Shilpa Shetty : आधुनिक तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून प्रसिद्ध व्यक्तींची प्रतिमा मलीन करणाऱ्या प्रवृत्तींना मुंबई उच्च न्यायालयाने जोरदार चपराक लगावली आहे. प्रसिद्ध अभिनेत्री शिल्पा शेट्टी आणि तिचे पती, उद्योजक राज कुंद्रा यांना लक्ष्य करून तयार करण्यात आलेली कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित (AI-generated) ‘डीपफेक’ छायाचित्रे आणि चित्रफिती तात्काळ हटवण्याचे निर्देश न्यायालयाने दिले आहेत. या प्रकरणात न्यायालयाने जवळपास २८ विविध संकेतस्थळांना (Websites) कडक ताकीद दिली आहे.
व्यक्तीस्वातंत्र्य आणि गोपनीयतेचे रक्षण-
शिल्पा शेट्टी आणि राज कुंद्रा यांनी आपल्या गोपनीयतेच्या अधिकाराचे उल्लंघन होत असल्याचे सांगत न्यायालयाचे दरवाजे ठोठावले होते. ‘एआय’ तंत्रज्ञानाचा वापर करून त्यांच्या चेहऱ्याचे आणि शरीराचे विद्रुपीकरण करून समाजमाध्यमांवर तसेच विविध वेब पोर्टल्सवर आक्षेपार्ह मजकूर प्रसारित केला जात होता. यावर सुनावणी करताना न्यायालयाने स्पष्ट केले की, तंत्रज्ञानाचा असा वापर केवळ मानहानीकारक नसून तो व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला गंभीर धक्का पोहचवणारा आहे. न्यायालयाने या २८ संकेतस्थळांना हा सर्व आक्षेपार्ह मजकूर हटवण्यासाठी एका आठवड्याची (७ दिवस) मुदत दिली आहे.
संकेतस्थळांना आणि मध्यस्थांना जबाबदारीची जाणीव-
उच्च न्यायालयाने आपल्या आदेशात नमूद केले आहे की, इंटरनेटवरील मजकुराचे नियमन करणाऱ्या संस्थांनी आणि संकेतस्थळांच्या मालकांनी अशा प्रकारचा अनैतिक मजकूर वेळीच रोखणे आवश्यक आहे. जर आठवड्याभराच्या मुदतीत हा मजकूर काढला गेला नाही, तर संबंधित संकेतस्थळांवर अधिक कठोर कायदेशीर कारवाई करण्याचे संकेतही न्यायालयाने दिले आहेत. डीपफेक तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणारे धोके आणि त्यातून होणारी सामाजिक हानी लक्षात घेता हा निकाल अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे.
डीपफेक तंत्रज्ञान: एक वाढते संकट-
गेल्या काही महिन्यांत मनोरंजन विश्वातील अनेक कलाकारांना डीपफेकचा फटका बसला आहे. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत आहे की, मूळ चित्रफीत आणि बनावट चित्रफीत यातील फरक ओळखणे सर्वसामान्यांना कठीण जाते. शिल्पा शेट्टी यांच्या प्रकरणात न्यायालयाने घेतलेली भूमिका ही अशा प्रकारच्या सायबर गुन्ह्यांविरुद्ध लढणाऱ्या लोकांसाठी एक मोठा आधार ठरली आहे.
‘व्यक्तिमत्त्व हक्कांचे’ संरक्षण करणे न्यायालयाचे कर्तव्य; शिल्पा शेट्टी यांच्या याचिकेवर उच्च न्यायालयाचे महत्त्वपूर्ण भाष्य-
अभिनेत्री शिल्पा शेट्टी यांच्या ‘डीपफेक’ प्रकरणाची सुनावणी करताना मुंबई उच्च न्यायालयाने ‘व्यक्तिमत्त्व हक्कांच्या’ (Personality Rights) संरक्षणाबाबत अत्यंत कळीचे निरीक्षण नोंदवले आहे. तंत्रज्ञानाच्या युगात एखाद्या व्यक्तीची ओळख, तिचा चेहरा आणि तिची प्रतिष्ठा या गोष्टी अनधिकृतपणे वापरणे हा गंभीर अपराध असल्याचे न्यायालयाने अधोरेखित केले आहे.
