Divorced Daughter’s Father Welcomed Her : भारतीय समाजात विवाहाकडे एक पवित्र बंधन म्हणून पाहिले जाते. मात्र, अनेकदा हेच बंधन स्त्रियांसाठी जाचक ठरते. ‘मुलीने सासरीच सुखाने राहावे आणि संकटे आली तरी ती सोसून संसार टिकवावा’, ही जुनाट विचारसरणी आजही समाजात घट्ट मूळ धरून आहे. घटस्फोटित महिलेकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन अत्यंत संकुचित असून, अशा स्त्रियांना अनेकदा उपेक्षेचा सामना करावा लागतो. या पार्श्वभूमीवर, उत्तर प्रदेशातील मेरठ येथे एका निवृत्त न्यायाधीशांनी आपल्या कृतीतून समाजासमोर एक क्रांतीकारी आदर्श प्रस्थापित केला आहे.
जाचक प्रथांना मूठमाती आणि कौटुंबिक आधार-
लग्नानंतर सासरी होणारा छळ निमूटपणे सहन करण्याऐवजी, त्यातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेणाऱ्या आपल्या लेकीच्या पाठीशी हे पिता खंबीरपणे उभे राहिले. वैवाहिक जीवनातील विसंवादामुळे जेव्हा मुलीने कायदेशीररीत्या विभक्त होण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा तिच्यावर दुःखाचे ओझे टाकण्याऐवजी वडिलांनी तिचे स्वागत एखाद्या उत्सवाप्रमाणे केले. समाजात घटस्फोटाकडे एक ‘कलंक’ म्हणून पाहिले जाते, परंतु या पित्याने तो गैरसमज दूर करत आपल्या मुलीच्या स्वाभिमानाला प्राधान्य दिले.
ढोल-ताशांच्या गजरात लेकीचे पुनरागमन-
निवृत्त न्यायाधीशांनी आपल्या मुलीचे सासरहून परत आगमन होताना केवळ घराचे दरवाजे उघडले नाहीत, तर संपूर्ण परिसरात तिचे जंगी स्वागत केले. ढोल-ताशांचा गजर, फुलांचे हार आणि मिठाई वाटून त्यांनी हा आनंद साजरा केला. मुलीने घेतलेला घटस्फोट हा तिच्या आयुष्याचा अंत नसून, एका नव्या आणि सन्मानजनक आयुष्याची ती सुरुवात आहे, असा संदेश त्यांनी या माध्यमातून दिला. दुःखाच्या छायेत असलेल्या मुलीला मानसिक बळ देण्यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले.
वैवाहिक विलगतेच्या कलंकाला जाहीर आव्हान-
निवृत्त न्यायाधीशांनी घेतलेली ही भूमिका केवळ एका कुटुंबापुरती मर्यादित नसून, ती संपूर्ण समाजासाठी एक दिशादर्शक ठरली आहे. “घटस्फोट ही काही लज्जास्पद गोष्ट नाही. जर नाते विषारी झाले असेल, तर त्यातून बाहेर पडणे हा प्रगल्भतेचा लक्षण आहे,” अशी भावना त्यांनी या कृतीतून व्यक्त केली. सासरी जाच सहन करणाऱ्या अनेक स्त्रियांना आणि त्यांच्या पालकांना या घटनेमुळे एक नवीन दृष्टीकोन मिळाला आहे.
सांस्कृतिक क्रांती: लेकीच्या घटस्फोटानंतर निवृत्त न्यायाधीशांकडून वाजत-गाजत स्वागत; ‘पितृधर्मा’चा नवा आदर्श
सामान्यतः समाजात मुलीचा विवाह मोडला किंवा तिचा घटस्फोट झाला की, पालकांच्या मनात अपराधीपणाची भावना निर्माण होते. समाजाच्या टीकेला घाबरून अनेक आई-वडील अशा प्रसंगी मान खाली घालून जगतात. मात्र, मेरठ येथील निवृत्त न्यायाधीश ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांनी या बुरसटलेल्या मानसिकतेला आपल्या कृतीतून चपराक लगावली आहे. आपल्या घटस्फोटीत मुलीला सन्मानाने आणि वाजत-गाजत पुन्हा घरी आणून त्यांनी भारतीय समाजासमोर एक स्तुत्य आणि धाडसी आदर्श प्रस्थापित केला आहे.
न्यायालयाच्या निर्णयानंतर साजरी केली ‘मुक्ती’-
ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांची एकुलती एक कन्या प्रणिता वशिष्ठ हिचा वैवाहिक वाद न्यायालयात प्रलंबित होता. शनिवारी जेव्हा कौटुंबिक न्यायालयाने अधिकृतपणे तिचा घटस्फोट मंजूर केला, तेव्हा शर्मा कुटुंबाने हा दिवस दुःखाचा न मानता प्रणिताच्या ‘स्वातंत्र्याचा’ दिवस म्हणून साजरा केला. न्यायालयाचा निकाल लागल्यानंतर प्रणिताचे सासरहून माहेरी आगमन झाले, तेव्हा तिचे स्वागत एखाद्या सणासारखे करण्यात आले.
