. या प्रक्रियेत चित्त्यांसाठी आवश्यक असलेला नैसर्गिक अधिवास, भक्ष्यांची उपलब्धता आणि मानवी हस्तक्षेपाचा अभाव या निकषांवर स्थळांची निवड करण्यात आली.
कुनोची निवड: सर्वोत्तम अधिवास-
सर्वेक्षणानंतर तीन मुख्य क्षेत्रांची शिफारस करण्यात आली:
१. नौरादेही अभयारण्य (मध्य प्रदेश)
२. शाहगड क्षेत्र (राजस्थान)
३. कुनो पालपूर अभयारण्य (मध्य प्रदेश)
या तिन्ही ठिकाणांपैकी कुनो पालपूर अभयारण्य (जे आता कुनो राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ओळखले जाते) हे चित्त्यांसाठी सर्वाधिक अनुकूल आणि उपयुक्त आढळले. येथील गवताळ कुरणे आणि विरळ जंगले आफ्रिकेतील सॅव्हाना प्रदेशाशी साधर्म्य दर्शवणारी असल्याने तज्ज्ञांनी कुनोला प्रथम पसंती दिली.
दीर्घकालीन नियोजनाचे यश-
२००९ मध्ये सुरू झालेला हा कागदोपत्री प्रवास अनेक कायदेशीर आणि तांत्रिक अडथळे पार करत २०२२ मध्ये प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या टप्प्यावर पोहोचला. आज कुनोमध्ये नामिबिया, दक्षिण आफ्रिका आणि बोत्सवाना अशा तीन देशांतील चित्त्यांचा वावर असणे, हे २००९ मधील त्या दूरदृष्टीपूर्ण नियोजनाचेच यश मानले जाते.
हे देखील वाचा – Iran Khamenei : खोमेनीचं भारताशी असलेलें जून कनेक्शन, उत्तर प्रदेशातील ‘त्या’ गावाशी नेमका काय संबंध?