न्यायमूर्ती शर्मिला देशमुख यांचे महत्त्वपूर्ण निरीक्षण-
या प्रकरणाची सुनावणी मुंबई उच्च न्यायालयाच्या न्यायमूर्ती शर्मिला देशमुख यांच्या एकलपीठासमोर (Single Bench) पार पडली. आदेश देताना न्यायमूर्तींनी नमूद केले की, “संबंधित आक्षेपार्ह छायाचित्रे आणि चित्रफितींमुळे केवळ शिल्पा शेट्टी यांच्या गोपनीयतेचा भंग झाला नाही, तर त्यांच्या ‘व्यक्तिमत्त्व हक्कांचे’ देखील सरळसरळ उल्लंघन झाले आहे. प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या नावाचा, प्रतिमेचा आणि स्वरूपाचा व्यावसायिक किंवा अनैतिक वापर रोखण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे. अशा परिस्थितीत, या हक्कांचे संरक्षण करणे हे न्यायालयाचे प्राथमिक कर्तव्य ठरते.”
२८ ई-कॉमर्स व्यासपीठांविरुद्ध कायदेशीर लढा-
शिल्पा शेट्टी यांनी आपल्या याचिकेत केवळ सोशल मीडियाच नव्हे, तर २८ विविध ई-कॉमर्स व्यासपीठांना (E-commerce Platforms) प्रतिवादी केले होते. या व्यासपीठांवर ‘एआय’च्या (AI) साहाय्याने तयार केलेली त्यांची बनावट आणि विद्रुपीकरण केलेली छायाचित्रे उपलब्ध करून देण्यात आली होती. यातील काही मजकूर व्यावसायिक फायद्यासाठी वापरला जात असल्याचेही निदर्शनास आले. या सर्व व्यासपीठांनी तातडीने हा मानहानीकारक मजकूर आपल्या सर्वरवरून हटवावा, अशी मागणी शिल्पा शेट्टी यांनी याचिकेद्वारे केली होती.
तांत्रिक प्रगत गुन्ह्यांविरुद्ध कायदेशीर ढाल-
न्यायालयाने शिल्पा शेट्टी यांची ही मागणी रास्त ठरवत संबंधित ई-कॉमर्स कंपन्यांना आणि इंटरनेट मध्यस्थांना कडक निर्देश दिले आहेत. इंटरनेटवर एखाद्या अभिनेत्रीच्या प्रतिमेचा असा गैरवापर केल्याने तिच्या सामाजिक आणि व्यावसायिक आयुष्यावर विपरीत परिणाम होतो, हे न्यायालयाने मान्य केले. या आदेशामुळे भविष्यात सेलिब्रिटींच्या प्रतिमेचा वापर करून ग्राहकांची दिशाभूल करणाऱ्या किंवा अश्लील मजकूर पसरवणाऱ्या ई-कॉमर्स साइट्सवर लगाम बसणार आहे.
प्रतिष्ठा आणि तंत्रज्ञानाचा संघर्ष: शिल्पा शेट्टी यांच्या ‘डीपफेक’ प्रकरणात उच्च न्यायालयाचे कठोर ताशेरे; ‘सकृतदर्शनी गैरवापर’ झाल्याचे सिद्ध-
अभिनेत्री शिल्पा शेट्टी यांच्या याचिकेवर सुनावणी करताना मुंबई उच्च न्यायालयाने डिजिटल युगातील नैतिकतेवर आणि वैयक्तिक हक्कांवर अत्यंत महत्त्वपूर्ण टिप्पणी केली आहे. न्यायालयात सादर करण्यात आलेले पुरावे आणि साहित्य तपासून, न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की शिल्पा शेट्टी यांच्या नावाचा, प्रतिमेचा आणि एकंदर व्यक्तिमत्त्वाचा अत्यंत खालच्या स्तरावर जाऊन गैरवापर करण्यात आला आहे.
पुराव्यांचे विश्लेषण आणि न्यायालयाचे प्राथमिक निष्कर्ष-
न्यायालयाने सादर केलेल्या पुराव्यांचे अवलोकन केल्यानंतर असे निरीक्षण नोंदवले की, सकृतदर्शनी (Prima Facie) हा प्रकार शिल्पा शेट्टी यांच्या मूलभूत अधिकारांवर गदा आणणारा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मजकूर तयार करणाऱ्या विविध संकेतस्थळांनी अभिनेत्रीच्या ओळखीचा वापर करून अत्यंत आक्षेपार्ह आणि अश्लील स्वरूपाची ‘डीपफेक’ छायाचित्रे तसेच चित्रफिती तयार केल्या आहेत. हे साहित्य केवळ तयारच करण्यात आले नाही, तर ते सार्वजनिकरित्या इंटरनेटवर प्रसिद्ध करून अभिनेत्रीच्या सामाजिक प्रतिमेला जाणीवपूर्वक धक्का लावण्यात आला आहे.
