Langdi Tigress Dies : मध्यप्रदेशातील सुप्रसिद्ध पेंच व्याघ्रप्रकल्पातील पर्यटकांच्या गळ्यातील ताईत बनलेली आणि निसर्गप्रेमींमध्ये ‘लंगडी’ या नावाने विशेष ओळख निर्माण केलेली वाघीण शनिवारी वृद्धापकाळाने मृत्यूमुखी पडली. वनविभागाच्या अधिकृत सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या वाघिणीचे वय सुमारे १८ वर्षे होते. वन्यजीव क्षेत्रात वाघांचे सरासरी आयुष्य १२ ते १४ वर्षे मानले जाते, मात्र या वाघिणीने १८ वर्षांचा प्रदीर्घ टप्पा गाठून पेंचच्या जंगलावर आपले एकहाती वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. वन्यजीव प्रेमींसाठी तिचे जाणे ही एका युगाचा अंत झाल्याची भावना निर्माण करणारी घटना आहे.
वनखात्याच्या दप्तरी ‘PN-20’ (T-20) अशी तांत्रिक ओळख असलेल्या या वाघिणीला पर्यटक प्रेमाने ‘लंगडी’ म्हणत असत. तिच्या चालण्यातील विशिष्ट ढब आणि डौलदार वावरामुळे तिने अल्पावधीतच जगभरातून येणाऱ्या पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतले होते. पेंच व्याघ्रप्रकल्पातील सीमेचे रक्षण आणि आपल्या बछड्यांचे संगोपन करण्यात तिने दाखवलेले कौशल्य वाखाणण्याजोगे होते. तिने आपल्या आयुष्यात अनेक बछड्यांना जन्म देऊन पेंचमधील वाघांची संख्या वाढवण्यात मोलाचे योगदान दिले आहे. तिच्या मृत्यूची बातमी समजताच वन्यजीव अभ्यासक आणि व्याघ्रप्रेमींमध्ये शोककळा पसरली आहे.
वृद्धापकाळाने पेंचच्या वनराणीचा अंत; करमाझिरी कोअर परिसरात आढळला ‘लंगडी’ वाघिणीचा देह-
मध्यप्रदेशातील सुप्रसिद्ध पेंच व्याघ्रप्रकल्पातील पर्यटकांची लाडकी आणि प्रदीर्घ काळ जंगलावर अधिराज्य गाजवणारी ‘लंगडी’ वाघीण आता अनंतात विलीन झाली आहे. पेंच व्याघ्रप्रकल्पाचे उपसंचालक पुनीत गोयल यांनी दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, शनिवारी सकाळी साधारण साडेदहा वाजेच्या सुमारास व्याघ्रप्रकल्पांतर्गत येणाऱ्या ‘करमाझिरी कोअर’ क्षेत्रात या वाघिणीचा मृतदेह वनरक्षकांना आढळून आला. या घटनेची माहिती मिळताच वनविभागाचे उच्चपदस्त अधिकारी आणि वन्यजीव वैद्यकीय पथक तातडीने घटनास्थळी दाखल झाले.
वनविभागाच्या प्राथमिक तपासणीत आणि निरीक्षणांनुसार, या १८ वर्षीय वाघिणीचा मृत्यू नैसर्गिक कारणास्तव, म्हणजेच वाढत्या वयामुळे (वृद्धापकाळाने) झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे. वाघांच्या नैसर्गिक जीवनचक्राचा विचार करता, १८ वर्षांचे आयुष्य हे अत्यंत दुर्मिळ मानले जाते. या वाघिणीने आपल्या प्रदीर्घ आयुष्यात पेंचच्या निसर्गचक्रात मोलाचे योगदान दिले होते. उपसंचालक गोयल यांनी सांगितले की, मृत्यूचे नेमके तांत्रिक कारण सुनिश्चित करण्यासाठी राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार शवविच्छेदनाची प्रक्रिया पूर्ण करण्यात आली आहे.
