LPG Gas Shortage : मध्यपूर्वेतील इराण आणि इस्रायल यांच्यात पेटलेल्या युद्धजन्य परिस्थितीचे तीव्र पडसाद आता महाराष्ट्राच्या जनजीवनावर उमटू लागले आहेत. या आंतरराष्ट्रीय तणावामुळे जागतिक इंधन पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून, त्याचा थेट परिणाम व्यापारी (कमर्शियल) गॅस सिलेंडरच्या पुरवठ्यावर झाला आहे. राज्याच्या विविध भागांत गॅसचा तुटवडा जाणवू लागल्याने हॉटेल आणि रेस्टॉरंट चालकांसमोर व्यवसायाचा गाडा कसा ओढायचा, असा गंभीर यक्षप्रश्न उभा ठाकला आहे.
केवळ व्यावसायिकच नव्हे, तर या ऊर्जा संकटाची झळ आता सर्वसामान्यांच्या घरापर्यंत पोहोचली आहे. घरगुती गॅस सिलिंडरच्या किमतीत होणारी संभाव्य वाढ आणि अनिश्चित पुरवठ्यामुळे महागाईचा वणवा भडकला आहे. गेल्या काही दिवसांपासून गॅस एजन्सींच्या बाहेर ग्राहकांच्या लांबच लांब रांगा पाहायला मिळत आहेत. भविष्यात गॅस मिळणे अधिक कठीण होईल, या भीतीने नागरिकांमध्ये चिंतेचे वातावरण पसरलं आहे.
या पार्श्वभूमीवर, पारंपारिक गॅस इंधनाला पर्याय म्हणून हॉटेल व्यावसायिक आणि गृहिणी मोठ्या प्रमाणावर ‘इंडक्शन’ (विद्युत शेगडी) प्रणालीकडे वळताना दिसत आहेत. आता यात नवीन भर पडली ती गॅस पाईप लाईनची. या आधी इंडक्शनच्या वाढत्या महत्त्वाबाबत आणि भविष्यात होणाऱ्या दरवाढीबाबत ‘नवाकाळ’ने यापूर्वीच सविस्तर विश्लेषण करून वाचकांना सावध केले होते. इंडक्शनची वाढती उपयुक्तता, भविष्यातील त्याची अपरिहार्यता आणि वाढत्या मागणीमुळे त्याच्या किमतीत होणारी वाढ, याबाबतचे सविस्तर वृत्त ‘नवाकाळ’ आणि ‘नवाकाळ डिजिटल’ने सर्वप्रथम वाचकांपर्यंत पोहोचवले होते. केवळ एक इंधन सोडून दुसऱ्या इंधनावर अवलंबून राहणे हा कायमस्वरूपी पर्याय असू शकत नाही, हे ‘नवाकाळ’ने याआधीही स्पष्ट केले आहे.
एका पर्यायावर जेव्हा संपूर्ण लोकसंख्या तुटून पडते, तेव्हा त्या पर्यायाचाही तुटवडा निर्माण होतो, हा बाजारपेठेचा नियम आहे. त्यामुळे नागरिकांनी केवळ पीएनजीवर अवलंबून न राहता, ऊर्जा वापराचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. गॅस लाईनच्या वाढत्या मागणीमुळे निर्माण होऊ शकणाऱ्या तांत्रिक अडचणी आणि भविष्यातील संभाव्य रांगा टाळण्यासाठी आतापासूनच पर्यायी व्यवस्थांची चाचपणी करणे हिताचे ठरेल.