ढोल-ताशांचा गजर आणि मिठाईचे वाटप-
प्रणिताचे माहेरी पुनरागमन होताना निवृत्त न्यायाधीश शर्मा यांनी पारंपरिक प्रथांना छेद दिला. ढोल-ताशांच्या गजरात आणि फटाक्यांच्या आतषबाजीत तिचे स्वागत करण्यात आले. उपस्थित सर्व नातेवाईकांनी प्रणिताला फुलांचे हार घालून तिचे कौतुक केले. केवळ स्वागतच नव्हे, तर आनंद व्यक्त करण्यासाठी संपूर्ण परिसरात मिठाईचे वाटप करण्यात आले. “मुलीने जाच सहन करण्यापेक्षा सन्मानाने माघारी येणे हे कधीही श्रेष्ठ आहे,” असा संदेश या सोहळ्यातून देण्यात आला.
‘आय लव्ह माय डॉटर’: काळ्या टी-शर्टमधून अनोखा संदेश-
या स्वागत सोहळ्याचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे शर्मा कुटुंबाने आणि त्यांच्या निकटवर्तीयांनी परिधान केलेले काळे टी-शर्ट. या टी-शर्टवर ‘मी माझ्या मुलीवर प्रेम करतो’ (I love my daughter) असे घोषवाक्य लिहिलेले होते. काळा रंग हा जनसामान्यांमध्ये निषेधाचे प्रतीक मानला जातो, परंतु येथे तो रूढी-परंपरांच्या विरोधातील संघर्षाचे आणि मुलीप्रती असलेल्या अढळ प्रेमाचे प्रतीक म्हणून वापरला गेला. आपल्या मुलीच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे असल्याचे हे एक मूक पण प्रभावी निदर्शन होते.
सामाजिक कलंकाला सडेतोड उत्तर
निवृत्त न्यायाधीश ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांची ही भूमिका आजच्या काळातील पालकांसाठी मार्गदर्शक ठरली आहे. घटस्फोट हा आयुष्याचा अंत नसून तो एका नव्या सुरुवातीचा मार्ग असू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले.
उच्चशिक्षित प्रणिताचा लष्करी अधिकाऱ्यासोबतचा विवाह आणि वैवाहिक संघर्षाचा अंत; छळाविरुद्ध कायदेशीर लढा यशस्वी-
निवृत्त न्यायाधीश ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांची कन्या प्रणिता वशिष्ठ हिच्या सासरी परतण्याच्या बातमीने सामाजिक चर्चेला उधाण आले असतानाच, तिच्या विवाहातील कटू अनुभव आणि कायदेशीर संघर्षाची दाहक बाजू आता समोर आली आहे. प्रणिताचे वकील राजीव गिरी आणि नसीब सैफी यांनी या प्रकरणातील गंभीर बाबींवर प्रकाश टाकला असून, एका उच्चशिक्षित महिलेला देखील कशा प्रकारे वैवाहिक छळाचा सामना करावा लागला, हे अधोरेखित केले आहे.
लष्करी अधिकाऱ्याशी विवाह आणि सुरुवातीचा काळ-
प्रणिता वशिष्ठ ही केवळ न्यायाधीशांची कन्या नसून ती स्वतः अत्यंत उच्चशिक्षित आहे. तिने मानसशास्त्र विषयात पदव्युत्तर पदवी (MA Psychology) संपादन केली असून, तेजगढी येथील एका प्रतिष्ठित न्यायिक अकादमीमध्ये ती वित्त संचालक (Finance Director) म्हणून जबाबदारी सांभाळत आहे. अशा कर्तबगार प्रणिताचा विवाह १९ डिसेंबर २०१८ रोजी भारतीय लष्करातील एका ‘मेजर’ पदावरील अधिकाऱ्याशी अत्यंत थाटामाटात संपन्न झाला होता. एका प्रतिष्ठित कुटुंबातील आणि सैन्यदलातील अधिकाऱ्यासोबतचे हे नाते सुखाचे असेल, अशी सर्वांचीच धारणा होती.
वैवाहिक छळ आणि मानसिक छळवणुकीचा पाढा-
मात्र, विवाहाच्या अवघ्या काही काळातच संसाराला गळती लागली. प्रणिताच्या वकिलांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सासरी तिला अत्यंत अमानवीय वागणूक दिली जात होती. पती आणि सासरच्या मंडळींकडून तिचा मानसिक आणि शारीरिक छळ सुरू झाला. लष्करी शिस्त आणि प्रतिष्ठेच्या आड प्रणिताच्या भावनांचा आणि तिच्या अस्तित्वाचा संकोच केला जात होता. सुशिक्षित असूनही तिला घरगुती हिंसाचार आणि सततच्या टोमण्यांना सामोरे जावे लागत होते, ज्यामुळे तिचे वैवाहिक जीवन कष्टप्रद झाले होते.