शारीरिक मर्यादांवर मात करत पेंचवर अधिराज्य गाजवणारी ‘लंगडी’ वाघीण; १८ वर्षांच्या जिद्दीच्या प्रवासाचा अंत-
मध्यप्रदेशातील पेंच व्याघ्रप्रकल्पाच्या इतिहासात अत्यंत दुर्मिळ आणि जिद्दीचे प्रतीक ठरलेल्या ‘लंगडी’ वाघिणीची प्राणज्योत मालवली आहे. २००८ साली जन्मलेल्या या वाघिणीची निसर्गप्रेमी आणि पर्यटकांमध्ये एक अतिशय वेगळी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख होती. निसर्गाच्या चक्रात शारीरिकदृष्ट्या सक्षम असणे हा जगण्याचा मूळ मंत्र मानला जातो, परंतु या वाघिणीने जन्मतःच असलेल्या एका शारीरिक विकृतीवर मात करत तब्बल १८ वर्षे जंगलात आपले अस्तित्व टिकवून ठेवले. तिच्या पुढच्या एका पंज्यात जन्मापासूनच दोष असल्याने चालताना ती किंचित लंगडत असे, आणि याच खुणेमुळे ती संपूर्ण व्याघ्रप्रकल्पात ‘लंगडी’ या नावाने लोकप्रिय झाली होती.
वन्यजीव अभ्यासकांच्या मते, हिंस्त्र प्राण्यांच्या विश्वात अपंगत्व असणे हा मृत्यूचा सापळा मानला जातो, कारण शिकार करण्यासाठी चपळता अनिवार्य असते. मात्र, या वाघिणीने आपल्या या शारीरिक मर्यादेला कधीही अडथळा ठरू दिले नाही. तिची शिकार करण्याची पद्धत आणि आपल्या क्षेत्राचे रक्षण करण्याचे कौशल्य इतके अफाट होते की, तिने पेंचमधील ‘करमाझिरी’ या अतिशय महत्त्वाच्या आणि आव्हानात्मक परिसरात प्रदीर्घ काळ आपले एकहाती वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. तिच्या लंगडत चालण्याच्या शैलीतही एक वेगळाच रुबाब आणि डौल होता, जो पर्यटकांना नेहमीच भुरळ घालत असे.
पेंचच्या इतिहासातील ‘दोन भगिनी’; जगप्रसिद्ध ‘कॉलरवाली’ आणि ‘लंगडी’ वाघिणीच्या पराक्रमाचा प्रवास-
मध्यप्रदेशातील पेंच व्याघ्रप्रकल्पाच्या सुवर्ण इतिहासात ‘लंगडी’ वाघिणीचे स्थान केवळ तिच्या वैयक्तिक जिद्दीमुळेच नव्हे, तर तिच्या गौरवशाली वंशावळीमुळेही अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. ही वाघीण पेंचमधीलच नव्हे, तर जागतिक स्तरावर ‘सुपर मॉम’ म्हणून ख्याती मिळवलेल्या अत्यंत प्रसिद्ध ‘कॉलरवाली’ (Collarwali) वाघिणीची सख्खी बहीण होती. निसर्गाच्या एकाच कुशीतून जन्मलेल्या या दोन भगिनींनी पेंचच्या घनदाट अरण्यावर प्रदीर्घ काळ आपले वर्चस्व गाजवले आणि या व्याघ्रप्रकल्पाला जागतिक नकाशावर एक वेगळी ओळख मिळवून दिली.
‘कॉलरवाली’ वाघिणीने आपल्या संपूर्ण आयुष्यात तब्बल २९ पिल्लांना जन्म देऊन पेंचमधील वाघांची संख्या वृद्धिंगत करण्यात ऐतिहासिक आणि विस्मयकारक भूमिका बजावली होती. तिच्या या विक्रमी कामगिरीमुळे ती संपूर्ण जगात प्रसिद्ध झाली. योगायोगाने, तिची बहीण ‘लंगडी’ हिने देखील आपल्या शारीरिक मर्यादांवर मात करत पेंचच्याच ‘करमाझिरी’ भागात आपले स्वतंत्र अधिराज्य निर्माण केले होते. या दोन्ही बहिणींची कथा पेंचच्या जंगलात एखाद्या लोककथेसारखी सांगितली जाते. एका बहिणीने (कॉलरवाली) वंशाचा विस्तार करून व्याघ्रसंवर्धनात क्रांती घडवली, तर दुसऱ्या बहिणीने (लंगडी) अपंगत्वावर विजय मिळवून जगण्याची दुर्दम्य इच्छाशक्ती दाखवून दिली.