मध्यपूर्वेतील इराण आणि इस्रायल यांच्यात सुरू असलेल्या भीषण युद्धामुळे जागतिक स्तरावर इंधन पुरवठ्याचे संकट निर्माण झाले आहे. विशेषतः इराणने ‘हॉर्मुझची सामुद्रधुनी’ (Strait of Hormuz) बंद करण्याचा इशारा दिल्यामुळे कच्च्या तेलाच्या आणि गॅसच्या पुरवठ्यावर परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. या पार्श्वभूमीवर, भारतातील घरगुती गॅस पुरवठ्याबाबत निर्माण झालेला संभ्रम दूर करण्यासाठी केंद्र सरकारने मोठी घोषणा केली आहे. “देशात स्वयंपाकाच्या इंधनाचा कोणताही तुटवडा नाही, त्यामुळे नागरिकांनी घाबरून न जाता साठेबाजी टाळावी,” असे स्पष्ट आवाहन सरकारने केले आहे.
केंद्रीय पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने शुक्रवारी आयोजित केलेल्या विशेष पत्रकार परिषदेत सहसचिव सुजाता शर्मा यांनी देशातील ऊर्जा स्थितीचा सविस्तर आढावा मांडला. त्यांनी सांगितले की, “भारतातील तेल शुद्धीकरण कारखाने (Refineries) सध्या १०० टक्के किंवा त्याहून अधिक क्षमतेने कार्यरत आहेत. आपल्याकडे घरगुती वापरासाठी आवश्यक असलेला गॅसचा साठा पुरेसा असून पुरवठा साखळी सुरक्षित आहे.” मात्र, या संकटकाळात द्रवरूप पेट्रोलियम गॅस (LPG) वरील ताण कमी करण्यासाठी ज्या भागात ‘पाईप नॅचरल गॅस’ (PNG) सुविधा उपलब्ध आहे, अशा ग्राहकांनी तातडीने पीएनजीकडे वळण्याचे आवाहन सरकारने केले आहे.
मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, देशातील अंदाजे ६० लाख कुटुंबांच्या निवासस्थानी पीएनजी जोडणीची सुविधा आधीच उपलब्ध आहे किंवा त्यांच्या परिसरातून गॅस वाहिन्या गेल्या आहेत. या कुटुंबांनी एलपीजी सिलिंडरचा वापर थांबवून पीएनजी प्रणालीचा अवलंब केल्यास, गरजू आणि दुर्गम भागातील ग्राहकांना एलपीजीचा पुरवठा करणे अधिक सुलभ होईल. यासाठी केंद्र सरकारने शहर गॅस वितरण कंपन्यांना (City Gas Companies) विशेष सूचना दिल्या असून, ग्राहकांना या बदलासाठी आवश्यक असलेले सर्व तांत्रिक सहकार्य आणि प्रोत्साहन देण्याचे आदेश दिले आहेत.
इंधन पर्यायांचा वाढता ओघ: इंडक्शननंतर आता ‘पीएनजी’वरही ताण येण्याची शक्यता; भविष्यातील ऊर्जा टंचाईचे सावट-
मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे निर्माण झालेल्या गॅस टंचाईने महाराष्ट्रातील ऊर्जा वापराच्या सवयींमध्ये मोठे बदल घडवून आणले आहेत. सध्याच्या स्थितीत ‘पाईप्ड नॅचरल गॅस’ (PNG) वापरणाऱ्या ग्राहकांना सिलिंडर धारकांच्या तुलनेत पुरवठ्याचा फारसा त्रास जाणवत नसला, तरी भविष्यातील चित्र मात्र चिंताजनक वाटू लागले आहे. ज्याप्रमाणे एलपीजी सिलिंडरला पर्याय म्हणून ग्राहक इंडक्शनकडे वळले आणि परिणामी इंडक्शनच्या किमतीत व मागणीत मोठी वाढ झाली, तशीच काहीशी परिस्थिती आता पीएनजीच्या बाबतीतही उद्भवण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
इंडक्शनच्या मागणीने गाठला उच्चांक-
सुरुवातीला गॅस सिलिंडरची टंचाई भासू लागताच बहुतांश हॉटेल व्यावसायिक आणि सुजाण नागरिक इंडक्शन शेगड्यांकडे वळले. ग्राहकांच्या या एकाएकी वाढलेल्या ओघामुळे बाजारपेठेत इंडक्शन उपकरणांचा तुटवडा निर्माण झाला असून, त्यांच्या किमतीत भरमसाठ वाढ झाली आहे. उत्पादक कंपन्यांनी मागणीचा जोर पाहून किमती वाढवल्याने, सर्वसामान्यांना आता हा पर्यायही महागडा वाटू लागला आहे.
