NASA Artemis II Mission : अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात एक नवा अध्याय रचण्यासाठी अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ (NASA) सज्ज झाली आहे. तब्बल पन्नास वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर, मानव पुन्हा एकदा चंद्राच्या कक्षेच्या समीप जाणार आहे. ‘आर्टेमिस २’ ही महत्त्वाकांक्षी मोहीम चंद्राला प्रदक्षिणा घालून सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परतण्याच्या उद्देशाने आखण्यात आली आहे. या ऐतिहासिक क्षणाची प्रतीक्षा संपूर्ण जग करत असतानाच, आता निसर्गानेही या मोहिमेला सकारात्मक साथ दिल्याचे वृत्त समोर आले आहे.
फ्लोरिडा येथील प्रतिष्ठित ‘केनेडी स्पेस सेंटर’ (Kennedy Space Center) येथून या मोहिमेचे प्रक्षेपण होणार आहे. प्रक्षेपणाच्या नियोजित वेळेनुसार, तिथले स्थानिक हवामान कमालीचे अनुकूल राहण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’च्या वृत्तानुसार, प्रक्षेपणादरम्यान हवामान पोषक राहण्याची शक्यता ८० टक्के इतकी उच्च आहे. अंतराळ मोहिमांमध्ये हवामानाचा घटक अत्यंत कळीचा असतो आणि या सकारात्मक अंदाजामुळे शास्त्रज्ञांमध्ये उत्साहाचे वातावरण पसरले आहे.
ही मोहीम केवळ एक तांत्रिक चाचणी नसून, भविष्यातील मानवी वास्तव्याच्या दृष्टीने टाकलेले एक आश्वासक पाऊल आहे. १९७२ मधील ‘अपोलो’ मोहिमेनंतर पहिल्यांदाच अंतराळवीर चंद्राच्या इतक्या जवळ जाणार आहेत. ‘आर्टेमिस २’ मध्ये सहभागी होणारे अंतराळवीर चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरणार नसले, तरी ते चंद्राला वळसा घालून या मोहिमेच्या सुरक्षिततेची आणि अंतराळ यानाच्या कार्यक्षमतेची पडताळणी करतील. या यशस्वी उड्डाणानंतरच पुढील टप्प्यात चंद्रावर प्रत्यक्ष पाऊल ठेवण्याचा मार्ग मोकळा होणार आहे.
मानवाच्या चंद्रमोहिमेचा मुहूर्त निश्चित: ‘आर्टेमिस २’ च्या प्रक्षेपणाची अधिकृत वेळ –
५० वर्षांनंतर मानवाला चंद्राच्या कक्षेप्रत नेणारी ही ऐतिहासिक मोहीम बुधवार, १ एप्रिल २०२६ रोजी अवकाशात झेपावणार आहे. अंतराळ विज्ञानातील या अभूतपूर्व क्षणाकडे संपूर्ण जगाचे डोळे लागले असून, या प्रक्षेपणासाठी फ्लोरिडा येथील ‘केनेडी स्पेस सेंटर’ सज्ज झाले आहे.
प्रक्षेपणाच्या तांत्रिक बाबींचा विचार करता, अमेरिकेतील पूर्व प्रमाणवेळेनुसार (EDT) बुधवारी संध्याकाळी ६:२४ वाजता दोन तासांची ‘लाँच विंडो’ (प्रक्षेपण कालावधी) खुली होणार आहे. भारतीय अंतराळ प्रेमींसाठी हा क्षण विशेष महत्त्वाचा असून, भारतीय प्रमाणवेळेनुसार (IST) ही घटना गुरुवार, २ एप्रिल २०२६ रोजी पहाटे ३:५४ वाजता घडेल. या निर्धारित वेळेत हवामान आणि तांत्रिक परिस्थिती अनुकूल राहिल्यास ‘स्पेस लाँच सिस्टम’ (SLS) हे जगातील शक्तिशाली रॉकेट अंतराळवीरांना घेऊन चंद्राच्या दिशेने प्रयाण करेल.
