Rajya Sabha elections 2026 : महायुतीतील राज्यसभेच्या चौथ्या जागेबाबत सध्या राजकीय वर्तुळात मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. Bharatiya Janata Party (भाजप) आणि Shiv Sena (Eknath Shinde faction) यांच्यातील संख्याबळाच्या गणितामुळे ही जागा नेमकी कोणाच्या वाट्याला जाणार, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. महायुतीत भाजपचे अपक्षांसह एकूण १३६ आमदार आहेत, तर Eknath Shinde यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेचे ५६ आमदार आहेत. विद्यमान संख्याबळाच्या आधारे Rajya Sabha निवडणुकीत भाजपच्या तीन जागा निश्चित मानल्या जात आहेत, तर शिवसेनेची एक जागा निवडून येण्याची शक्यता आहे. मात्र, या प्राथमिक गणितानंतर उर्वरित मतांचे संतुलन निर्णायक ठरणार आहे. भाजपकडे अतिरिक्त १६ मते शिल्लक राहतात, तर शिवसेनेकडे तब्बल १८ मते अधिक आहेत. त्यामुळे चौथ्या जागेसाठी ही जादा मते कोण कोणाला देणार, यावर अंतिम निकाल अवलंबून राहणार आहे. शिवसेना आपली अतिरिक्त मते भाजपच्या उमेदवाराला पाठिंबा म्हणून देणार की भाजप आपल्या उर्वरित मतांचा उपयोग करून शिवसेनेचा उमेदवार बळकट करणार, हा महत्त्वाचा राजकीय प्रश्न सध्या चर्चेत आहे. महायुतीतील अंतर्गत समन्वय, धोरणात्मक निर्णय आणि परस्पर सामंजस्य यावरच या चौथ्या जागेचे भवितव्य निश्चित होणार असल्याचे चित्र स्पष्ट होत आहे.
राज्यातील आगामी Rajya Sabha निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर सध्या सुमारे सात जागा रिक्त होणार असून त्यापैकी सहा जागा महायुतीच्या वाट्याला जाण्याची दाट शक्यता व्यक्त केली जात आहे. या संभाव्य सहा जागांपैकी चौथ्या जागेबाबत मात्र महायुतीत अंतर्गत चर्चा आणि मतभेद निर्माण होण्याची चिन्हे दिसत आहेत. महायुतीत Bharatiya Janata Party कडे अतिरिक्त १६ मते उपलब्ध आहेत, तर Shiv Sena (Eknath Shinde faction) कडे १८ अतिरिक्त मते आहेत. या अतिरिक्त मतांच्या पार्श्वभूमीवर चौथी जागा नेमकी कोणाच्या वाट्याला जाणार, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरत आहे. दोन्ही पक्षांकडे आवश्यक किमान संख्येबरोबरच उर्वरित मते असल्याने परस्पर सहकार्य, राजकीय समन्वय आणि नेतृत्वस्तरावरील निर्णय यावरच अंतिम निकाल अवलंबून राहणार आहे. दरम्यान, Nationalist Congress Party ला एक जागा मिळणे जवळपास निश्चित मानले जात आहे. तसेच Maha Vikas Aghadi ला देखील एक जागा मिळण्याचे स्पष्ट चित्र आहे. उर्वरित चौथ्या जागेवरून महायुतीत चर्चा किंवा वाद निर्माण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. या संदर्भातील अंतिम निर्णय आणि जागावाटपाबाबतची भूमिका लवकरच स्पष्ट होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
भारत निवडणूक आयोगाने देशातील दहा राज्यांमध्ये रिक्त होणाऱ्या Rajya Sabha सदस्यांच्या ३७ जागांसाठी द्विवार्षिक निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर केला आहे. या निवडणूक कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील सात जागांचा समावेश असून, या जागांसाठीची प्रक्रिया नियोजित वेळापत्रकानुसार पार पडणार आहे. जाहीर कार्यक्रमानुसार, महाराष्ट्रातील सात जागांसाठी १६ मार्च २०२६ रोजी सकाळी ९ ते दुपारी ४ या वेळेत मतदान होईल. त्याच दिवशी सायंकाळी ५ वाजल्यापासून मतमोजणीची प्रक्रिया सुरू करण्यात येणार आहे. राज्यसभेच्या सदस्यांची निवड ही संबंधित राज्यांच्या विधानसभेतील निवडून आलेल्या आमदारांकडून होत असल्याने या निवडणुकीकडे राजकीय वर्तुळाचे विशेष लक्ष लागले आहे. महाराष्ट्रातील सातही जागांसाठी होणारी ही निवडणूक राज्याच्या राजकीय समीकरणांच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरणार असून, निकालानंतर उच्च सभागृहातील प्रतिनिधित्वाचे चित्र स्पष्ट होणार आहे.
