Nepal Election : नेपाळच्या राजकीय पटलावर तरुणांच्या वाढत्या प्रभावाने प्रस्थापित पक्षांसमोर मोठे आव्हान उभे केले आहे. अलीकडेच झालेल्या ‘Gen Z’ (जेन जी) आंदोलनाने नेपाळमधील सत्तासंघर्षाला नवी दिशा दिली असून, आगामी निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर या युवा नेत्यांच्या भूमिकांकडे जगाचे लक्ष लागले आहे. “निवडणुकीनंतर जर देशाला पुन्हा बदलाची गरज भासली, तर आम्ही कोणत्याही वेळी आणि कोणत्याही ठिकाणी पुन्हा आंदोलनासाठी सिद्ध आहोत,” असा खणखणीत इशारा या तरुण नेतृत्वाने दिला आहे.
आंदोलन आणि राजकीय प्राधान्यक्रमातील बदल-
नेपाळमधील या तरुण पिढीच्या आंदोलनातील एक प्रमुख चेहरा म्हणून ओळखले जाणारे टंका धामी आगामी निवडणुकीबाबत कमालीचे उत्साहित आहेत. त्यांच्या मते, तरुणांच्या या व्यापक उठावामुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना आपली धोरणे आणि प्राधान्यक्रम बदलण्यास भाग पाडले आहे. धामी यांनी स्पष्ट केले की, काही समाजकंटक किंवा बाह्य शक्ती या आंदोलनाचा वापर भारतविरोधी प्रचारासाठी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, परंतु खरे ‘Gen Z’ नेते भारताबद्दल किंवा शेजारील राष्ट्रांबद्दल कोणतीही नकारात्मक भावना बाळगत नाहीत. उलट, देशाच्या सर्वांगीण विकासासाठी सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवणे हीच या तरुण पिढीची ओळख असल्याचे त्यांनी निक्षून सांगितले.
राजकीय उपेक्षा आणि तरुण पिढीतील अस्वस्थता-
मात्र, सर्वच युवा नेत्यांमध्ये निवडणुकीबाबत एकमत दिसत नाही. आंदोलनातील दुसऱ्या महत्त्वाच्या नेत्या तनुजा पांडे यांनी राजकीय पक्षांच्या कार्यपद्धतीवर तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, “राजकीय पक्षांनी केवळ स्वतःची गरज भागवण्यासाठी आमच्या आंदोलनाचा आणि युवा शक्तीचा वापर करून घेतला. आंदोलनाची धग ओसरताच, तरुणांच्या मागण्यांकडे आणि त्यांच्या नेतृत्वाकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करण्यात आले आहे.” पांडे यांच्या या वक्तव्यामुळे नेपाळमधील राजकीय पक्ष आणि तरुण पिढी यांच्यातील दरी स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
भारताशी असलेले संबंध आणि राष्ट्रवादी भूमिका-
या आंदोलनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तरुणांनी घेतलेली समतोल भूमिका. नेपाळमधील अंतर्गत राजकीय अस्थिरतेचा वापर करून काही गट भारतविरोधी भावना भडकवण्याचा प्रयत्न करत असले, तरी सुशिक्षित आणि जागरूक तरुण पिढीने अशा प्रचारापासून स्वतःला दूर ठेवले आहे. देशाची प्रगती ही शेजारील राष्ट्रांशी असलेल्या मैत्रीपूर्ण संबंधांवर अवलंबून आहे, याची जाणीव या पिढीला असल्याचे टंका धामी यांच्या विधानातून स्पष्ट होते.