हे ऐतिहासिक प्रक्षेपण फ्लोरिडा येथील केनेडी स्पेस सेंटरमधील ऐतिहासिक ‘लाँच कॉम्प्लेक्स ३९-बी’ (Launch Complex 39B) येथून पार पडणार आहे. याच केंद्रावरून यापूर्वी अनेक महत्त्वाच्या मानवी मोहिमांचे यशस्वी उड्डाण झाले आहे. ‘आर्टेमिस २’ मोहिमेमध्ये चार अंतराळवीरांचा समावेश असून, ते चंद्राच्या पृष्ठभागाभोवती प्रदक्षिणा घालून पृथ्वीवर परततील.
अंतराळ मोहिमेत हवामानाचे निर्णायक महत्त्व: ‘आर्टेमिस २’ च्या प्रक्षेपणासाठी निसर्गाची अनुकूलता ठरणार वरदान-
अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात कोणतीही मोहीम आखताना तांत्रिक सज्जतेइतकेच महत्त्व नैसर्गिक परिस्थितीला दिले जाते. ‘नासा’च्या (NASA) बहुप्रतीक्षित ‘आर्टेमिस २’ मोहिमेसाठी सध्या वर्तवण्यात आलेला ‘अनुकूल हवामानाचा’ अंदाज हे शास्त्रज्ञांसाठी एक अत्यंत सकारात्मक आणि आश्वासक चिन्ह मानले जात आहे. रॉकेटच्या प्रक्षेपणामध्ये हवामानाची भूमिका केवळ महत्त्वाची नसून ती निर्णायक असते. प्रक्षेपणाच्या वेळी वातावरणातील स्थिती थोडी जरी प्रतिकूल झाली, तरी कोट्यवधी डॉलर्सची ही मोहीम काही काळासाठी स्थगित करावी लागते.
प्रक्षेपणाच्या प्रक्रियेत रॉकेटला वातावरणाच्या विविध थरांमधून प्रवास करावा लागतो. अशा वेळी ढगांची दाटी, हवेतील आर्द्रतेचे प्रमाण, वाऱ्याचा वेग आणि विशेषतः आकाशातील विजेचा कडकडाट यांसारख्या घटकांचा सूक्ष्म विचार केला जातो. हवामानातील अगदी नगण्य वाटणारा बदल किंवा वातावरणातील अनपेक्षित अस्थिरता रॉकेटच्या उड्डाणात तांत्रिक व्यत्यय आणू शकते.
‘आर्टेमिस २’ प्रक्षेपणासाठी ८० टक्के ‘गो’ सिग्नल; निसर्गाची साथ लाभल्याने नासाच्या गोटात उत्साहाचे वातावरण-
चंद्राच्या दिशेने झेपावण्यासाठी सज्ज असलेल्या ‘नासा’च्या ‘आर्टेमिस २’ या ऐतिहासिक मोहिमेला आता निसर्गाची भक्कम साथ मिळताना दिसत आहे. प्रक्षेपणाच्या पूर्वसंध्येला हवामान खात्याने वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, प्रक्षेपणासाठीची परिस्थिती ८० टक्के ‘गो’ (Go) आहे. अंतराळ विज्ञानाच्या परिभाषेत ‘८० टक्के गो’ असणे याचा अर्थ असा की, प्रक्षेपणासाठी आवश्यक असणारे सर्व नैसर्गिक निकष पूर्ण होण्याची दाट शक्यता आहे. या सकारात्मक अहवालामुळे ‘केनेडी स्पेस सेंटर’मधील शास्त्रज्ञांना मोठा दिलासा मिळाला आहे.
