Konkan Rock Art Project : महाराष्ट्र सरकारने कोकण किनारपट्टीवर विखुरलेल्या अश्मयुगीन कातळशिल्पांच्या (पेट्रोग्लिफ्स आणि जिओग्लिफ्स) सखोल संशोधन आणि दस्तऐवजीकरणासाठी 14.62 कोटी रुपयांचा निधी मंजूर केला आहे. कोकणातील 175 गावांमध्ये सुमारे 2,000 हून अधिक कोरीव शिल्पे सापडली असून, त्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व शोधण्यासाठी आणि त्यांना जागतिक वारसा म्हणून मान्यता मिळवून देण्यासाठी हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प राबवला जाणार आहे.
मुंबई आणि रत्नागिरीत स्थापन होणार ‘वर्ल्ड हेरिटेज सेल’
या प्रकल्पावर लक्ष ठेवण्यासाठी पुरातत्व आणि वस्तुसंग्रहालय संचालनालयामार्फत मुंबई आणि रत्नागिरी येथे दोन विशेष केंद्र (सेल्स) उभारले जातील.
- मुंबई केंद्र: येथे प्रामुख्याने शैक्षणिक संशोधन, जगातील इतर कातळशिल्पांशी तुलनात्मक अभ्यास, सॅटेलाईट इमेजरीचे विश्लेषण आणि कातळशिल्पांचा डिजिटल विश्वकोश तयार करण्याचे काम केले जाईल.
- रत्नागिरी केंद्र: हे केंद्र प्रत्यक्ष मैदानी सर्वेक्षण, ड्रोन-आधारित मॅपिंग आणि स्थळ पडताळणीवर लक्ष केंद्रित करेल. अत्याधुनिक जीपीएस मॅपिंग आणि हाय-रिझोल्यूशन फोटोग्राफीचा वापर करून या प्राचीन शिल्पांचे जतन कसे करता येईल, यावर शिफारसी केल्या जातील.
हजारो वर्षांपूर्वीचा मानवी इतिहास
मानववंशशास्त्रज्ञांच्या मते, कोकणातील ही कातळशिल्पे सुमारे 10,000 ते 24,000 वर्षे जुनी आहेत. रत्नागिरीतील ‘देऊड’ येथील शिल्पे मध्य अश्मयुगीन काळातील असल्याचे मानले जाते. या शिल्पांमध्ये गेंडा, हरिण, माकड, गाढव आणि मानवी पाऊलखुणांचे चित्रण आढळते, तर काही ठिकाणी अमूर्त आकृतीही कोरलेल्या आहेत. रत्नागिरीतील बारसू, चावे, देवीहसोळ आणि कशेळी यांसारखी अनेक ठिकाणे आधीच राज्य संरक्षित स्मारके म्हणून घोषित करण्यात आली आहेत.
युनेस्कोच्या यादीसाठी प्रयत्न
कोकणातील हा ऐतिहासिक खजिना महाराष्ट्र आणि गोवा अशा 900 किमीच्या किनारपट्टीवर पसरलेला आहे. केवळ रत्नागिरी जिल्ह्यातच 70 हून अधिक ठिकाणी 1,500 शिल्पे आहेत. यातील 7 महत्त्वाच्या जागांची आधीच युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीत निवड झाली आहे. आता नवीन संशोधनामुळे या स्थळांचा वैज्ञानिक पुरावा अधिक मजबूत होईल, ज्यामुळे त्यांना कायमस्वरूपी जागतिक वारसा दर्जा मिळण्यास मदत होईल.
2012 मध्ये या शिल्पांचा अधिकृत शोध लागल्यापासून स्थानिक नागरिक आणि इतिहासप्रेमींनी त्यांच्या जतनासाठी मोठी भूमिका बजावली आहे. आता सरकारच्या या नवीन निर्णयामुळे कोकणातील प्राचीन मानवी जीवनाचा इतिहास जगासमोर अधिक प्रभावीपणे येईल.
