Mumbai Air Pollution : देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई शहर आणि उपनगरांमध्ये गेल्या काही दिवसांपासून हवामानाचा लपंडाव पाहायला मिळत आहे. वातावरणात सातत्याने होणाऱ्या या बदलांचा प्रतिकूल परिणाम शहराच्या हवेच्या गुणवत्तेवर (Air Quality) होत असून, मुंबईकरांना सध्या प्रदूषित हवेचा सामना करावा लागत आहे. पहाटे जाणवणारा बोचरा गारवा आणि दुपारच्या वेळी वाढणारा तापमानाचा पारा, या विषम हवामानामुळे हवेतील प्रदूषके जमिनीच्या पृष्ठभागाजवळ साचून राहत आहेत, परिणामी वायू प्रदूषणाची पातळी चिंताजनक स्तरावर पोहोचली आहे.
धुरकट वातावरण आणि आरोग्यावर परिणाम-
वातावरणातील बदलांमुळे सध्या मुंबईच्या क्षितिजावर संध्याकाळच्या सुमारास धुरक्याची (Smog) गडद चादर पसरलेली पाहायला मिळत आहे. आर्द्रता आणि धूळ यांचे मिश्रण झाल्यामुळे दृश्यमानता (Visibility) कमी झाली असून, यामुळे वाहनचालकांनाही अडचणी येत आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, वाऱ्याचा वेग मंदावल्यामुळे बांधकामांमधून उडणारी धूळ आणि वाहनांचा धूर हवेतच रेंगाळत आहे. या धुरकट वातावरणामुळे श्वसनाचे विकार असलेल्या रुग्णांना, ज्येष्ठ नागरिकांना आणि लहान मुलांना त्रासाचा सामना करावा लागत असून, आरोग्याच्या तक्रारींमध्ये वाढ होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
२ फेब्रुवारीपर्यंत स्थिती ‘जैसे थे’ –
हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार, वातावरणातील ही अनिश्चितता आणि हवेचा खालावलेला दर्जा येत्या २ फेब्रुवारीपर्यंत कायम राहण्याची शक्यता आहे. जोपर्यंत वाऱ्याच्या दिशेत आणि वेगात सकारात्मक बदल होत नाही, तोपर्यंत प्रदूषणापासून पूर्णतः सुटका मिळणे कठीण आहे. वाढत्या उष्णतेमुळे दुपारच्या वेळी नागरिक हैराण होत असतानाच, सायंकाळचे धुरकट वातावरण चिंतेत अधिक भर घालत आहे. मुंबईच्या भौगोलिक स्थितीमुळे आणि समुद्राकडून येणाऱ्या वाऱ्यांच्या कमकुवत प्रभावामुळे ही परिस्थिती ओढवल्याचे हवामान अभ्यासकांचे मत आहे.
नागरिकांसाठी खबरदारीचा इशारा-
हवेची गुणवत्ता ढासळल्यामुळे महापालिका आणि आरोग्य विभागाने नागरिकांना काळजी घेण्याचे आवाहन केले आहे. विशेषतः सकाळी आणि संध्याकाळी घराबाहेर पडताना मास्कचा वापर करणे आणि प्रदूषण जास्त असलेल्या भागांत व्यायाम टाळणे हितकारक ठरेल, असा सल्ला देण्यात आला आहे. वाढत्या शहरीकरणामुळे आणि विकासकामांच्या वेगामुळे प्रदूषणाची ही समस्या अधिक तीव्र होत असून, आगामी काही दिवस मुंबईकरांसाठी हवामानाच्या दृष्टीने आव्हानात्मक ठरणार आहेत.
मुंबईच्या हवेचा दर्जा खालावला: जागतिक प्रदूषित शहरांच्या यादीत समावेश; आरोग्य धोक्यात-
देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईतील वायू प्रदूषणाने आता धोक्याची पातळी ओलांडली आहे. जागतिक स्तरावरील सर्वाधिक प्रदूषित शहरांच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, मुंबई आता ३७ व्या क्रमांकावर पोहोचली आहे. शहराचा एकूण हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) ३२० इतका नोंदवण्यात आला असून, ही स्थिती पर्यावरण आणि आरोग्य शास्त्राच्या निकषानुसार ‘गंभीर’ (Severe) श्रेणीत मोडते. वाढत्या धुलिकणांमुळे मुंबईच्या क्षितिजावर धुरक्याचे सावट पसरले असून, नागरिकांच्या आरोग्याचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
हवेच्या गुणवत्तेतील चढ-उतार –
गेल्या २४ तासांतील हवामानाचा अभ्यास केला असता, हवेच्या गुणवत्तेत सातत्याने अस्थिरता दिसून येत आहे. शुक्रवारी सायंकाळी साडेपाच वाजेच्या सुमारास वाऱ्याचा वेग किंचित वाढल्याने प्रदूषणाची पातळी काहीशी कमी झाली होती. त्यावेळी हवा गुणवत्ता निर्देशांक १९९ पर्यंत खाली आला होता, जो ‘खराब’ (Poor) श्रेणीत गणला जातो. मात्र, ही सुधारणा अत्यंत तात्पुरती ठरली. रात्रीच्या वेळी वाऱ्याचा वेग मंदावताच आणि तापमानात घट होताच हवेची गुणवत्ता पुन्हा झपाट्याने खालावली. मध्यरात्रीनंतर हा निर्देशांक पुन्हा ३०० च्या पलीकडे गेल्याने प्रदूषणाची तीव्रता अधिक गडद झाली.
