MP Bhojshala : मध्य प्रदेशातील धार जिल्ह्यातील ऐतिहासिक ‘भोजशाळा’ आणि ‘कमल मौला मशीद’ वादात एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण वळण आले आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने (ASI) मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाच्या इंदूर खंडपीठासमोर सादर केलेल्या आपल्या सविस्तर अहवालात असा निष्कर्ष काढला आहे की, सध्याची कमल मौला मशीद ही प्राचीन हिंदू मंदिरांच्या अवशेषांचा वापर करूनच उभारण्यात आली आहे. वैज्ञानिक तपासणी, उत्खनन आणि वास्तुकलेच्या सखोल अभ्यासानंतर एएसआयने हे निरीक्षण नोंदवले आहे.
वैज्ञानिक निकष आणि वास्तुकलेचा अभ्यास
पुरातत्व विभागाने आपल्या अहवालात स्पष्ट केले आहे की, या स्थळावरून प्राप्त झालेले शिलालेख, शिल्पकला आणि वास्तूचे अवशेष हे प्राचीन भारतीय मंदिर शैलीचे प्रतिनिधित्व करतात. अहवालात नमूद केल्यानुसार, सध्याची मशिदीची वास्तू शतकांनंतर घाईघाईने उभी करण्यात आली असून, ती उभारताना वास्तुकलेतील सममिती (Symmetry), विशिष्ट रचना किंवा एकसारखेपणा (Uniformity) यांकडे फारसे लक्ष देण्यात आलेले नाही. मंदिराचे खांब, कोरीव काम आणि इतर महत्त्वपूर्ण भाग जसेच्या तसे मशिदीच्या बांधकामात सामावून घेतल्याचे या वैज्ञानिक सर्वेक्षणातून सिद्ध झाले असल्याचे एएसआयने म्हटले आहे.
उच्च न्यायालयाचे निर्देश आणि पुढील प्रक्रिया
सोमवारी या संवेदनशील प्रकरणावर सुनावणी घेताना, न्यायमूर्ती विजय कुमार शुक्ला आणि न्यायमूर्ती आलोक अवस्थी यांच्या खंडपीठाने एएसआयचा हा अहवाल सर्व संबंधित पक्षकारांना उपलब्ध करून देण्याचे आदेश दिले आहेत. न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे आता या वादातील सर्व बाजूंच्या दाव्यांना कायदेशीर आणि पुराव्यानिशी उत्तर देण्याची संधी मिळणार आहे. अहवालातील तांत्रिक बाबींचा अभ्यास करून त्यावर आपली मते मांडण्यासाठी सर्व पक्षकारांना वेळ देण्यात आला आहे.
पुढील सुनावणीची दिशा
उच्च न्यायालयाने सर्व पक्षकारांना या अहवालावर आपले आक्षेप, सूचना, मते किंवा शिफारसी सादर करण्यासाठी दोन आठवड्यांची मुदत दिली आहे. या प्रकरणाची पुढील महत्त्वपूर्ण सुनावणी आता १६ मार्च रोजी होणार आहे. या सुनावणीदरम्यान एएसआयच्या निष्कर्षांवर होणाऱ्या उलटतपासणीकडे आणि दोन्ही बाजूंच्या युक्तिवादाकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागून राहिले आहे. धार येथील या ऐतिहासिक वास्तूचे नेमके स्वरूप काय, यावर आता न्यायालयाचा निकाल काय येतो, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल.
भोजशाळा हे परमारकालीन सरस्वती मंदिरच; ‘एएसआय’च्या २००० पानांच्या अहवालातून महत्त्वपूर्ण पुरावे उघड
मध्य प्रदेशातील ऐतिहासिक भोजशाळा संकुलाबाबत भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने (ASI) सादर केलेला अहवाल या प्रकरणातील अनेक रहस्यांवरून पडदा उचलणारा ठरला आहे. सुमारे ९८ दिवस चाललेल्या शास्त्रीय सर्वेक्षणानंतर तयार करण्यात आलेला हा २००० पानांचा विस्तृत अहवाल १० खंडांमध्ये विभागलेला असून, त्यातून ही वास्तू मूळची एक भव्य हिंदू मंदिर असल्याचे ठोस पुरावे समोर आले आहेत.