पीएनजीकडे होणारे स्थलांतर आणि संभाव्य धोके-
दुसरीकडे, केंद्र सरकारने आता ६० लाख कुटुंबांना एलपीजी सोडून पीएनजी (पाईप गॅस) वापरण्याचे आवाहन केले आहे. सरकारचा हा प्रयत्न जरी स्तुत्य असला, तरी या निर्णयाचे दूरगामी परिणाम गंभीर असू शकतात. जर मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या अचानक पीएनजीकडे वळली, तर सध्या अस्तित्वात असलेल्या गॅस वाहिन्यांच्या पायाभूत सुविधांवर (Infrastructure) प्रचंड ताण येईल. मागणी आणि पुरवठा यांच्यातील समतोल बिघडल्यास, ज्याप्रमाणे आज एलपीजीचा तुटवडा आहे, तसाच तुटवडा भविष्यात पाईप गॅसच्या बाबतीतही निर्माण होण्याची दाट शक्यता आहे.
ऊर्जा संकटाचे दुहेरी संकट-
केवळ एका इंधनाकडून दुसऱ्या इंधनाकडे वळणे हा या समस्येवरचा कायमस्वरूपी तोडगा ठरू शकत नाही. जर सर्व ग्राहकांनी एकाच वेळी पीएनजी किंवा इंडक्शनचा आधार घेतला, तर नैसर्गिक वायूच्या साठ्यावर आणि पर्यायाने वीज निर्मितीवरही त्याचा परिणाम होईल. यामुळे भविष्यात इंधनासोबतच वीज टंचाईलाही सामोरे जावे लागण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
पाईपलाईन गॅसचे विविध प्रकार-
सध्याच्या ऊर्जा संकटकाळात सिलिंडरला पर्याय म्हणून ‘पाईपलाईन गॅस’ची चर्चा सर्वत्र सुरू आहे. केंद्र सरकारनेही जास्तीत जास्त नागरिकांना या प्रणालीकडे वळण्याचे आवाहन केले आहे. मात्र, या इंधन प्रकाराबाबत सामान्य जनतेमध्ये अनेकदा तांत्रिक संज्ञांवरून संभ्रम निर्माण होतो. पाईपलाईनद्वारे पुरवल्या जाणाऱ्या या इंधनाचे स्वरूप आणि त्याचे विविध प्रचलित प्रकार समजून घेणे आता काळाची गरज बनली आहे.
या इंधन प्रणालीचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे-
१. पीएनजी (PNG – Piped Natural Gas):
हे पाईपलाईन गॅसचे सर्वात अधिकृत आणि तांत्रिक नाव आहे. ‘पीएनजी’ म्हणजे जमिनीखालून पाईपलाईनद्वारे थेट तुमच्या स्वयंपाकघरापर्यंत पोहोचवला जाणारा नैसर्गिक वायू. हा वायू प्रामुख्याने ‘मिथेन’ स्वरूपात असतो. सिलिंडरमधील गॅस (LPG) हा द्रवरूपात साठवलेला असतो, तर पीएनजी हा वायुरूपात दाबाखाली (Pressure) पुरवला जातो. हा सुरक्षित आणि किफायतशीर इंधन प्रकार मानला जातो.
२. नॅचरल गॅस (Natural Gas):
हे या इंधनाचे सर्वसाधारण किंवा मूळ नाव आहे. निसर्गात जमिनीखाली वायूच्या साठ्यांमध्ये जे इंधन आढळते, त्याला ‘नॅचरल गॅस’ असे म्हणतात. शुद्धीकरण प्रक्रियेनंतर हाच वायू पाईपलाईनद्वारे घराघरात किंवा उद्योगांमध्ये पोहोचवला जातो. जेव्हा हा वायू वाहनांमध्ये वापरला जातो, तेव्हा त्याला सीएनजी (CNG) म्हणतात आणि जेव्हा तो घरांत वापरला जातो, तेव्हा त्याला पीएनजी (PNG) म्हटले जाते.