महाराष्ट्राचे राज्यसभेतील सदस्य डॉ. भागवत किशनराव कराड, डॉ. फौजिया तहसीन अहमद खान,प्रियंका विक्रम चतुर्वेदी, शरदचंद्र गोविंदराव पवार, धैर्यशील मोहन पाटील, रजनी अशोकराव पाटील आणि Ramdas Athawale यांचा कार्यकाळ २ एप्रिल २०२६ रोजी संपुष्टात येणार आहे. या सदस्यांची मुदत पूर्ण होत असल्यामुळे संबंधित जागा रिक्त होणार असून त्यासाठी Election Commission of India यांनी Rajya Sabha निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर केला आहे. राज्यसभेतील सदस्यांचा कार्यकाळ सहा वर्षांचा असतो आणि नियमानुसार मुदत समाप्त होण्यापूर्वीच द्विवार्षिक निवडणुकीची प्रक्रिया राबविण्यात येते. त्या अनुषंगाने महाराष्ट्रातील या सात जागांसाठी निवडणूक होणार असून, नव्याने निवडून येणारे सदस्य पुढील सहा वर्षांसाठी उच्च सभागृहात राज्याचे प्रतिनिधित्व करतील. या पार्श्वभूमीवर राज्यातील राजकीय पक्षांमध्ये उमेदवारी, संख्याबळ आणि संभाव्य आघाड्यांबाबत हालचालींना वेग आला आहे.
भारत निवडणूक आयोगाच्या निर्देशानुसार जाहीर करण्यात आलेल्या कार्यक्रमानुसार राज्यसभेच्या निवडणुकीची अधिसूचना गुरुवार, २६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी प्रसिद्ध केली जाणार आहे. अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतर उमेदवारांना नामनिर्देशनपत्रे सादर करण्यासाठी ५ मार्च २०२६ हा अंतिम दिनांक निश्चित करण्यात आला आहे. प्राप्त नामनिर्देशनपत्रांची छाननी शुक्रवार, ६ मार्च २०२६ रोजी केली जाईल. छाननीनंतर पात्र ठरलेल्या उमेदवारांना अर्ज मागे घेण्यासाठी सोमवार, ९ मार्च २०२६ हा अंतिम दिवस असेल. पुढे नियोजित वेळापत्रकानुसार सोमवार, १६ मार्च २०२६ रोजी सकाळी ९ ते दुपारी ४ या कालावधीत मतदान पार पडेल. त्याच दिवशी सायंकाळी ५ वाजता मतमोजणीस प्रारंभ होणार आहे. संपूर्ण निवडणूक प्रक्रिया शुक्रवार, २० मार्च २०२६ रोजी पूर्ण होईल, अशी माहिती मुख्य निवडणूक अधिकारी कार्यालयाने प्रसिद्धीपत्रकाद्वारे दिली आहे. या सुसूत्र आणि टप्प्याटप्प्याने आखलेल्या कार्यक्रमानुसार राज्यसभेच्या रिक्त जागांसाठीची निवडणूक पार पडणार आहे.