प्रक्षेपणाच्या यशामध्ये वाऱ्याचा वेग, ढगांची घनता आणि पर्जन्यवृष्टी या तीन घटकांची भूमिका अत्यंत कळीची असते. नासाच्या कठोर सुरक्षा नियमांनुसार, रॉकेटच्या उड्डाणासाठी वातावरणातील आर्द्रता आणि वाऱ्याची दिशा एका विशिष्ट मर्यादेत असणे अनिवार्य असते. ८० टक्के संभाव्यता हे दर्शवते की, उड्डाणाच्या वेळी आकाश ढगाळ असण्याची किंवा पाऊस पडण्याची शक्यता अत्यंत कमी असून, रॉकेटला वातावरणातून बाहेर पडण्यासाठी सुरक्षित मार्ग उपलब्ध होईल. विशेषतः इतक्या मोठ्या आणि महत्त्वपूर्ण मोहिमेसाठी अशा प्रकारची उच्च टक्केवारी मिळणे हे एक शुभचिन्ह मानले जाते.
आर्टेमिस २’ मोहिमेसाठी ‘नासा’ आणि ‘यूएस स्पेस फोर्स’ सतर्क; अंतराळ प्रक्षेपणात हवामानाचे कळीचे महत्त्व-
अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ (NASA) आणि ‘यूएस स्पेस फोर्स’चे अनुभवी हवामानशास्त्रज्ञ सध्या फ्लोरिडा येथील वातावरणीय बदलांवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. प्रामुख्याने ढगांची निर्मिती आणि वाऱ्याचा वेग हे दोन घटक अंतराळ मोहिमांच्या प्रक्षेपणात वारंवार विलंब होण्यास कारणीभूत ठरतात. ‘आर्टेमिस २’ या ऐतिहासिक मोहिमेच्या पार्श्वभूमीवर, प्रक्षेपणाच्या वेळी कोणतीही तांत्रिक किंवा नैसर्गिक अडचण येऊ नये, यासाठी या दोन्ही संस्थांचे तज्ज्ञ अहोरात्र कार्यरत आहेत.
अंतराळ मोहिमेच्या यशामध्ये हवामान हा सर्वात संवेदनशील आणि निर्णायक घटक मानला जातो. ‘नासा’च्या ‘स्पेस लाँच सिस्टम’ (SLS) सारख्या महाकाय रॉकेटला पृथ्वीच्या वातावरणातील विविध स्तरांमधून प्रवास करावा लागतो. या प्रवासादरम्यान रॉकेटवर बाह्य वातावरणाचा मोठा प्रभाव पडतो. उदाहरणार्थ, आकाशात दाट ढग असल्यास रॉकेटच्या मार्गक्रमणावर लक्ष ठेवणारी ‘ट्रॅकिंग सिस्टीम’ विस्कळीत होऊ शकते. तसेच, ढगांमधील विद्युत प्रभारामुळे वीज पडण्याचा धोका निर्माण झाल्यास संपूर्ण मोहिमेला आणि त्यातील अंतराळवीरांच्या जीविताला मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. याव्यतिरिक्त, वातावरणाच्या वरच्या थरात वाहणारे जोरदार वारे रॉकेटच्या स्थिरतेवर परिणाम करू शकतात, ज्यामुळे उड्डाणाच्या वेळी दिशा भरकटण्याची शक्यता असते.
नासाने प्रसिद्ध केलेल्या ताज्या माहितीनुसार, ‘आर्टेमिस २’ मोहिमेच्या मार्गात ‘ढगांची निर्मिती’ आणि ‘संभाव्य वेगवान वारे’ हे दोन मुख्य चिंतेचे विषय आहेत. या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी नासाने ‘थिकर क्लाउड रूल’ (Thick Cloud Rule) सारखी अत्यंत कडक नियमावली लागू केली आहे. जर ढगांची जाडी निर्धारित मर्यादेपेक्षा जास्त असेल आणि त्यातून विद्युत प्रभार निर्माण होऊन वीज पडण्याची शक्यता असेल, तर अशा परिस्थितीत प्रक्षेपणाची प्रक्रिया त्वरित थांबवली जाते.