३. सिटी गॅस (City Gas):
शहरांमधील गॅस वितरण व्यवस्थेला ‘सिटी गॅस’ किंवा ‘सिटी गॅस डिस्ट्रिब्युशन’ (CGD) असे संबोधले जाते. जेव्हा एखादी कंपनी संपूर्ण शहरात गॅस वाहिनीचे जाळे पसरवते आणि त्याद्वारे घरगुती, व्यावसायिक व औद्योगिक ग्राहकांना पुरवठा करते, तेव्हा त्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘सिटी गॅस’ म्हटले जाते. महानगरांमध्ये महानगर गॅस (MGL) किंवा अदानी गॅस यांसारख्या कंपन्या या क्षेत्रात कार्यरत आहेत.
४. पाईप्ड गॅस (Piped Gas):
हा शब्द सर्वसामान्य व्यवहारात वापरला जाणारा शब्द आहे. ज्याप्रमाणे आपण नळाद्वारे येणाऱ्या पाण्याला ‘नळाचे पाणी’ म्हणतो, त्याचप्रमाणे पाईपद्वारे येणाऱ्या कोणत्याही इंधन वायूला ‘पाईप्ड गॅस’ म्हटले जाते. यामध्ये प्रामुख्याने नैसर्गिक वायूचाच समावेश असतो, जो अखंडित पुरवठ्याची हमी देतो.
आज बाजारपेठेत इंडक्शन शेगड्यांची मागणी प्रचंड वाढली असून, ‘नवाकाळ’ने वर्तवलेला अंदाज तंतोतंत खरा ठरताना दिसत आहे. गॅस सिलिंडरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आता मोठ्या हॉटेल्समध्ये व्यावसायिक क्षमतेचे इंडक्शन युनिट्स बसवले जात आहेत. मात्र, मागणीत अचानक वाढ झाल्याने इंडक्शन उपकरणांच्या किमतीतही चढ-उतार पाहायला मिळत आहेत. एकूणच, जागतिक स्तरावरील युद्धाने महाराष्ट्रातील स्वयंपाकघरांचे बजेट आणि कार्यपद्धती बदलण्यास भाग पाडले आहे.
गॅस तुटवड्याच्या फक्त अफवा: संसदेत गदारोळ, केंद्राचे स्पष्टीकरण; तरीही मुंबई-पुण्यात ग्राहकांच्या लांबच लांब रांगा-
इराण-इस्रायल संघर्षामुळे निर्माण झालेल्या ऊर्जा संकटाचे पडसाद केवळ बाजारपेठेतच नव्हे, तर देशाच्या सर्वोच्च सभागृहात म्हणजेच लोकसभेतही उमटल्याचे पाहायला मिळाले. गॅस सिलेंडरच्या तुटवड्यावरून आणि वाढत्या महागाईवरून विरोधकांनी सरकारला धारेवर धरले, ज्यामुळे सत्ताधारी आणि विरोधी पक्षात जोरदार शाब्दिक चकमक उडाली. या मुद्द्यावरून निर्माण झालेला तणाव पाहता केंद्र सरकारला यावर आपली भूमिका स्पष्ट करावी लागली आहे.
जनतेमधील वाढता असंतोष आणि भीतीचे वातावरण दूर करण्यासाठी केंद्रीय पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने काल तातडीने पत्रकार परिषद- आयोजित केली होती. यावेळी पत्रकार परिषदेत स्पष्ट केले की, देशात गॅसचा पुरेसा साठा उपलब्ध असून पुरवठा साखळीवर कोणताही परिणाम झालेला नाही. “नागरिकांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास ठेवू नये आणि भीतीपोटी विनाकारण गॅस खरेदीसाठी गर्दी करू नये,” असे आवाहन केंद्र सरकारकडून करण्यात आले आहे. आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर सरकारचे बारीक लक्ष असून इंधनाचा तुटवडा भासणार नाही, अशी ग्वाही देखील प्रशासनाकडून देण्यात आली आहे.