महाराष्ट्रातून राज्य सभेसाठी सर्वाधिक सात जागांसाठी निवडणूक होत असून ही निवडणूक राजकीय दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे. विधानसभेतील विद्यमान पक्षीय संख्याबळ लक्षात घेता कोणत्या पक्षाच्या वाट्याला किती जागा जाणार, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. भारत निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेल्या कार्यक्रमानुसार उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याची अंतिम मुदत ५ मार्च २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. त्यानंतर ६ मार्च रोजी अर्जांची छाननी होईल, तर पात्र उमेदवारांना ९ मार्चपर्यंत उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची संधी देण्यात आली आहे. मतदानाची प्रक्रिया १६ मार्च २०२६ रोजी सकाळी ९ ते सायंकाळी ४ या वेळेत पार पडणार असून त्याच दिवशी सायंकाळी ५ वाजल्यापासून मतमोजणी सुरू होईल आणि निकाल जाहीर केले जातील.
दरम्यान, महाराष्ट्र विधानसभेची एकूण सदस्यसंख्या २८८ असली तरी सध्या दोन जागा रिक्त आहेत.अजित पवार आणि शिवाजी कर्डिलेंच्या निधनामुळे दोन जागा रिक्त झाल्याने प्रभावी संख्याबळ २८६ इतके आहे. राज्यसभेच्या निवडणुकीत आवश्यक मतांचा कोटा ठरविताना एकूण वैध आमदारसंख्या (२८६) ही रिक्त जागा (७) अधिक एक अशा आठने भागली जाते. या गणितानुसार २८६ भागिले ८ = ३५.७५ असा आकडा येतो. त्यात एक मत अधिक धरल्यास ३६.७५ इतका कोटा ठरतो. अपूर्णांक पुढील पूर्णांकात रूपांतरित केल्याने राज्यसभेवर निवडून येण्यासाठी प्रत्येक उमेदवाराला किमान ३७ मते मिळणे आवश्यक ठरणार आहे. त्यामुळे प्रत्येक पक्षासाठी संख्याबळाचे अचूक नियोजन आणि रणनीती निर्णायक ठरणार आहे.
महाराष्ट्र विधानसभेतील विद्यमान पक्षनिहाय संख्याबळ पुढीलप्रमाणे आहे-
१. भारतीय जनता पार्टीचे १३२ आमदार निवडून आले होते; त्यापैकी एका आमदाराच्या निधनानंतर सध्या पक्षाकडे १३१ आमदार आहेत.
२. शिवसेना (शिंदे गट) यांच्याकडे ५७ आमदार आहेत.
३. राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (अजित पवार गट) यांचे ४१ आमदार निवडून आले होते; त्यापैकी एका आमदाराच्या निधनामुळे सध्या ४० आमदार कार्यरत आहेत.
४. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडे १६ आमदार आहेत, तर राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (शरद पवार गट) यांच्याकडे १० आणि शिवसेना (ठाकरे गट) यांच्याकडे २० आमदार आहेत.
५. याशिवाय समाजवादी पार्टीचे २, जनसुराज्य शक्ती पक्षाचे २, राष्ट्रीय युवा स्वाभीमान पार्टीचा १, राष्ट्रीय समाज पक्ष (रासप)चा १, ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीनचा १, कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी)चा १, Peasants and Workers Party of India (पीडब्ल्यूपीआय)चा १ आणि राजर्षी शाहू विकास आघाडीचा १ (राजेंद्र यड्रावकर) असा समावेश आहे.
६. तसेच अपक्ष आमदार म्हणून शिवाजी पाटील आणि शरद सोनावणे असे २ आमदार आहेत. या आकडेवारीनुसार महायुतीचे एकूण संख्याबळ २३४ इतके होते; मात्र दोन आमदारांच्या निधनामुळे प्रभावी संख्या कमी झाली आहे.