निरोगी व्यक्तींच्या आरोग्यालाही धोका-
हवेची गुणवत्ता जेव्हा ३०० चा टप्पा ओलांडते, तेव्हा ती केवळ श्वसनाचे विकार असलेल्या रुग्णांसाठीच नव्हे, तर पूर्णतः निरोगी असलेल्या व्यक्तींसाठीही असुरक्षित मानली जाते. हवेतील सूक्ष्म धुलिकण (PM 2.5 आणि PM 10) फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता असल्याने, डोळ्यांची जळजळ, घसा खवखवणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे अशा तक्रारी वाढू लागल्या आहेत. विशेषतः पहाटे आणि रात्रीच्या वेळी हवेतील जडपणा वाढल्याने प्रदूषके जमिनीलगतच रेंगाळत आहेत, ज्यामुळे हवा अधिक विषारी बनत चालली आहे.
प्रतिबंधात्मक उपाय आणि खबरदारी-
शहरातील सुरू असलेली मोठी बांधकामे, रस्ते दुरुस्ती आणि वाहनांची वाढती संख्या ही या प्रदूषणामागील मुख्य कारणे असल्याचे सांगितले जात आहे. सध्याची परिस्थिती पाहता, शक्य असल्यास पहाटेचा आणि रात्रीचा प्रवास टाळावा, असा सल्ला वैद्यकीय तज्ज्ञांनी दिला आहे. घराबाहेर पडताना मास्कचा वापर करणे आता अत्यावश्यक झाले आहे. मुंबई महापालिका आणि राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी तातडीने कठोर पावले उचलणे गरजेचे झाले आहे, अन्यथा आरोग्याचे संकट अधिक गडद होण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
मुंबईत प्रदूषणाचा विळखा घट्ट: धुरकट वातावरण आणि मंद वाऱ्यामुळे हवेचा दर्जा खालावला-
मुंबई शहर आणि उपनगरातील हवेच्या गुणवत्तेचा प्रश्न दिवसेंदिवस गंभीर होत चालला आहे. सध्या शहराच्या बहुतांश भागांत हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) ‘मध्यम’ ते ‘खराब’ या श्रेणीत नोंदवला जात असून, मुंबईकरांच्या आरोग्यावर याचे विपरीत परिणाम होऊ लागले आहेत. विशेषतः वर्दळीचे मुख्य रस्ते, उपनगरांमधील औद्योगिक पट्टे आणि ज्या ठिकाणी मेट्रो किंवा मोठ्या इमारतींची बांधकामे सुरू आहेत, अशा परिसरात प्रदूषणाची तीव्रता कमालीची वाढलेली पाहायला मिळत आहे. पहाटेच्या वेळी संपूर्ण शहरावर धुक्यासारखी धुरकट चादर पसरत असल्याने नागरिकांना श्वास घेण्यास अडथळे निर्माण होत आहेत.
हवामानशास्त्रीय कारणे आणि प्रदूषकांची कोंडी-
सध्या मुंबईतील वाऱ्याचा वेग लक्षणीयरीत्या मंदावला आहे. नैसर्गिकरीत्या वाऱ्याचा वेग जास्त असल्यास हवेतील प्रदूषक कण वाहून नेले जातात, मात्र आता परिस्थिती नेमकी उलट आहे. वातावरणातील आर्द्रता (Humidity) वाढल्यामुळे हवेत जडपणा निर्माण झाला आहे. यामुळे वाहनांचा धूर आणि बांधकामाची धूळ विरळ न होता जमिनीच्या पृष्ठभागालगतच एकाच ठिकाणी साचून राहत आहे. हवेच्या या स्थिरतेमुळे प्रदूषकांची कोंडी झाली असून, शहराचे रूपांतर एका ‘गॅस चेंबर’मध्ये होत असल्याची भीती व्यक्त होत आहे.