परमार वंशाचा वारसा आणि ऐतिहासिक महत्त्व
या प्रकरणातील याचिकाकर्ते आणि ‘हिंदू फ्रंट फॉर जस्टिस’चे प्रदेश उपाध्यक्ष आशिष गोयल यांनी अहवालातील निष्कर्षांचे स्वागत करताना सांगितले की, एएसआयच्या सर्वेक्षणाने हे सिद्ध केले आहे की, हे संपूर्ण संकुल परमार राजवंशाच्या काळात निर्माण झाले होते. राजा भोज आणि त्यांच्या पूर्वजांनी सुमारे ९५० ते १००० वर्षांपूर्वी या वास्तूची निर्मिती केली होती. अहवालाने हे स्पष्ट केले आहे की, मूळ भोजशाळेची मोडतोड करूनच पुढील काळात तिथे मशिदीची रचना करण्यात आली. “ही लढाई आता निर्णायक टप्प्यावर आली असून, हिंदू समुदायासाठी हा अहवाल अत्यंत उत्साहवर्धक आहे,” असे मत त्यांनी व्यक्त केले.
मूर्तीभंजन आणि वास्तुकलेतील अवशेष
पुरातत्व विभागाच्या पथकाने आधुनिक वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून केलेल्या उत्खननात तब्बल ९४ कलाकृती आणि शिल्पांचे अवशेष शोधून काढले आहेत. अहवालानुसार, सध्याच्या वास्तूच्या खिडक्या, खांब आणि तुळयांमध्ये चतुर्भुज देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आढळल्या आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने भगवान गणेश, ब्रह्मा आणि त्यांच्या पत्नी, नरसिंह, भैरव तसेच विविध देवी-देवतांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. दुर्दैवाने, यातील अनेक मूर्तींचे जाणीवपूर्वक भंजन करण्यात आले असून, त्यांचे चेहरे विद्रूप करण्यात आले आहेत, असेही अहवालात नमूद आहे.
वैविध्यपूर्ण कोरीव काम आणि चिन्हे
केवळ देवताच नव्हे, तर भारतीय मंदिर स्थापत्यशास्त्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण अशी प्राणी-पक्षांची चित्रेही या स्थळी विखुरलेली आहेत. सिंह, हत्ती, घोडा, वानर, सर्प, कासव आणि हंस यांसारख्या प्राण्यांच्या प्रतिमा विविध माध्यमांतून साकारलेल्या दिसतात. तसेच, भारतीय संस्कृतीतील पौराणिक चिन्हे जसे की ‘कीर्तीमुख’ (मानवी, सिंह आणि संमिश्र चेहरा असलेले) आणि विविध आकारांतील ‘व्याल’ मोठ्या प्रमाणावर आढळले आहेत. हे सर्व पुरावे ही वास्तू वाग्देवी सरस्वतीला समर्पित असलेले मंदिर असावे, या दाव्याला पुष्टी देतात.
याचिकाकर्त्यांची भूमिका आणि न्यायालयीन प्रक्रिया
‘भोज उत्सव समिती’चे निमंत्रक आणि याचिकाकर्ते अशोक जैन यांनी स्पष्ट केले की, त्यांनी न्यायालयात सत्य शोधण्यासाठी दाद मागितली होती. “जर ती मशीद असेल तर ती मुस्लिमांना द्यावी आणि जर ते मंदिर असेल तर ते हिंदूंच्या स्वाधीन करावे, ही आमची मूळ भूमिका होती. आता एएसआयच्या अहवालाने मूळ भोजशाळेचे अवशेष वापरूनच नवीन वास्तू उभी केल्याचे स्पष्ट केले आहे,” असे त्यांनी सांगितले.
एएसआयचे अतिरिक्त महासंचालक आलोक त्रिपाठी यांच्या नेतृत्वाखालील तज्ज्ञांच्या चमूने हा अहवाल सिद्ध केला असून, आता न्यायालयाने सर्व पक्षकारांना यावर आपले म्हणणे मांडण्यासाठी दोन आठवड्यांचा अवधी दिला आहे. या प्रकरणाची पुढील दिशा आता १६ मार्च रोजी होणाऱ्या सुनावणीत निश्चित होईल.
