Holi 2026 : भारतीय संस्कृतीत होळी हा सण रंगांचा आणि आनंदाचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. मात्र, कोकणच्या मातीत या सणाला ‘शिमगा’ म्हटले जाते आणि त्याचे स्वरूप अत्यंत आगळेवेगळे असते. ठाणे-पालघरपासून ते थेट तळकोकणातील सिंधुदुर्गपर्यंत, हा सण कोकणी संस्कृतीचा आरसा मानला जातो. हा केवळ एक सण नसून, तो निसर्ग, भक्ती आणि लोककला यांचा एक अपूर्व संगम आहे.
ग्रामदैवतांचे जनमानसात आगमन-
कोकणातील शिमगोत्सवाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामदैवतांच्या पालख्या. अशी एक प्राचीन श्रद्धा आहे की, वर्षातील इतर दिवशी भक्त देवाच्या दर्शनासाठी मंदिरात जातात, मात्र शिमगोत्सवाच्या काळात देव स्वतः देऊळ सोडून आपल्या भक्तांना भेटायला येतात. या काळात देवाचे वास्तव्य मंदिरात नसून ते पालखीच्या रूपाने गावभर संचार करत असते. वाजत-गाजत निघणाऱ्या या पालख्या जेव्हा घरोघरी जातात, तेव्हा ग्रामस्थ आपल्या लाडक्या दैवताचे ‘ओटी’ भरून स्वागत करतात. देवाची आणि भक्तांची ही भेट अत्यंत भावूक आणि मांगल्याची मानली जाते. कोकणच्या प्रत्येक भागात होळी साजरी करण्याची पद्धत भिन्न असली, तरी तिचा उत्साह सारखाच असतो.
तळकोकणातील विस्मयकारक ‘अग्निहोळी’: पेटत्या ज्वाळा अंगावर झेलत नाचण्याची कणकवलीतील थरारक परंपरा-
कोकणची भूमी ही चमत्कारांची आणि अढळ श्रद्धेची भूमी मानली जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कणकवली तालुक्यातील काही गावांमध्ये शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने एक अशी अंगावर शहारे आणणारी परंपरा जपली जाते. येथे चक्क पेटत्या झाडांच्या फांद्या (आगीची कवळं) अंगावर घेऊन नाचण्याची प्रथा पिढ्यानपिढ्या सुरू आहे. श्रद्धेचा हा ‘अग्निप्रवास’ पाहण्यासाठी भाविक येथे गर्दी करतात.
आगीची कवळं आणि नृत्याचा थरार-
या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरेत, वाळलेल्या झाडांच्या फांद्या आणि पालापाचोळा एकत्र करून त्याचे मोठे ‘कवळ’ (जुडगा) तयार केले जाते. हे कवळ धार्मिक विधींनंतर पेटवले जाते. जेव्हा हे कवळ पूर्णपणे धगधगू लागते, तेव्हा गावातील ग्रामस्थ आणि मानकरी हे पेटते कवळ आपल्या हातांनी धरून, चक्क अंगावर झेलत पेटत्या होळी समोर नाचतात.
अढळ श्रद्धा: इजा न होण्याचे गूढ-
या परंपरेतील सर्वात थक्क करणारी बाब म्हणजे, धगधगती आग अंगावर घेऊनही आजवर एकाही ग्रामस्थाला साधी इजा झाल्याचे किंवा भाजल्याचे उदाहरण नाही.
तळेरे गावाचा लोकोत्सव: शेवरीच्या होळीचा थाट आणि ‘गावच्या मांडावरील’ दैवी सोहळा-
या सणाची सुरुवात अत्यंत पारंपरिक पद्धतीने आणि निसर्गाशी नाते सांगणाऱ्या विधींनी होते. रत्नागिरी-सिंधुदुर्गच्या सीमाभागातील तळेरे गावात होळी साजरी करण्याची पद्धत अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भाविकांच्या श्रद्धेशी जोडलेली आहे.