मुंबईतील वायू प्रदूषणात वाढ होण्यामागे मानवनिर्मित घटकही तितकेच जबाबदार आहेत. शहरात ठिकठिकाणी सुरू असलेली पायाभूत सुविधांची बांधकामे आणि रस्ते खोदकामांमुळे धुळीचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. त्यातच वाढत्या वाहतूक कोंडीमुळे वाहनांमधून होणारे कार्बन उत्सर्जन हवेचा दर्जा अधिकच विषारी बनवत आहे. सलग अनेक तास सुरू राहणारी इंजिने आणि त्यातून बाहेर पडणारे घातक वायू यामुळे हवेतील सूक्ष्म धुलिकणांचे (PM 2.5) प्रमाण सुरक्षित मर्यादेपेक्षा कितीतरी पट जास्त नोंदवले जात आहे.
https://www.aqi.in/in/dashboard/india/maharashtra/mumbai
हवेतील या प्रदूषणामुळे केवळ श्वसनाचे विकार असलेल्या रुग्णांनाच नव्हे, तर सामान्य नागरिकांनाही खोकला, घसा खवखवणे आणि डोळ्यांची जळजळ यांसारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे. प्रशासनाकडून बांधकाम ठिकाणांवर पाण्याचे फवारे मारणे किंवा धुळीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विविध मार्गदर्शक तत्त्वे लागू करण्यात आली असली, तरी त्यांची अंमलबजावणी प्रभावीपणे होताना दिसत नाही. जोपर्यंत वाऱ्याचा वेग वाढत नाही किंवा हवामानात मोठा बदल होत नाही, तोपर्यंत मुंबईकरांना या प्रदूषित वातावरणापासून दिलासा मिळणे कठीण असल्याचे चित्र आहे.
मुंबईच्या उपनगरांत प्रदूषणाची तीव्रता वाढली-
मुंबईतील वायू प्रदूषणाने आता उपनगरांना आपल्या विळख्यात घेतले असून अंधेरी, वांद्रे, कुर्ला, घाटकोपर आणि मुलुंड यांसारख्या प्रमुख भागांमध्ये हवेची गुणवत्ता कमालीची खालावली आहे. केवळ मुंबईच नव्हे, तर ठाणे सीमेलगतचे परिसर आणि नवी मुंबईतील काही क्षेत्रांमध्येही प्रदूषणाची पातळी चिंताजनक स्तरावर पोहोचल्याची नोंद झाली आहे. या वाढत्या प्रदूषणामुळे नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असून, वातावरणातील विषारी कणांमुळे आरोग्याचे गंभीर प्रश्न निर्माण होत आहेत.
आरोग्यावर होणारे परिणाम आणि जोखीम-
हवेच्या ढासळलेल्या स्तराचा सर्वाधिक फटका समाजातील संवेदनशील घटकांना बसण्याची शक्यता आहे. विशेषतः लहान मुले आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या आरोग्याबाबत वैद्यकीय क्षेत्रातून चिंता व्यक्त केली जात आहे. ज्या व्यक्तींना आधीच दमा (Asthma), अस्थमा किंवा हृदयविकारासारखे जुनाट आजार आहेत, त्यांच्यासाठी ही प्रदूषित हवा अत्यंत घातक ठरू शकते. हवेतील सूक्ष्म धुलिकण फुफ्फुसांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करत असल्याने, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा छातीत जडपणा जाणवणे अशा तक्रारींमध्ये वाढ होत आहे.
प्रदूषणाच्या या संकटातून सुटका मिळवण्यासाठी सध्या केवळ निसर्गाची साथ आवश्यक आहे. जोपर्यंत हवामानात बदल होऊन वाऱ्याचा वेग वाढत नाही, तोपर्यंत हे प्रदूषक कण हवेतून विरळ होणार नाहीत. हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार, २ फेब्रुवारीपर्यंत या परिस्थितीत मोठी सुधारणा होण्याची शक्यता कमी आहे. त्यामुळे आगामी दोन ते तीन दिवस मुंबईकरांना अधिक सतर्क राहावे लागणार आहे. वाढत्या शहरीकरणासोबतच निसर्गाचा समतोल बिघडल्याने निर्माण झालेली ही स्थिती सध्या महानगरासाठी चिंतेचा मुख्य विषय ठरली आहे.
हे देखील वाचा – Meesho : मीशोच्या तोट्यात मोठी वाढ: लॉजिस्टिक्स आणि ग्राहक विस्तारावर भर दिल्याने नफ्यावर परिणाम
