US Alpha Male Training Camp : सध्या अमेरिकेतील पुरुष वर्गामध्ये ‘अल्फा मेल’ म्हणजेच अत्यंत वर्चस्ववादी आणि दबंग पुरुष बनण्याची एक अजब लाट पसरली आहे. स्वतःला अधिक कणखर आणि प्रभावशाली सिद्ध करण्याच्या या शर्यतीत अनेक पुरुष महागड्या प्रशिक्षण शिबिरांकडे (Boot Camps) आकर्षित होत आहेत. विशेष म्हणजे, या शिबिरांच्या माध्यमातून पुरुषांना तथाकथित पुरुषत्व बहाल करण्याचा दावा केला जात असून, त्यासाठी त्यांच्याकडून लाखो रुपयांचे शुल्क आकारले जात आहे. या संपूर्ण प्रक्रियेत प्रशिक्षणाऐवजी शारीरिक आणि मानसिक छळाचेच स्वरूप अधिक असल्याचे समोर आले आहे.
या संदर्भात ‘राइज’ (Rise) सारख्या तीन दिवसांच्या विशेष कार्यक्रमाची सध्या सर्वत्र चर्चा सुरू आहे. या अवघ्या तीन दिवसांच्या अभ्यासक्रमासाठी सहभागी उमेदवारांकडून तब्बल २.७८ लाख रुपये (अंदाजे ३,३०० डॉलर्स) इतकी मोठी रक्कम उकळली जाते. या शिबिराचे स्वरूप अत्यंत क्लेशदायक असून, त्यामध्ये पुरुषांना कमालीच्या कठीण आणि अनेकदा मानहानीकारक परिस्थितीतून जावे लागते. चिखलात लोळवणे, अन्नाशिवाय बराच काळ ठेवणे, अपमानास्पद वागणूक देणे आणि लष्करी धाटणीच्या अतिरेकी सरावातून त्यांना तावून-सुलाखून निघण्यास भाग पाडले जाते.
मानसिक क्लेश आणि शारीरिक कस: ‘अल्फा मेल’ प्रशिक्षणामागचे दाहक वास्तव-
पुरुषांना ‘कणखर’ बनवण्याच्या नावाखाली राबवल्या जाणाऱ्या या वादग्रस्त प्रशिक्षण शिबिराची सुरुवातच मुळी व्यक्तीचे मानसिक खच्चीकरण करून केली जाते. प्रशिक्षणाच्या प्रारंभी सहभागींच्या डोळ्यांवर काळी पट्टी बांधली जाते. या कृतीमागील मुख्य उद्देश म्हणजे त्यांना त्यांच्या जुन्या आयुष्यापासून, सवयींपासून आणि कौटुंबिक ओळखीपासून पूर्णपणे तोडणे हा असतो. बाह्य जगाशी असलेला संपर्क तुटल्यामुळे सहभागी व्यक्ती पूर्णपणे प्रशिक्षकांच्या नियंत्रणाखाली येते. यानंतर सुरू होतो तो शारीरिक क्षमतेचा अंत पाहणारा खडतर प्रवास. यामध्ये चिखलातून रांगणे, अवजड शिळा उचलून मैलोन्मैल चालणे, थंड जमिनीवर उशीशिवाय झोपणे आणि अत्यंत अरुंद, अंधाऱ्या बोगद्यांतून मार्ग काढणे यांसारखी आव्हाने दिली जातात. या शारीरिक यातनांच्या माध्यमातून त्यांच्यातील अहंकाराचे विसर्जन करण्याचा दावा आयोजक करतात.
या प्रशिक्षणाचा दुसरा आणि अधिक गंभीर पैलू म्हणजे सहभागींवर टाकला जाणारा ‘भावनिक दबाव’. प्रशिक्षणादरम्यान प्रत्येकाच्या झोळीत काही रंगीबेरंगी दगड दिले जातात. हे दगड केवळ निर्जीव वस्तू नसून ते मानवी मनातील नकारात्मक भावनांचे प्रतीक मानले जातात. यामध्ये राग, अपराधीपणाची बोचरी भावना, स्वतःबद्दलची लाज आणि खोलवर रुजलेले दुःख यांचे प्रतिनिधीत्व हे दगड करतात. त्यानंतर, एका विशिष्ट सत्रात प्रत्येक सहभागीला या दगडांच्या माध्यमातून स्वतःच्या आयुष्यातील कटू आठवणींवर आणि कमकुवत बाजूंवर सर्वांसमोर भाष्य करणे अनिवार्य असते. हा टप्पा अत्यंत संवेदनक्षम असतो, जिथे समाजासमोर सदैव ‘कठोर’ आणि ‘निरागस’ भासणारे पुरुष आपल्या कोलमडलेल्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल, विस्कटलेल्या वैवाहिक संबंधांबद्दल किंवा युद्धाच्या काळोख्या स्मृतींमुळे (ट्रॉमा) झालेल्या जखमांबद्दल बोलताना ढसाढसा रडतात.