मात्र, सरकारचे हे आश्वासन अद्याप सामान्य जनतेपर्यंत पूर्णपणे पोहोचल्याचे दिसत नाही. मुंबई, पुणे आणि ठाण्यासारख्या प्रमुख शहरांमध्ये आजही संभ्रमाची स्थिती कायम आहे. आज पहाटेपासूनच गॅस एजन्सींच्या बाहेर ग्राहकांनी सिलिंडर मिळवण्यासाठी प्रचंड गर्दी केली होती. अनेक ठिकाणी घरगुती आणि व्यावसायिक ग्राहकांच्या लांबच लांब रांगा लागल्याचे चित्र असून, पुरवठा खंडित होईल या चिंतेने नागरिक धास्तावलेले आहेत.
इंडक्शनच्या किमतीतील कल-
सध्याच्या बाजारपेठेतील स्थितीनुसार, इंडक्शन शेगड्यांच्या किमतीत गेल्या काही दिवसांत १०% ते १५% पर्यंत वाढ झाली आहे. सामान्यतः घरगुती वापरासाठी लागणारे इंडक्शन कुकटॉप, जे पूर्वी ₹२,५०० ते ₹४,५०० च्या दरम्यान उपलब्ध होते, त्यांच्या किमती आता ब्रँड आणि वैशिष्ट्यांनुसार ₹३,००० ते ₹६,००० पर्यंत पोहोचल्या आहेत. विशेषतः हॉटेल आणि रेस्टॉरंटसाठी लागणाऱ्या उच्च क्षमतेच्या (Commercial) इंडक्शन युनिट्सच्या किमतीतही मोठी वाढ झाली असून, त्यांची उपलब्धता कमी असल्याने काळाबाजार होण्याची शक्यताही वर्तवण्यात येत आहे. पुरवठा साखळीतील अडथळ्यांमुळे कच्च्या मालाचे भाव वाढल्याने उत्पादक कंपन्यांनी ही दरवाढ केली असल्याचे समजते.
शेअर बाजारातील स्थिती आणि परिणाम-
इंडक्शन उपकरणांच्या या वाढत्या मागणीचा सर्वाधिक लाभ या क्षेत्रातील दिग्गज कंपन्यांना होताना दिसत आहे. १२ मार्च २०२६ च्या ट्रेडिंग सत्रात, टीटीके प्रेस्टीज, स्टोव्ह क्राफ्ट आणि बटरफ्लाय गांधीमती यांसारख्या कंपन्यांच्या समभागांनी (Shares) जोरदार कामगिरी केली आहे. टीटीके प्रेस्टीजचा शेअर ५.७% ने वधारून ₹५७० च्या पातळीवर पोहोचला, तर स्टोव्ह क्राफ्ट (Pigeon ब्रँड) मध्ये ६% ते ८% ची मोठी उसळण पाहायला मिळाली. गुंतवणूकदारांनी या कंपन्यांच्या भविष्यातील विक्रीतील वाढीचा अंदाज घेऊन मोठ्या प्रमाणावर खरेदी केल्याने या क्षेत्रातील ‘इंडेक्स’मध्येही सुधारणा झाली आहे.
भविष्यातील कल आणि ‘नवाकाळ’चे विश्लेषण
‘नवाकाळ’ने आपल्या माध्यमांतून या बदलाचे संकेत सर्वात आधी दिले होते. गॅस सिलेंडरसाठी लागणाऱ्या लांबच लांब रांगा आणि अनिश्चित पुरवठा यामुळे जनता त्रस्त झाली असली, तरी इंडक्शनचा वापर वाढल्याने वीज वापरातही वाढ होणार आहे.