पेंचच्या व्याघ्रवंशाची शिल्पकार ‘लंगडी’ वाघीण अनंतात विलीन; दीड दशकाचे वैभवशाली अधिराज्य संपुष्टात-
मध्यप्रदेशातील पेंच व्याघ्रप्रकल्पाच्या कानाकोपऱ्यात दीड दशकाहून अधिक काळ जिद्दीने वावरणाऱ्या ‘लंगडी’ वाघिणीच्या निधनामुळे केवळ वनाधिकारीच नव्हे, तर जगभरातील वन्यजीव प्रेमींमध्ये तीव्र शोककळा पसरली आहे. वनाधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या वाघिणीचे योगदान केवळ पर्यटनापुरते मर्यादित नव्हते, तर तिने पेंचमधील वाघांच्या वंशावळीला समृद्ध करण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आपल्या दीर्घ आयुष्यात तिने अनेकदा पिल्लांना जन्म देऊन त्यांचे यशस्वी संगोपन केले. आज पेंचच्या जंगलात मुक्तपणे संचार करणाऱ्या वाघांच्या नव्या पिढीमध्ये या वाघिणीचा अंश मोठ्या प्रमाणावर असून, ती खऱ्या अर्थाने पेंचच्या व्याघ्रवंशाची एक प्रमुख शिल्पकार ठरली आहे.
वाढत्या वयानुसार, गेल्या काही वर्षांपासून या वाघिणीचा वावर आणि शिकार करण्याची क्षमता नैसर्गिकरीत्या क्षीण झाली होती. एकेकाळी ज्या करमाझिरी परिसरावर तिची दहशत आणि हुकूमत होती, त्याच भागात तिची हालचाल अलीकडच्या काळात मर्यादित झाली होती. सुमारे १५ ते १८ वर्षांच्या या प्रदीर्घ प्रवासात तिने निसर्गाच्या अनेक कठीण चक्रांचा सामना केला. प्रतिकूल परिस्थितीतही आपले अस्तित्व टिकवून ठेवणाऱ्या या वाघिणीने पेंचच्या वनवैभवाला एका वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवले होते. तिच्या निधनामुळे एका गौरवशाली पर्वाचा अंत झाला असून, निसर्गाच्या या लढाऊ ‘वनराणी’बद्दल सर्वत्र हळहळ व्यक्त केली जात आहे. पेंच व्याघ्रप्रकल्पाच्या व्यवस्थापनासाठी हा एक अत्यंत भावूक क्षण आहे. वनाधिकाऱ्यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, एखाद्या वाघिणीने जंगलात १८ वर्षांपर्यंतचे आयुष्य जगणे ही नैसर्गिकदृष्ट्या एक मोठी उपलब्धी आहे.
पेंचच्या इतिहासात ‘लंगडी’ वाघिणीची विक्रमी झेप; जगप्रसिद्ध ‘कॉलरवाली’ वाघिणीचा दीर्घायुष्याचा विक्रम मोडला-
मध्यप्रदेशातील पेंच व्याघ्रप्रकल्पातील ‘लंगडी’ वाघिणीने केवळ आपल्या जिद्दीनेच नव्हे, तर आपल्या प्रदीर्घ आयुष्याने वन्यजीव विश्वात एक नवा इतिहास रचला आहे. ही वाघीण जागतिक कीर्तीची आणि ‘सुपर मॉम’ म्हणून ओळखली जाणारी ‘कॉलरवाली’ (T-15) वाघिणीची सख्खी बहीण आहे. ‘कॉलरवाली’ वाघिणीचा जन्म २००५ मध्ये झाला होता आणि जानेवारी २०२२ मध्ये वयाच्या १७ व्या वर्षी तिने जगाचा निरोप घेतला होता. १७ वर्षांचे आयुष्य हे वाघांच्या नैसर्गिक जीवनचक्रात अत्यंत दुर्मिळ आणि विक्रमी मानले जात असे. मात्र, तिचीच बहीण असलेल्या ‘लंगडी’ वाघिणीने आता हा विक्रम मोडीत काढला आहे.