शेवरीच्या वृक्षाची निवड आणि मिरवणूक-
होळीच्या प्रारंभी, गावातील मानकरी आणि ग्रामस्थ एकत्र येऊन जंगलात ‘शेवरीच्या झाडाची’ निवड करतात. तळकोकणात शेवरीच्या झाडाला होळीसाठी विशेष महत्त्व आहे. शास्त्रोक्त विधी पार पडल्यानंतर होळीचा हा भव्य खांब खांद्यावर घेऊन नाचवत-गाजत ठरलेल्या स्थळी आणले जाते. ग्रामस्थांची ही सामूहिक शक्ती आणि उत्साह कोकणी संस्कृतीचे जिवंत दर्शन घडवतो.
गावचा मांड: देवांचे मिलनस्थान-
कणकवली तालुक्यातील तळेरे गावातील परंपरेनुसार, ही होळी ‘गावच्या मांडावर’ आणली जाते. कोकणच्या ग्रामसंस्कृतीत ‘मांड’ या जागेला अनन्यसाधारण आध्यात्मिक महत्त्व आहे. अशी लोकश्रद्धा आहे की, शिमगोत्सवाच्या कालावधीत गावातील सर्व देवी-देवता आपापल्या गर्भगृहातून बाहेर येऊन या ‘मांडावर’ वास्तव्यास येतात. त्यामुळेच, देवांच्या उपस्थितीत होळीचा हा मुख्य खांब गावच्या मांडावर आणून तेथे विधीवत उभा करण्याची परंपरा पिढ्यानपिढ्या जपली जात आहे.
होळी प्रज्वलन आणि पालखी सोहळा-
रात्रीच्या वेळी, नक्षत्रांच्या साक्षीने आणि मंत्रोच्चारांच्या घोषात ही होळी उभी केली जाते. त्यानंतर गावाचे ग्रामदैवत आणि ग्रामदेवीची पालखी मोठ्या दिमाखात मांडावर आणली जाते.
१. पूजन विधी: देवाची पालखी आणि उभी केलेली होळी यांची एकत्रित पूजा केली जाते.
२. नारळ अर्पण: संपूर्ण गाव या ठिकाणी एकत्र येऊन होळीला श्रीफळ अर्पण करतात आणि आपल्या कुटुंबाच्या तसेच गावाच्या सुख-समृद्धीसाठी साकडे घालतात.
३. भक्तीचा संगम: अग्नीचे तेज आणि दैवताचे सानिध्य यामुळे संपूर्ण परिसर भक्तीरसात न्हाऊन निघतो.
तळकोकणातील धगधगता भक्तीसोहळा: आगीची कवळं अंगावर झेलत नाचण्याची विस्मयकारक परंपरा
या उत्सवातील सर्वात थरारक आणि डोळ्यांचे पारणे फेडणारी प्रथा म्हणजे ‘आगीची कवळं नाचवणे’. ही परंपरा आजही तळकोकणातील अनेक गावांमध्ये अत्यंत निष्ठेने पाळली जाते, जिथे भक्त धगधगत्या ज्वालांशी जणू खेळ मांडतात.
अग्नी कवळ आणि त्याची निर्मिती-
‘कवळ’ म्हणजे झाडांच्या सुक्या फांद्या, पेंढा किंवा विशेषतः माडाच्या (नारळाच्या) झाडाच्या सुकलेल्या झावळ्यांचा एकत्र बांधलेला जुडगा. होळीच्या प्रज्वलनानंतर किंवा पालखी सोहळ्याच्या वेळी हे जुडगे एकत्र केले जातात. माडाची सुकलेली पाने अत्यंत ज्वलनशील असल्याने त्यांना आग लावल्यानंतर काही क्षणांतच त्यांचा प्रचंड अग्निगोल तयार होतो. या धगधगत्या ज्वाळांनाच स्थानिक भाषेत ‘आगीची कवळं’ असे संबोधले जाते.
