Chimpanzee Civil War: युगांडाच्या जंगलात सध्या निसर्गातील एक अत्यंत दुर्मिळ आणि तितकीच धक्कादायक घटना पाहायला मिळत आहे. किबाले नॅशनल पार्कमधील ‘नगोगो’ चिम्पांझींच्या समुदायामध्ये गेल्या १० वर्षांपासून ‘गृहयुद्ध’ सुरू आहे. मानवी इतिहासात अशी घटना दुसऱ्यांदाच नोंदवली गेली असून, शास्त्रज्ञांच्या मते अशा प्रकारचे फूट पडण्याचे प्रकार ५०० वर्षांतून एकदाच घडतात.
मैत्रीचे रूपांतर शत्रूत्वात कसे झाले?
सुमारे २०० चिम्पांझींचा हा समूह दशकांपासून एकत्र राहत होता. २०१५ मध्ये अचानक या समुदायाचे ‘सेंट्रल’ आणि ‘वेस्टर्न’ अशा दोन गटांत विभाजन झाले. शास्त्रज्ञांनी पाहिले की, जे चिम्पांझी एकेकाळी एकत्र खेळायचे, ते आता एकमेकांचा आवाज ऐकताच आक्रमक होतात किंवा एकमेकांचा पाठलाग करून हल्ले करतात.
भीषण हिंसाचार आणि मृत्यू
या संघर्षात आतापर्यंत अनेक चिम्पांझींनी आपला जीव गमावला आहे. संशोधनानुसार:
- वेस्टर्न गटाने सेंट्रल गटाच्या प्रदेशावर हल्ले करून किमान ७ प्रौढ नर आणि १७ पिल्लांना ठार केले.
- २०२१ ते २०२४ दरम्यान सेंट्रल गटातील १४ चिम्पांझींचाही संशयास्पद मृत्यू झाला आहे. एकेकाळचे शेजारी आता एकमेकांचे कट्टर शत्रू बनले आहेत.
गृहयुद्धाची मुख्य कारणे काय?
शास्त्रज्ञांनी या विघटनामागे तीन प्रमुख कारणे सांगितली आहेत:
- महत्त्वाच्या नेत्यांचा मृत्यू: २०१४ मध्ये श्वसनाच्या आजारामुळे समुदायातील काही जुन्या आणि प्रभावशाली नरांचा मृत्यू झाला. हे नर दोन्ही गटांना एकत्र बांधून ठेवणारा ‘दुवा’ होते.
- नेतृत्वात बदल: त्याच काळात ‘जॅक्सन’ नावाच्या एका नवीन नराने जुन्या अल्फा नराला हटवून सत्ता काबीज केली, ज्यामुळे गटात अस्थिरता निर्माण झाली.
- सामाजिक बंध तुटणे: जेव्हा दैनंदिन भेटीगाठी आणि एकमेकांना मदत करणे थांबले, तेव्हा समुदायातील सामाजिक वीण विखुरली गेली.
इतिहास आणि मानवी धडा
यापूर्वी १९७० च्या दशकात टांझानियामध्ये प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ जेन गुडॉल यांनी अशाच प्रकारचे ४ वर्षांचे युद्ध पाहिले होते. संशोधक आरोन सँडेल यांच्या मते, ही घटना आपल्याला चिम्पांझींच्या मानसिकतेचा एक वेगळा पैलू दाखवते. “जेव्हा समूह ओळख (Group Identity) वैयक्तिक मैत्रीपेक्षा मोठी होते, तेव्हा युद्ध सुरू होते,” असे त्यांनी म्हटले आहे. यातून मानवी संघर्षांवर मात करण्यासाठी आणि शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी नवीन धडे मिळू शकतात.