नेपाळमधील राजकीय परिवर्तनाची पहाट: ‘Gen Z’ आंदोलनानंतर पहिल्यांदाच मतदान; तरुण नेतृत्वाचा कस आणि भारताशी असलेल्या अपेक्षा
नेपाळच्या आधुनिक राजकीय इतिहासात ८ आणि ९ सप्टेंबर २०२५ हे दिवस सुवर्णाक्षरांनी नव्हे, तर तरुणांच्या रक्ताने आणि क्रांतीच्या हुंकाराने लिहिले गेले. भ्रष्टाचाराच्या विरोधात आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी पेटून उठलेल्या ‘Gen Z’ (जेन जी) पिढीने तत्कालीन के.पी. शर्मा ओली सरकारला पायउतार होण्यास भाग पाडले. या ऐतिहासिक उठावानंतर आता ५ मार्च २०२६ रोजी नेपाळमध्ये पहिल्यांदाच सार्वत्रिक निवडणुका होत आहेत. या पार्श्वभूमीवर, काठमांडूच्या गल्लीबोळांपासून ते ‘मायतीघर मंडाला’च्या चौकापर्यंत तरुणाईमध्ये नेमकी काय चर्चा आहे, याचा वेध आम्ही घेतला.
आंदोलनातून उमललेले नवे नेतृत्व
सप्टेंबरच्या त्या भीषण संघर्षातून कोणताही प्रस्थापित राजकीय वारसा नसलेले अनेक तरुण चेहरे पुढे आले आहेत.
१.सुदान गुरुंग आणि किशोरी कार्की: ‘हामी नेपाळ’ या स्वयंसेवी संस्थेचे संस्थापक सुदान गुरुंग आणि आंदोलनात जखमींची सेवा करून चर्चेत आलेली २५ वर्षीय विधी पदवीधर किशोरी कार्की यांनी आता निवडणुकीच्या रिंगणात उडी घेतली आहे.
२. नवे पक्ष: विशेष म्हणजे, या निवडणुकीत नोंदणी झालेल्या १२० राजकीय पक्षांपैकी तब्बल एक-तृतीयांश पक्ष हे या आंदोलनानंतर जन्माला आले आहेत.
३. युवा युती: काठमांडूचे माजी महापौर बालेन्द्र (बालेन) शहा आणि रवी लामिछाने यांच्या नेतृत्वाखालील ‘राष्ट्रिय स्वतन्त्र पक्ष’ (RSP) हा तरुणांच्या गळ्यातील ताईत बनला असून, ते थेट प्रस्थापित नेत्यांना आव्हान देत आहेत.
भारताबद्दल नेपाळच्या ‘Gen Z’ चा दृष्टिकोन-
नेपाळच्या तरुण पिढीचा भारताबद्दलचा विचार हा जुन्या पिढीच्या तुलनेत अधिक प्रगल्भ आणि व्यावहारिक असल्याचे जाणवते.
१. व्यावसायिक भागीदारी: नेपाळचा तरुण पिढी भारताकडे केवळ ‘मोठा भाऊ’ म्हणून नाही, तर एक ‘आर्थिक संधी’ म्हणून पाहते. आयटी, स्टार्टअप्स आणि जलविद्युत प्रकल्पांच्या क्षेत्रात भारतासोबतच्या सहकार्यामुळे रोजगाराच्या संधी निर्माण होतील, अशी त्यांना आशा आहे.
२. भू-राजकीय समतोल: ‘Gen Z’ तरुण भारताबद्दल कोणतीही नकारात्मक भावना ठेवत नाहीत, मात्र नेपाळच्या सार्वभौमत्वाशी तडजोड न करता भारतासोबत सन्मानजनक संबंध असावेत, असे त्यांचे ठाम मत आहे.
३. डिजिटल क्रांती: भारतामधील तांत्रिक प्रगती आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था नेपाळच्या तरुणांना आकर्षित करते. सीमेपलीकडील व्यवहार अधिक सुलभ व्हावेत आणि तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण वाढावी, अशी त्यांची अपेक्षा आहे.