थरारक नृत्य आणि अढळ श्रद्धा-
जेव्हा ही कवळं पूर्णपणे पेटतात, तेव्हा गावातील श्रद्धायुक्त भक्त हे पेटते गोळे आपल्या हातात धरून किंवा खांद्यावर घेऊन होळीच्या भोवती नृत्य करू लागतात. ढोल-ताशांच्या वेगवान ठेक्यावर आणि देवाच्या जयघोषात हे भक्त इतके तल्लीन होतात की, आगीचे ते लोळ जणू त्यांच्या शरीराचाच एक भाग बनतात.
भक्तीचा परमोच्च बिंदू: हे दृश्य पाहताना उपस्थित प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठोका चुकतो, परंतु भक्त मात्र मोठ्या उर्जेने ही कवळं हवेत फिरवत नाचत राहतात.
इजा न होण्याचे गूढ-
या प्रथेतील सर्वात थक्क करणारी बाब म्हणजे, तासनतास आगीशी असा थेट संबंध येऊनही या भक्तांना कोणत्याही प्रकारची इजा होत नाही. त्यांच्या अंगावर ना भाजल्याच्या खुणा उमटतात, ना कोणाचे कपडे जळतात. ही केवळ दैवी शक्ती आणि ग्रामदैवताचे संरक्षण असल्याची भावना येथील ग्रामस्थांच्या ठायी असते.
कोकणचा लोककला आविष्कार: शिमगोत्सवातील ‘गोमू’चा खेळ आणि लोप पावत चाललेली सांस्कृतिक समृद्धी
कोकणच्या शिमगोत्सवात जितकी ओढ पालखी सोहळ्याची असते, तितकीच उत्सुकता ‘गोमू’च्या खेळाची असते. रत्नागिरीपासून ते थेट सिंधुदुर्गाच्या सीमेपर्यंत हा खेळ अत्यंत लोकप्रिय आहे. फाल्गुन मासाच्या आगमनासोबतच कोकणच्या वाड्यावाड्यांवर ढोल-ताशांचा गजर आणि त्या तालावर नाचणारी ‘गोमू’ हे दृश्य घराघरांत आनंदाची उधळण करते. हा केवळ एक खेळ नसून, कोकणी लोकजीवनातील एक जिवंत कलाप्रकार आहे.
गोमूची वेशभूषा आणि सादरीकरण-
गोमूचा खेळ हा प्रामुख्याने पुरुष प्रधान असला, तरी त्यात स्त्री रूपाचे सादरीकरण असते. गावातीलच काही हौशी आणि कुशल कलाकार या खेळासाठी एकत्र येतात. यातील मुख्य पात्र म्हणजे ‘गोमू’. गावातीलच एखादा पुरुष नऊवारी साडी नेसून, दागदागिने घालून आणि चेहऱ्यावर विशिष्ट रंगभूषा करून स्त्रीचे रूप धारण करतो. नखशिखांत शृंगारलेली ही गोमू जेव्हा नाचते, तेव्हा तिची लवचिकता आणि लयबद्ध हालचाली पाहून ती स्त्री नसून पुरुष आहे, यावर विश्वास बसणे कठीण होते.
दारोदारी जाणारी गोमू आणि लोकसंगीत-
तळकोकणात गोमूचा खेळ हा घरोघरी जाऊन सादर करण्याची परंपरा आहे. ढोलकी, झांज आणि तुणतुण्याच्या ठेक्यावर हा संच वाड्यांवरील प्रत्येक उंबरठ्यावर पोहोचतो.
परंपरा: प्रत्येक घरासमोर गोमू आपले नृत्य सादर करते. तिच्यासोबत असलेले इतर कलाकार ‘नमन’ किंवा गमतीशीर संवाद साधून उपस्थितांचे मनोरंजन करतात.
बक्षीस: गोमूचा खेळ झाल्यानंतर घराघरांतून या कलाकारांना तांदूळ, नारळ किंवा दक्षिणा देऊन त्यांचा यथोचित मान राखला जातो. ही लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांना कोकणात ‘खेळिये’ असेही संबोधले जाते.