अन्यायाविरुद्ध संघर्षाचा पवित्रा-
सुरुवातीला हा जाच सहन केल्यानंतर, जेव्हा परिस्थिती हाताबाहेर गेली, तेव्हा प्रणिताने आणि तिच्या कुटुंबीयांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचा निर्णय घेतला. लग्नाच्या काही वर्षांतच सासरच्या लोकांचे खरे स्वरूप समोर आल्यानंतर, प्रणिताने कायदेशीर मार्गाने विभक्त होण्याचे पाऊल उचलले. मानसशास्त्राची जाण असल्याने, मानसिक स्वास्थ्यासाठी अशा विषारी नात्यातून बाहेर पडणे किती आवश्यक आहे, हे ओळखून तिने हा धाडसी निर्णय घेतला.
न्यायालयीन प्रक्रियेत विजय आणि माहेराचा आधार
प्रणिताच्या वकिलांनी न्यायालयात तिची बाजू भक्कमपणे मांडली. सासरी झालेला छळ आणि वैवाहिक विसंवादाचे पुरावे सादर केल्यानंतर, अखेर कौटुंबिक न्यायालयाने तिला या जाचक बंधनातून मुक्त केले.
सांस्कृतिक क्रांती: लेकीच्या आनंदासाठी पोटगीचाही त्याग; निवृत्त न्यायाधीशांनी मोडीत काढली सामाजिक बंधने-
विवाहसंस्थेतील क्लेशदायक अनुभवांनंतर अनेक स्त्रिया केवळ मुलांच्या भवितव्यासाठी किंवा सामाजिक दबावापोटी अन्याय सहन करत राहतात. मात्र, मेरठ येथील निवृत्त न्यायाधीश ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांनी पितृधर्माची एक नवी व्याख्या समाजासमोर मांडली आहे. आपल्या मुलीच्या सन्मानासाठी आणि मानसिक स्वास्थ्यासाठी त्यांनी केवळ घटस्फोटाचे समर्थनच केले नाही, तर तिचे माहेरी पुनरागमन एखाद्या उत्सवाप्रमाणे साजरे करून प्रस्थापित सामाजिक रूढींना सडेतोड उत्तर दिले आहे.
मातृत्वाचे कर्तव्य आणि स्वाभिमानाचा निर्णय-
प्रणिता वशिष्ठ हिच्या संसारात वितुष्ट आले असतानाच तिला एक पुत्ररत्न प्राप्त झाले. मूल झाल्यानंतर स्त्रिया सहसा तडजोड करण्याकडे झुकतात, परंतु प्रणिताने आपल्या मुलाला छळाच्या आणि कलुषित वातावरणात वाढवण्यापेक्षा सन्मानाने वेगळे होणे अधिक श्रेयस्कर मानले. या कठीण काळात तिला तिच्या वडिलांचा, म्हणजेच ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांचा खंबीर पाठिंबा मिळाला. एका निष्पाप जिवाचे भवितव्य आणि स्वतःची अस्मिता जपण्यासाठी प्रणिताने कायदेशीररीत्या विभक्त होण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
सामाजिक अपेक्षांपेक्षा ‘लेकीची प्रतिष्ठा’ श्रेष्ठ-
या संपूर्ण प्रकरणावर भाष्य करताना निवृत्त न्यायाधीश शर्मा यांनी अत्यंत मार्मिक उद्गार काढले. ते म्हणाले, “माझी मुलगी जर सासरी दुःखी असेल आणि तिचा छळ होत असेल, तर तिला त्या नरकयातनांतून बाहेर काढणे ही माझी आद्य कर्तव्य आणि जबाबदारी आहे. समाज काय म्हणेल, यापेक्षा माझ्या मुलीची प्रतिष्ठा आणि तिचे मानसिक सुख माझ्यासाठी अधिक मोलाचे आहे.” त्यांच्या या विधानाने ‘मुलगी म्हणजे परक्याचे धन’ किंवा ‘तिची पाठवणी झाली की सासर हीच तिची जागा’ यांसारख्या जुनाट समजुतींना छेद दिला आहे.
आर्थिक मोहाचा त्याग: पोटगी न घेण्याचा निर्धार-
या प्रकरणातील सर्वात उल्लेखनीय बाब म्हणजे शर्मा कुटुंबाने घेतलेला आर्थिक निर्णय. कायदेशीररीत्या घटस्फोट घेताना सहसा पोटगी (Alimony) मागितली जाते, परंतु ज्ञानेंद्र कुमार शर्मा यांनी पोटगी न मागण्याचा निर्णय घेतला. “आम्हाला कोणाच्याही पैशांची गरज नाही, आम्हाला फक्त आमच्या मुलीचे सुख आणि स्वातंत्र्य हवे आहे,” असा बाणा त्यांनी दाखवला. कोणत्याही आर्थिक लाभापेक्षा मुलीचे मानसिक समाधान महत्त्वाचे आहे, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केले.
घटस्फोटाच्या ‘कलंका’ला ढोल-ताशांनी उत्तर
समाजात घटस्फोटित महिलेकडे बघण्याचा दृष्टिकोन आजही दूषित आहे. हाच सामाजिक कलंक पुसून टाकण्यासाठी निवृत्त न्यायाधीशांनी प्रणिताचे स्वागत ढोल-ताशांच्या गजरात, फुलांचे हार घालून आणि मिठाई वाटून केले.