अर्ध्या शतकानंतर मानवाचे चंद्राकडे ऐतिहासिक प्रयाण; ‘आर्टेमिस २’ मोहिमेद्वारे चार अंतराळवीर रचणार इतिहास-
अंतराळ संशोधनाच्या क्षितिजावर एक दैदिप्यमान अध्याय लिहिला जात असून, तब्बल ५० वर्षांहून अधिक काळानंतर मानव पुन्हा एकदा चंद्राच्या कक्षेप्रत पोहोचण्यासाठी सज्ज झाला आहे. ‘नासा’ची (NASA) ‘आर्टेमिस २’ ही मोहीम केवळ एक तांत्रिक झेप नसून, ती मानवी जिद्द आणि विज्ञानाच्या प्रगतीचे प्रतीक मानली जात आहे. १९७२ मधील ‘अपोलो’ मोहिमेनंतर प्रथमच सजीव अथांग अवकाशाचा वेध घेत चंद्राला प्रदक्षिणा घालणार आहेत, ज्यामुळे या घटनेला जागतिक स्तरावर अनन्यसाधारण ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
या मोहिमेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये सहभागी होणारे चार साहसी अंतराळवीर. या ‘क्रू’ ट्रिपमध्ये निवड करण्यात आलेले हे चार अंतराळवीर आधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज अशा ‘ओरियन’ (Orion) अंतराळ यानातून प्रवास करतील. चंद्राच्या पृष्ठभागावर प्रत्यक्ष पाऊल ठेवण्यापूर्वीची ही एक अत्यंत महत्त्वाची पूर्वतयारी असून, हे अंतराळवीर चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षण क्षेत्राचा अनुभव घेतील आणि यानाच्या कार्यक्षमतेची प्रत्यक्ष अंतराळात चाचणी करतील. या प्रदीर्घ प्रवासादरम्यान मानवी शरीरावर होणारे परिणाम आणि अंतराळातील आव्हाने यांचा सखोल अभ्यास या मोहिमेद्वारे केला जाणार आहे.
गेल्या पाच दशकांपासून चंद्राच्या मोहिमा केवळ मानवरहित उपग्रहांपुरत्या मर्यादित होत्या. मात्र, ‘आर्टेमिस २’ मुळे मानवाचा चंद्राशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध पुन्हा प्रस्थापित होणार आहे.
चंद्राच्या कक्षेचा वेध घेणारे ‘आर्टेमिस २’ चे चार शिलेदार; ऐतिहासिक मोहिमेसाठी अनुभवी अंतराळवीरांची निवड-
अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी कोरल्या जाणाऱ्या ‘आर्टेमिस २’ या मोहिमेसाठी ‘नासा’ने अत्यंत अनुभवी आणि कार्यक्षम अशा चार अंतराळवीरांची निवड केली आहे. तब्बल ५० वर्षांच्या प्रदीर्घ कालखंडानंतर चंद्राच्या दिशेने मानवी पाऊल पडणार असल्याने, या चारही सदस्यांवर संपूर्ण जगाची मदार आहे. या ऐतिहासिक चमूचे नेतृत्व अनुभवी अंतराळवीर रीड व्हाईझमॅन (Reid Wiseman) हे ‘कमांडर’ म्हणून करणार आहेत. त्यांच्या प्रदीर्घ अनुभवाचा उपयोग या मोहिमेच्या यशस्वी संचालनासाठी आणि निर्णय प्रक्रियेसाठी अत्यंत मोलाचा ठरणार आहे.