या भावनिक उद्रेकाकडे आयोजक आणि इतर सहभागी ‘नकारात्मकता बाहेर काढण्याची प्रक्रिया’ म्हणून पाहतात. जेव्हा एखादा पुरुष आपल्या मनातील भीती आणि रडू सर्वांसमोर व्यक्त करतो, तेव्हा तिथे उपस्थित असलेला इतर गट त्याला ‘ब्रदरहुड’ अर्थात ‘बंधुत्वाच्या’ नात्याने आधार देतो.
‘अल्फा मेल’ संस्कृतीचे किशोरवयीन मुलांमध्ये संक्रमण-
पुरुषांना ‘दबंग’ बनवण्याचे हे लोण आता केवळ प्रौढ व्यक्तींपुरते मर्यादित राहिले नसून, ते किशोरवयीन मुलांच्या संवेदनशील वयोगटापर्यंत पोहोचले आहे. हा एक अत्यंत चिंताजनक कल (Trend) मानला जात असून, विशेषतः १२ ते १७ वर्षांच्या मुलांमध्ये या तथाकथित ‘मर्दानी’ प्रशिक्षणाचे आकर्षण वेगाने वाढत आहे. ज्या वयात मुलांच्या मानसिक आणि शारीरिक विकासाची प्रक्रिया अत्यंत नाजूक असते, त्या वयात त्यांना अशा अत्यंत टोकाच्या आणि निसर्गविरोधी सरावांना सामोरे जावे लागत आहे.
प्रशिक्षण की छळवणी? ‘निष्काळजीपणामुळे निष्पाप तरुणाचा बळी-
पुरुषांना कणखर बनवण्याच्या नावाखाली चालवल्या जाणाऱ्या या कोट्यवधींच्या उद्योगाचे एक अत्यंत भयानक आणि काळवंडलेले वास्तव आता जगासमोर आले आहे. स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई लढणाऱ्या पुरुषांकडून या प्रशिक्षणासाठी लाखो रुपयांचे शुल्क उकळले जाते, मात्र त्याबदल्यात त्यांना मिळणारी सुरक्षा व्यवस्था अत्यंत तोकडी आणि धोकादायक असल्याचे सिद्ध झाले आहे. या प्रशिक्षण केंद्रांमधील सुरक्षेबाबतची कमालीची अनास्था आणि निष्काळजीपणामुळे एका सहभागी तरुणाला आपल्या प्राणाला मुकावे लागले, ही घटना या उद्योगाच्या क्रूरतेची साक्ष देते.
या संदर्भात २०१९ मध्ये प्रारंभ झालेल्या ‘मॉडर्न डे नाईट प्रोजेक्ट’ (Modern Day Knight Project) या वादग्रस्त कार्यक्रमाचे नाव प्रामुख्याने घेतले जाते. या कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी उमेदवारांकडून सुमारे १६ लाख रुपये ($18,000 पेक्षा जास्त) इतके अवाढव्य शुल्क आकारले जात असे. मात्र, या प्रचंड शुल्काच्या बदल्यात प्रशिक्षणाच्या नावाखाली अघोरी प्रयोग केले जात होते. याच सत्रादरम्यान रिचर्ड स्पून या ३० वर्षीय तरुणाचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. रिचर्डला सलग अनेक तास झोपेपासून वंचित ठेवण्यात आले होते आणि त्यानंतर त्याला बुडण्यासारख्या कृत्रिमरीत्या निर्माण केलेल्या जीवघेण्या परिस्थितीतून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत थकलेल्या अवस्थेत शरीर साथ देत नसतानाही त्याला अशा धोकादायक टास्कमध्ये ढकलल्याने त्याचा अंत झाला.
केवळ शारीरिक कष्टच नव्हे, तर या प्रशिक्षणात हिंसेचाही मोठा समावेश होता, असे गंभीर आरोप पुढे आले आहेत. प्रशिक्षणादरम्यान सहभागी पुरुषांना एकमेकांशी शारीरिकरीत्या भिडण्यास आणि मारामारी करण्यास प्रवृत्त केले जात असे, ज्याचे समर्थन ‘मानसिक बळकटीकरण’ म्हणून केले जाई. रिचर्ड स्पूनच्या मृत्यूनंतर या कार्यक्रमाच्या आयोजकांवर कायदेशीर आणि नैतिक स्वरूपाचे गंभीर प्रश्न उपस्थित करण्यात आले. अखेर, प्रदीर्घ कायदेशीर प्रक्रिया आणि जनक्षोभ यामुळे हा अघोरी कार्यक्रम २०२४ मध्ये अधिकृतपणे बंद करावा लागला.