नेपाळमध्ये निवडणुकीचा ज्वर: सुशीला कार्कींचे अंतरिम सरकार आणि ‘Gen Z’ पिढीने मांडलेले राजकीय अजेंडे
नेपाळमध्ये गेल्या सप्टेंबर महिन्यापासून राजकीय स्थित्यंतराचे वारे वाहत असून, सध्या सुशीला कार्की यांच्या नेतृत्वाखालील अंतरिम सरकार देशाचा कार्यभार सांभाळत आहे. आगामी निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर संपूर्ण नेपाळमध्ये प्रचाराचा धुराळा उडाला असला, तरी येथील प्रचाराचे स्वरूप भारतापेक्षा काहीसे भिन्न आहे. भारताप्रमाणे रस्ते बॅनर आणि पोस्टर्सनी झाकून गेलेले नसले, तरी रस्त्यांच्या कडेला होणाऱ्या निवडणूक सभांनी आणि राजकीय चर्चेने वातावरणात मोठी रंगत आणली आहे.
आंदोलनाच्या खुणा आणि बदललेला राजकीय पोत
सप्टेंबर २०२५ मध्ये झालेल्या ‘Gen Z’ (जेन जी) पिढीच्या प्रक्षोभाने नेपाळच्या सत्तेला हादरे दिले होते. त्या आंदोलनादरम्यान संसद भवन, सर्वोच्च न्यायालय आणि अनेक महत्त्वाच्या शासकीय इमारतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जाळपोळ झाली होती. त्या भीषण संघर्षाच्या खुणा आणि भिंतींवरील निदर्शनांचे डाग आजही काठमांडूमध्ये जिवंत आहेत. या खुणा केवळ तोडफोडीचे प्रतीक नसून, त्या प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध तरुणांनी पुकारलेल्या बंडाची साक्ष देतात.
निवडणुकीच्या केंद्रस्थानी ‘Gen Z’
आज नेपाळमधील कोणत्याही चौकात किंवा निवडणूक सभेत गेलात, तर एक शब्द वारंवार कानावर पडतो, तो म्हणजे ‘Gen Z’. यावरून हे स्पष्ट होते की, आगामी निवडणुकीवर केवळ जुने राजकीय मुद्दे प्रभावी नसून, तरुण पिढीने उपस्थित केलेले प्रश्न केंद्रस्थानी आहेत.
तरुणांचा दबदबा: राजकीय पक्षांना आता हे कळून चुकले आहे की, या पिढीला डावलून सत्ता मिळवणे अशक्य आहे. त्यामुळेच प्रत्येक पक्षाच्या जाहीरनाम्यात तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी आणि डिजिटल स्वातंत्र्याचा उल्लेख आवर्जून केला जात आहे.
प्रचाराची नवी पद्धत: भलेही भिंतींवर पोस्टर्स कमी असतील, परंतु सोशल मीडिया आणि छोट्या कोपरा सभांच्या माध्यमातून तरुण मतदार एकमेकांशी जोडले जात आहेत.
नेपाळमध्ये ५ मार्च रोजी होणाऱ्या ऐतिहासिक सार्वत्रिक निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर ‘Gen Z’ (जेन जी) पिढीच्या भूमिकेकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे. गेल्या सप्टेंबरमध्ये झालेल्या जनआंदोलनातून तावून-सुलाखून निघालेले तरुण नेते आता सक्रिय राजकारणात उतरले आहेत. मात्र, या युवा नेतृत्वामध्ये सध्या वैचारिक विभागणी पाहायला मिळत असून, काहींनी प्रस्थापित पक्षांची वाट धरली आहे, तर काही अद्याप बदलाच्या शोधात आहेत.
आंदोलनाचे चेहरे आता विविध पक्षांच्या मंचावर
‘Gen Z’ आंदोलनातील प्रमुख नेते टंका (पंकज) धामी हे सध्या नेपाळी कम्युनिस्ट पार्टीच्या मध्यवर्ती समितीत सक्रिय आहेत. त्यांच्या मते, आंदोलनाचे उद्दिष्ट केवळ रस्त्यावर उतरणे नव्हते, तर देशाची राजकीय विचारसरणी बदलणे हे होते. धामी यांनी स्पष्ट केले की, आंदोलनातील सहकारी आता आपापल्या विचारसरणीनुसार विविध राजकीय पक्षांमध्ये सामील झाले आहेत. प्रस्थापित पक्षांमध्ये राहूनच व्यवस्था बदलता येते, असा त्यांचा विश्वास आहे. बालेन शाह यांच्या ‘राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्षा’वर टीका करताना ते म्हणाले की, देशाला पुढे नेण्यासाठी या पक्षाकडे कोणताही स्पष्ट आराखडा (रोडमॅप) उपलब्ध नाही.