प्रादेशिक विविधता आणि सामाजिक महत्त्व
जरी रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांत हा खेळ प्रसिद्ध असला, तरी प्रत्येक गावच्या पद्धतीमध्ये थोडीफार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी गोमूच्या खेळासोबत ‘राधा-कृष्णाचे’ प्रसंग गुंफले जातात, तर काही ठिकाणी केवळ सामाजिक संदेश देणारे विनोदी संवाद (फार्स) सादर केले जातात. हा खेळ म्हणजे गावातील कलागुणांना वाव देणारे एक व्यासपीठ असते. जातीय आणि सामाजिक भेदभाव विसरून संपूर्ण गाव या खेळाचा आनंद घेण्यासाठी एकत्र येतो.
संस्कृतीची जपणूक-
आजच्या धावपळीच्या युगात आणि मनोरंजनाच्या आधुनिक साधनांच्या गर्दीतही, कोकणी माणसाने आपली ही ‘गोमू’ची परंपरा जपून ठेवली आहे. शहरातील चाकरमानी खास गोमूचा नाच पाहण्यासाठी गावी परततात. मातीच्या सुगंधात आणि ढोलकीच्या तालावर रंगणारा हा गोमूचा खेळ म्हणजे कोकणच्या मातीतील साधेपणा आणि सांस्कृतिक संपन्नतेचे एक अजोड प्रतीक आहे.
कोकणच्या शिमगोत्सवाचा पाच दिवसांचा सोहळा आणि नैसर्गिक रंगपंचमीचा वारसा-
कोकणच्या भूमीत शिमगोत्सवाचा उत्साह होळी पौर्णिमेपासून सुरू होऊन तो रंगपंचमीपर्यंत उत्तरोत्तर वाढत जातो. तळकोकणात होळीचा हा सण साधारणपणे पाच दिवसांचा असतो. या पाच दिवसांत भक्ती, संस्कृती आणि निसर्गाचा जो त्रिवेणी संगम पाहायला मिळतो, त्याची सांगता ‘रंगपंचमी’च्या अत्यंत लोभस आणि उत्साही वातावरणाने होते.
पाच दिवसांचा प्रदीर्घ उत्सव-
तळकोकणातील गावागावांत होळी प्रज्वलित झाल्यानंतर पुढील पाच दिवस गावाचे वातावरण चैतन्यमय असते. या कालावधीत देवाची पालखी घरोघरी जाते, ‘गोमू’चे नृत्य होते आणि रात्रीच्या वेळी विविध लोककलांचे सादरीकरण केले जाते. या पाच दिवसांच्या उत्सवाचा प्रत्येक क्षण हा परंपरेने बांधलेला असतो. पाचव्या दिवशी जेव्हा रंगपंचमी येते, तेव्हा हा आनंद गगनात मावेनासा होतो. हा दिवस म्हणजे मानवी नात्यांमधील प्रेमाचा आणि निसर्गाशी असलेल्या कृतज्ञतेचा सोहळा असतो.
नैसर्गिक रंगांची परंपरा-
कोकणातील रंगपंचमीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तेथील ‘नैसर्गिक रंगांचा’ वापर. आजही अनेक दुर्गम आणि पारंपरिक गावांमध्ये रासायनिक रंगांना फाटा दिला जातो.
निसर्गाची देणगी: पळसाच्या फुलांचा केशरी रंग, हळदीचा पिवळा रंग आणि झाडांच्या पानांपासून तयार केलेला हिरवा रंग वापरून ही रंगपंचमी खेळली जाते. हे रंग केवळ त्वचेसाठी सुरक्षित नसतात, तर त्यामागे पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा उदात्त विचारही असतो.
धुळवड आणि रंगांची उधळण: धुलीवंदनापासून सुरू झालेला रंगांचा हा खेळ पाचव्या दिवशी आपल्या परमोच्च बिंदूवर पोहोचतो. अबालवृद्ध एकत्र येऊन एकमेकांना रंगात न्हाऊ घालतात.
