Makar sankranti 2026 : सूर्य जेव्हा आपल्या मार्गक्रमणात एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा ज्योतिषशास्त्रात त्याला संक्रांत म्हटले जाते. मकर संक्रांतीच्या मुहूर्तावर सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, ज्यामुळे उत्तरायणाचा प्रारंभ होतो. या सौर संक्रमणाच्या दिवशी सूर्याचे स्थान बदलल्याने सृष्टीतील निसर्गचक्र आणि पिकांच्या वाढीसाठी अनुकूल कालप्रवाह सुरू होतो, असे मानले जाते.
ज्योतिषशास्त्रानुसार एका संक्रांतीपासून पुढील संक्रांतीपर्यंतचा काळ सौर मास म्हणून ओळखला जातो. म्हणजेच, सूर्याच्या एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जाण्यापर्यंतचा कालखंड ही संपूर्ण सौर वर्षाची एक महत्त्वाची गणना मानली जाते. पौष महिन्यात सूर्य उत्तरायण होऊन मकर राशीत प्रवेश करताना हा सण देशभरात विविध रीती, विधी आणि उत्सवांच्या रूपात साजरा केला जातो.
मकर संक्रांतीचा सण उत्तर भारतात मुख्यत्वे दरवर्षी १४ जानेवारीला साजरा केला जातो. या दिवशी सूर्याच्या उत्तरायणात प्रवेशामुळे निसर्गाचे संतुलन, पिकांची वाढ, वर्षभर संपत्ती आणि समृद्धी यासाठी देवांची पूजा केली जाते. लोक या दिवशी तिळगूळ खाणे, गवत, तांदूळ, गोड पदार्थ बनवणे आणि नदीकाठच्या पवित्र स्नानाची प्रथा पाळतात. या सणामागील धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वामुळे मकर संक्रांती हा फक्त ऋतूपरिवर्तनाचा दिवस नसून, जीवनातील आनंद, शांती आणि नवीन सुरुवातीचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो.
या सणाचे सामाजिक आणि कृषी संबंधित पैलूही महत्त्वाचे आहेत. शेतकरी आपल्या मेहनतीच्या फळांचा आभार मानतो, निसर्गाचे संरक्षण आणि आदर व्यक्त करतो, तर घरगुती स्तरावर लोक कुटुंबासह आनंद साजरा करतात. अशा प्रकारे मकर संक्रांती हा सण निसर्ग, मानव जीवन आणि धार्मिक श्रद्धांचा सुंदर संगम ठरतो.
मकर संक्रांतीला उघडते स्वर्गाचे द्वार?
संक्रांतीचा दिवस भारतीय संस्कृतीत अत्यंत शुभ मानला जातो, कारण या दिवसापासून सकारात्मक आणि शुभ कालावधीची सुरुवात होते, असे मानले जाते. ज्योतिषशास्त्रानुसार, संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य दक्षिण गोलार्धातून उत्तर गोलार्धाकडे आपल्या मार्गक्रमणास सुरुवात करतो. या बदलामुळे उत्तरायणाची सुरूवात होते, ज्याला धार्मिक दृष्टिकोनातून देवतांच्या दिवसांची सुरुवात मानले जाते.
धार्मिक आणि सांस्कृतिक विश्वासानुसार, या दिवशी स्वर्गाचे दरवाजे उघडले जातात. त्यामुळे संक्रांतीच्या दिवशी केलेले दान, पुण्यकर्म आणि धार्मिक विधी इतर दिवसांच्या तुलनेत अधिक फलदायी ठरतात. या दिवशी केलेले धार्मिक कार्य, उपासना किंवा शुद्ध आचरणाने केवळ व्यक्तीच्या जीवनातच समृद्धी आणि आनंद येतो, तर समाज आणि निसर्गाशी जोडलेल्या कर्मकांडांमुळे एकूणच वातावरणात सकारात्मक ऊर्जा प्रसारित होते.
भारताच्या विविध प्रांतांत संक्रांतीचे महत्त्व वेगवेगळ्या रीतीने जाणवते. काही भागांमध्ये लोक पवित्र नद्या किंवा तलावात स्नान करतात, तर काही ठिकाणी घरातील स्वच्छतेसह जुनी वस्तू जाळून नवीन सुरुवात केली जाते. शेतीप्रधान समाजासाठी हा दिवस विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण सूर्याच्या उत्तरायणामुळे पिकांची वाढ, हवामानातील संतुलन आणि वर्षभर संपत्तीची प्राप्ती होण्याची मान्यता आहे.