या मोहिमेत ‘पायलट’ म्हणून व्हिक्टर ग्लोव्हर (Victor Glover) यांची नियुक्ती करण्यात आली आहे. ‘ओरियन’ अंतराळ यानाचे अचूक नियंत्रण आणि तांत्रिक सुसूत्रता राखण्याची महत्त्वाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर असेल. त्यांच्यासोबतच, अंतराळ विज्ञानातील नामवंत महिला शास्त्रज्ञ क्रिस्टीना कोच (Christina Koch) या ‘मिशन स्पेशालिस्ट’ म्हणून या प्रवासात सहभागी होणार आहेत. क्रिस्टीना कोच यांच्या नावावर यापूर्वीच अंतराळातील प्रदीर्घ वास्तव्याचे अनेक विक्रम प्रस्थापित आहेत, त्यामुळे त्यांच्या तांत्रिक कौशल्याचा या मोहिमेला मोठा लाभ मिळेल.
विशेष म्हणजे, या मोहिमेत केवळ अमेरिकेचेच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचे दर्शनही घडणार आहे. कॅनडाचे अंतराळवीर जेरेमी हॅन्सन (Jeremy Hansen) हे देखील ‘मिशन स्पेशालिस्ट’ म्हणून या चमूचा भाग असणार आहेत.
धाडसी अंतराळवीरांचा १० दिवसांचा ऐतिहासिक चंद्रप्रवास; ‘ओरियन’ अंतराळ यानाच्या तांत्रिक सज्जतेची होणार कसोटी-
मानवी अंतराळ मोहिमांच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरणाऱ्या ‘आर्टेमिस २’ या मोहिमेचा आराखडा आता अंतिम टप्प्यात आला आहे. या मोहिमेअंतर्गत निवडलेले चार अंतराळवीर अत्याधुनिक अशा ‘ओरियन’ (Orion) अंतराळ यानातून तब्बल १० दिवसांच्या प्रदीर्घ आणि आव्हानात्मक प्रवासावर निघणार आहेत. हा प्रवास केवळ चंद्राला प्रदक्षिणा घालण्यापुरता मर्यादित नसून, मानवाच्या भविष्यातील अंतराळ वसाहतींच्या स्वप्नाला बळ देणारा ठरणार आहे. या मोहिमेदरम्यान मिळणारी माहिती आणि निरीक्षणांचा उपयोग चंद्र तसेच मंगळ ग्रहासारख्या भविष्यातील अतिदूरच्या मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्रणालींची चाचणी घेण्यासाठी केला जाईल.
या १० दिवसांच्या कालावधीत ‘ओरियन’ यानातील जीवनरक्षक प्रणाली, दळणवळण यंत्रणा आणि अंतराळवीरांच्या सुरक्षेसाठी तैनात असलेल्या तांत्रिक उपकरणांची प्रत्यक्ष अंतराळात चाचणी घेतली जाणार आहे. पृथ्वीपासून हजारो किलोमीटर दूर, चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रात हे यान कशा प्रकारे कार्य करते, याचा सूक्ष्म अभ्यास नासाचे शास्त्रज्ञ करणार आहेत. या मोहिमेचे यश हे भविष्यात चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर मानवी पाऊल ठेवण्यासाठी आणि तेथे दीर्घकाळ वास्तव्य करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या पायाभूत सुविधांची पायाभरणी करेल.
‘आर्टेमिस २’ प्रक्षेपणाच्या अंतिम क्षणापर्यंत ‘नासा’ची करडी नजर; सुरक्षिततेसाठी वेळापत्रकात लवचिकता ठेवण्याचे धोरण-
अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’च्या ‘आर्टेमिस २’ या ऐतिहासिक चंद्र मोहिमेसाठी जरी सध्या हवामान अनुकूल असल्याचे संकेत मिळत असले, तरी शास्त्रज्ञ कोणत्याही प्रकारची जोखीम पत्करण्यास तयार नाहीत. प्रक्षेपणाची प्रत्यक्ष वेळ येईपर्यंत नासाचे अनुभवी हवामानशास्त्रज्ञ आणि तंत्रज्ञ वातावरणातील प्रत्येक सूक्ष्म बदलावर बारकाईने लक्ष ठेवून असतील. अंतराळ विज्ञानात निसर्गाची भूमिका अत्यंत अनिश्चित असल्याने, शेवटच्या क्षणापर्यंतची देखरेख ही मोहिमेच्या यशासाठी अनिवार्य मानली जात आहे.