७. महाविकास आघाडीचे एकूण संख्याबळ ४९ आहे, तर इतर पक्ष व अपक्ष मिळून ३ आमदार आहेत. एकूण विधानसभेची प्रभावी सदस्यसंख्या २८६ इतकी आहे.
महाराष्ट्रातील राज्यसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर विधानसभेतील संख्याबळाच्या आधारे संभाव्य खासदारांची गणिते मांडली जात आहेत. सध्या भारतीय जनता पार्टीकडे १३१ आमदार असून एका अपक्ष आमदाराचा पाठिंबा मिळून त्यांचे एकूण संख्याबळ १३२ इतके होते. राज्यसभेचा एक खासदार निवडण्यासाठी ३७ मतांची आवश्यकता गृहित धरल्यास १३२ भागिले ३७ हे गुणोत्तर सुमारे ३.५६ इतके येते. या गणितानुसार भाजपला स्वतंत्रपणे किमान ३ आणि परिस्थिती अनुकूल असल्यास ४ खासदार निवडून आणण्याची सैद्धांतिक शक्यता दिसून येते. त्याचप्रमाणे शिवसेना (शिंदे गट) यांच्याकडे ५७ आमदार असून एका अपक्षाच्या पाठिंब्यासह त्यांचे संख्याबळ ५८ इतके होते. ५८ भागिले ३७ हे गुणोत्तर सुमारे १.५६ इतके येत असल्याने शिंदे गटाला किमान १ खासदार निवडून आणता येऊ शकतो, तर अंदाजे २० मते शिल्लक राहू शकतात. राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (अजित पवार गट) यांचे मूळ ४१ आमदारांपैकी एका आमदाराच्या निधनामुळे सध्या ४० आमदार कार्यरत आहेत. ४० भागिले ३७ हे गुणोत्तर सुमारे १.०८ इतके येत असल्याने या गटालाही स्वतंत्रपणे १ खासदार निवडून आणण्याची शक्यता असून अंदाजे ३ मते अतिरिक्त राहू शकतात. या सर्व गणितांवरून महायुतीतील घटक पक्षांचे संख्याबळ आणि राज्यसभा निवडणुकीतील संभाव्य परिणाम यांचा प्राथमिक अंदाज स्पष्ट होतो.
राज्यसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर महाविकास आघाडीच्या संख्याबळाचे गणित पुढीलप्रमाणे मांडले जाते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे १६, राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (शरद पवार गट) यांचे १० आणि शिवसेना (ठाकरे गट) यांचे २० असे एकूण ४६ आमदार महाविकास आघाडीकडे आहेत. याशिवाय आघाडीला पाठिंबा देणाऱ्या लहान पक्षांमध्ये समाजवादी पार्टीचे २ आणि कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी)चा १ आमदार यांचा समावेश होतो. त्यामुळे महाविकास आघाडीचे एकत्रित संख्याबळ ४९ इतके होते. राज्यसभेचा एक खासदार निवडण्यासाठी ३७ मतांची आवश्यकता गृहित धरल्यास ४९ भागिले ३७ हे गुणोत्तर सुमारे १.३२ इतके येते. या आकडेवारीवरून महाविकास आघाडीला सर्व घटक पक्षांच्या एकत्रित बळावर किमान १ खासदार निवडून आणणे शक्य असल्याचे दिसते. दुसरीकडे, महायुतीच्या संख्याबळाच्या तुलनेत भारतीय जनता पार्टीचे ३, शिवसेना (शिंदे गट)चा १ आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (अजित पवार गट)चा १ असे किमान ५ खासदार निश्चित निवडून येण्याची गणिती शक्यता व्यक्त केली जाते; तसेच उर्वरित अतिरिक्त मतांच्या आधारे आणखी १ खासदार निवडून येऊ शकतो, असा प्राथमिक अंदाज या संख्यात्मक समीकरणातून व्यक्त केला जात आहे.