भीष्म पितामह यांनी या दिवसाची निवड केली
मकर संक्रांती हा सण फक्त निसर्गीय बदलाचा नव्हे, तर धार्मिक दृष्टिकोनातूनही अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी शुद्ध तूप आणि शाल यांचे दान केल्यास मोक्षप्राप्ती होते, असा प्राचीन धार्मिक विश्वास आहे. भारतीय पुराण आणि धर्मग्रंथांमध्ये मकर संक्रांतीच्या दिवशी केलेल्या पुण्यकर्माचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे.
महाभारत कालात देखील मकर संक्रांतीला धार्मिक महत्त्व असल्याचे दिसून येते. कथेनुसार, भीष्म पितामहांनी आपला देहत्याग करण्यासाठी मकर संक्रांतीचा दिवस निवडला होता, कारण त्या दिवशी सूर्य उत्तरायणात प्रवेश करतो. भगवद्गीतेत असे सांगितले आहे की, जो माणूस उत्तरायणाच्या कालावधीत, विशेषतः शुक्ल पक्षात देहत्याग करतो, त्याला मुक्ती आणि मोक्ष प्राप्त होते.
सूर्याचा उत्तरायणात प्रवेश हा जीवनातील शुभता, सकारात्मक ऊर्जा आणि नवे आरंभ याचे प्रतीक मानला जातो. म्हणूनच मकर संक्रांतीच्या दिवशी लोक संपूर्ण आनंद, उत्साह आणि श्रद्धेने हा सण साजरा करतात. शेतकरी, व्यापारी, गृहिणी किंवा विद्यार्थी – सर्वच वर्गासाठी हा दिवस नवीन उमेदीने, कृतज्ञतेने आणि आनंदाने स्वागत करण्याचा ठरतो.
एकूणच, मकर संक्रांती हा सण धार्मिक पुण्य, सामाजिक ऐक्य आणि निसर्गासोबत सुसंवाद यांचा सुंदर संगम आहे. यामुळे हा दिवस केवळ संस्कृतीतील परंपरेचा भाग न राहता, तर जीवनातील सकारात्मक परिवर्तन, आस्था आणि सामूहिक आनंद याचे प्रतीक बनतो.
पुराणातील मकर संक्रांतीची कथा
श्रीमद्भगवत तसेच देवी पुराणानुसार, शनी महाराज आणि सूर्यदेव यांच्यातील संबंधांमध्ये एक प्राचीन कथात्मक तणाव पाहायला मिळतो. कथेनुसार, शनी यांचे वडील सूर्यदेव होते, तर त्यांची आई छाया ही सूर्यदेवांची पहिली पत्नी होती. सूर्यदेवाने संज्ञा या दुसऱ्या पत्नीचा पुत्र यमराजाशी अधिक अनुराग दाखविला, तर छाया आणि तिचा मुलगा शनी यांच्याबद्दल तुलना आणि भेदभाव केल्याची घटना घडली.
या अन्यायामुळे छाया आणि शनी यांनी सूर्यदेवाच्या कृतीवर नाराजी व्यक्त केली. त्या नाराजीतूनच त्यांनी सूर्यदेवाला कुष्ठरोग्याचा शाप दिला, असे पुराणांमध्ये सांगितले आहे. या शापामुळे शनी यांना विशेष दंडात्मक व न्यायी ग्रह म्हणून ओळख मिळाली, ज्यामुळे ते लोकांच्या कर्मांवर परिणाम घालणारे आणि वेळोवेळी न्याय देणारे मानले जातात.
यामध्ये एक दैवीय शिस्त आणि कर्माचे महत्त्व अधोरेखित होते. शनी महाराजांचे प्रभाव फक्त व्यक्तिगत जीवनापुरते मर्यादित नसून, लोकांच्या जीवनात न्याय, सातत्य आणि कष्टानुसार फल मिळणे या तत्वाशी निगडित आहे. त्यामुळे शनीची प्रतिष्ठा ग्रहजगतामध्ये कठोर, परंतु न्यायी म्हणून ओळखली जाते.
या पुराणकथेमुळे ग्रहशास्त्र, धार्मिक श्रद्धा आणि लोकमानस यावर दीर्घकाळ प्रभाव पडला आहे. शनीचे स्थान आणि त्यांचा परिणाम लोकांच्या विश्वासात अत्यंत गंभीर व आदरयुक्त स्वरूपात पाहिला जातो, ज्यामुळे शनी महाराजांच्या कथेला धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
हे देखील वाचा – Makar sankranti 2026 : मकर संक्रांतीपूर्वी भोगीचा उत्सव; भोगी म्हणजे नेमक काय? भोगीच्या दिवशी सुगड कसे पूजावे- वाचा एका क्लिकवर