राजकीय उपेक्षा आणि उत्तरांची प्रतीक्षा
दुसरीकडे, आंदोलनातील आघाडीचा चेहरा असलेल्या तनुजा पांडे यांची मते काहीशी निराळी आहेत. सध्या कोणत्याही पक्षाशी बांधील नसलेल्या तनुजा यांनी राजकीय पक्षांवर गंभीर आरोप केले आहेत. “राजकीय पक्षांनी केवळ स्वतःचा स्वार्थ साधण्यासाठी युवा शक्तीचा वापर केला आणि नंतर आम्हाला वाऱ्यावर सोडले,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली. विशेषतः ८ आणि ९ सप्टेंबरच्या हिंसाचाराचा चौकशी अहवाल सार्वजनिक करण्याबाबत कोणताही पक्ष स्पष्ट भूमिका घेत नसल्याबद्दल त्यांनी नाराजी व्यक्त केली. ज्या जुन्या भ्रष्ट नेत्यांविरुद्ध आम्ही लढा दिला, तेच पुन्हा रिंगणात उतरल्याने तरुणांमध्ये संभ्रमाचे वातावरण असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
भारताशी असलेल्या संबंधांवर तरुणांचे भाष्य
भारत आणि नेपाळच्या संबंधांबाबत बोलताना ‘Gen Z’ नेत्यांनी अत्यंत प्रगल्भ भूमिका मांडली आहे. टंका धामी यांनी स्पष्ट केले की, भारतविरोधी प्रचाराचा दावा पूर्णपणे चुकीचा असून, दोन्ही देशांमध्ये अनादी काळापासून घट्ट नाते आहे. भारताने नेपाळच्या प्रगतीत सहकार्य करावे, अशीच तरुणांची इच्छा आहे. तनुजा पांडे यांनीही याला दुजोरा देत सांगितले की, नेपाळने अलिप्ततावादाचे धोरण स्वीकारून भारत आणि चीन या दोन्ही शेजाऱ्यांशी संतुलित व मैत्रीपूर्ण संबंध राखले पाहिजेत. अति-राष्ट्रवाद देशाला प्रगतीऐवजी अधोगतीकडे नेईल, असा इशाराही त्यांनी दिला.
पहिल्यांदा मतदान करणाऱ्या मतदारांच्या अपेक्षा
या निवडणुकीत ८ लाख नवीन मतदार पहिल्यांदाच आपला मतदानाचा हक्क बजावणार आहेत. यापैकी २१ वर्षीय अपशन चंद आणि पिसभत्ता यांसारख्या तरुणांच्या मनात आंदोलनातील हिंसाचाराच्या जखमा अजूनही ओल्या आहेत. ३० टक्क्यांहून अधिक तरुण रोजगारासाठी परदेशात जात असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. ही निवडणूक भ्रष्टाचाराच्या अंतासाठी आणि नव्या नेतृत्वाच्या उदयासाठी व्हावी, असे त्यांचे मत आहे. ‘राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्षा’च्या ‘घंटी’ या चिन्हाला पाठिंबा देणाऱ्या मोनिका सारख्या विद्यार्थिनीला वाटते की, बालेन शाह यांच्यासारखा नवा नेताच देशात स्थिरता आणू शकतो.
बदलासाठी पुन्हा संघर्षाची तयारी
नेपाळमधील तरुण पिढी सध्या एका संक्रमणावस्थेतून जात आहे. त्यांच्यासाठी ही निवडणूक केवळ प्रतिनिधी निवडण्यासाठी नसून, ती भ्रष्टाचाराच्या विरोधातील लढाईचे पुढचे पाऊल आहे.