२००८ मध्ये जन्मलेली ‘लंगडी’ वाघीण २०२६ मध्येही जिवंत राहून आपल्या वयाची १८ वर्षे यशस्वीपणे पूर्ण करत आहे. आपल्या थोरल्या बहिणीच्या तुलनेत ‘लंगडी’ वाघिणीला जन्मतःच शारीरिक अपंगत्वाचा सामना करावा लागला होता, तरीही तिने निसर्गाच्या सर्व आव्हानांवर मात करून दीर्घायुष्याचा हा नवा टप्पा गाठला आहे. पेंचच्या घनदाट अरण्यात १८ वर्षांहून अधिक काळ वास्तव्य करणे, ही व्याघ्र संवर्धनाच्या दृष्टीने एक विस्मयकारक घटना मानली जात आहे. यामुळे तिने आपल्या सख्ख्या बहिणीचा, म्हणजेच ‘कॉलरवाली’चा सर्वाधिक काळ जिवंत राहण्याचा विक्रम आता मागे टाकला आहे.
आपली शारीरिक मर्यादा आणि निसर्गाची कठीण आव्हाने पेलत ‘लंगडी’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या वाघिणीने वन्यजीव विश्वात प्रदीर्घ आयुष्याचा नवा मापदंड प्रस्थापित केला आहे. जागतिक स्तरावर ‘सुपर मॉम’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ‘कॉलरवाली’ (T-15) या वाघिणीची ही सख्खी बहीण असून, तिने आता आपल्या थोरल्या भगिनीचा दीर्घायुष्याचा विक्रम अधिकृतपणे मोडीत काढला आहे. वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने ही घटना अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक मानली जात आहे.
‘कॉलरवाली’ वाघिणीचा जन्म २००५ मध्ये झाला होता आणि तिने जानेवारी २०२२ मध्ये वयाच्या १७ व्या वर्षी अखेरचा श्वास घेतला होता. सामान्यतः जंगलातील वाघांचे आयुष्य १२ ते १४ वर्षांचे असते, त्यामुळे ‘कॉलरवाली’चे १७ वर्षांचे आयुष्य हा एक मोठा विक्रम मानला जात असे. मात्र, २००८ मध्ये जन्मलेल्या ‘लंगडी’ वाघिणीने २०२६ पर्यंत आपले अस्तित्व टिकवून ठेवत वयाची १८ वर्षे यशस्वीपणे पूर्ण केली आहेत. पुढच्या एका पंज्यात जन्मतःच असलेल्या विकृतीमुळे तिला चालताना त्रास होत असे, तरीही तिने १८ वर्षांचा हा पल्ला गाठणे हे तिच्या अफाट जिद्दीचे आणि पेंचमधील पोषक वातावरणाचे द्योतक आहे.
शारीरिकदृष्ट्या अक्षम असलेल्या वाघिणीने जंगलासारख्या स्पर्धात्मक ठिकाणी एवढा मोठा काळ व्यतीत करणे ही एक विस्मयकारक बाब आहे. ‘कॉलरवाली’ने २९ पिल्लांना जन्म देऊन वंशावळीचा विक्रम केला होता, तर ‘लंगडी’ वाघिणीने आयुष्याच्या लांबीचा नवा उच्चांक प्रस्थापित केला आहे. या दोन्ही भगिनींनी पेंच व्याघ्रप्रकल्पाला जागतिक स्तरावर एक वेगळी ओळख मिळवून दिली असून, त्यांच्या वंशावळीला पेंचच्या वनवैभवाचा कणा मानले जाते.