प्रक्षेपणासाठी एक विशिष्ट कालमर्यादा म्हणजेच ‘लाँच विंडो’ आधीच निर्धारित करण्यात आली आहे. मात्र, जर या कालावधीत हवामानामध्ये अनपेक्षित बदल झाले, ढगांची घनता वाढली किंवा वाऱ्याचा वेग मर्यादेबाहेर गेला, तर प्रक्षेपणास काही तास किंवा काही दिवसांचा विलंब होऊ शकतो. नासाच्या तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे की, अशा प्रकारच्या अवाढव्य आणि गुंतागुंतीच्या मोहिमांमध्ये ‘लवचिकता’ राखणे अत्यंत आवश्यक असते. विज्ञानाच्या प्रगतीपेक्षाही अंतराळवीरांची सुरक्षितता आणि कोट्यवधी रुपयांच्या उपकरणांचे संरक्षण ही नासाची सर्वोच्च प्राथमिकता आहे.
मानवाच्या अंतराळ भरारीला निसर्गाची भरभक्कम साथ; ‘आर्टेमिस २’ मोहीम ठरणार आधुनिक विज्ञानाच्या प्रगतीचे प्रतीक-
केनेडी स्पेस सेंटर, फ्लोरिडा: अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात मानवाने घेतलेली झेप आता एका ऐतिहासिक वळणावर येऊन ठेपली आहे. ‘नासा’च्या (NASA) ‘आर्टेमिस २’ या मोहिमेसाठी हवामानाचा अंदाज ८० टक्के अनुकूल असणे, ही केवळ तांत्रिक बाब नसून या मोहिमेच्या यशाच्या दिशेने पडलेले एक सकारात्मक पाऊल आहे. प्रक्षेपणाच्या मार्गातील ढगांचे आच्छादन आणि वाऱ्याचा वेग यांसारखी नैसर्गिक आव्हाने जरी तज्ज्ञांच्या सततच्या निरीक्षणाखाली असली, तरी एकूणच वातावरणीय स्थिती या मोहिमेसाठी मोठ्या प्रमाणावर पोषक असल्याचे दिसून येत आहे. निसर्गाची ही अनुकूलता या जागतिक महत्त्वाच्या घटनेचा उत्साह द्विगुणित करणारी ठरली आहे.
अर्ध्या शतकानंतर मानवजात पुन्हा एकदा चंद्राच्या अथांग आणि गूढ विश्वात प्रवेश करण्याच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. ही मोहीम केवळ एका देशाची किंवा एका संस्थेची नसून, ती संपूर्ण मानवजातीने विज्ञानाच्या जोरावर केलेल्या प्रगतीचे ज्वलंत प्रतीक आहे. मानवी बुद्धिमत्ता आणि अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा संगम असलेल्या या मोहिमेद्वारे आपण अवकाशातील नवीन सीमा पादाक्रांत करण्यासाठी सज्ज झालो आहोत. ‘ओरियन’ अंतराळ यानातून प्रवास करणारे चार धाडसी अंतराळवीर जेव्हा चंद्राच्या कक्षेचा वेध घेतील, तेव्हा तो क्षण मानवी इतिहासातील एक गौरवशाली क्षण म्हणून नोंदवला जाईल.
विशेष म्हणजे, या महत्त्वपूर्ण क्षणी निसर्गही ‘नासा’च्या पाठीशी ठामपणे उभा असल्याचे चित्र दिसत आहे. कोणत्याही मोठ्या अंतराळ मोहिमेत हवामानाची प्रतिकूलता हा सर्वात मोठा अडथळा असतो, परंतु ‘आर्टेमिस २’ च्या बाबतीत परिस्थिती अत्यंत आशादायक आहे.