व्यक्तिमत्त्व हक्कांचे गंभीर उल्लंघन-
न्यायालयाने आपल्या आदेशात स्पष्ट केले की, प्रत्येक व्यक्तीला-विशेषतः सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तीला-तिच्या ‘व्यक्तिमत्त्व हक्कांचे’ (Personality Rights) संरक्षण मिळण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. एआय-निर्मित अशा अश्लील साहित्यामुळे शिल्पा शेट्टी यांच्या या कायदेशीर हक्कांचे गंभीर उल्लंघन झाले असल्याचे न्यायालयाने मान्य केले आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या संमतीशिवाय तिच्या प्रतिमेला एआयच्या साहाय्याने विद्रुपित करणे, हा केवळ तांत्रिक बिघाड नसून तो त्या व्यक्तीच्या अस्मितेवर केलेला हल्ला आहे, असेही न्यायालयाने सूचित केले आहे.
प्रतिष्ठा आणि संविधानाचा विजय: “प्रसिद्ध व्यक्तींचे व्यावसायिक शोषण खपवून घेणार नाही”; शिल्पा शेट्टी प्रकरणात उच्च न्यायालयाचा ऐतिहासिक निर्वाळा-
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ‘डीपफेक’ तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या गैरवापरामुळे निर्माण झालेल्या धोक्यांकडे लक्ष वेधत, मुंबई उच्च न्यायालयाने एक अत्यंत कडक आणि दिशादर्शक आदेश पारित केला आहे. अभिनेत्री शिल्पा शेट्टी यांना दिलासा देताना न्यायालयाने केवळ आक्षेपार्ह मजकूर हटवण्याचेच आदेश दिले नाहीत, तर या तंत्रज्ञानामुळे होणाऱ्या मानवी अधिकारांच्या पायमल्लीवरही सडेतोड भाष्य केले आहे.
घटनात्मक अधिकारांचे आणि व्यक्तिगत सन्मानाचे रक्षण-
न्यायालयाने आपल्या निरीक्षणात स्पष्ट केले की, सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असलेली डीपफेक आणि एआय-निर्मित अश्लील छायाचित्रे किंवा चित्रफिती या केवळ तांत्रिक करामती नसून, त्या संबंधित व्यक्तीसाठी कमालीच्या क्लेशदायक आणि मानसिक छळ करणाऱ्या असतात. अशा सामग्रीमुळे व्यक्तीची समाजात असलेली प्रतिमा अत्यंत हीन पद्धतीने मलीन केली जाते. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की, हा प्रकार भारतीय संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला बहाल केलेल्या ‘खासगी आयुष्य जगण्याच्या’ (Right to Privacy) आणि ‘सन्मानाने जीवन व्यतीत करण्याच्या’ (Right to Dignity) मूलभूत अधिकारांचे उघड उल्लंघन आहे. संविधानाच्या चौकटीत कोणाच्याही प्रतिवेशावर असा आघात करणे कायद्याला मान्य नाही.
व्यावसायिक शोषणास प्रतिबंध आणि कठोर ताकीद-
एखाद्या लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध व्यक्तीच्या संमतीशिवाय तिच्या ओळखीचा किंवा प्रतिमेचा वापर करून तिचे ‘व्यावसायिक शोषण’ करण्याची अनुमती कोणत्याही परिस्थितीत दिली जाऊ शकत नाही, असे न्यायालयाने निक्षून सांगितले. अनेक डिजिटल व्यासपीठांवर केवळ आर्थिक नफा मिळवण्यासाठी प्रसिद्ध व्यक्तींची बेकायदेशीर आणि शोषण करणारी सामग्री प्रसिद्ध केली जाते. या व्यावसायिक फायद्यासाठी केल्या जाणाऱ्या विकृत कृत्याचे कोणत्याही स्थितीत समर्थन केले जाऊ शकत नाही, असे ताशेरे न्यायालयाने आपल्या आदेशात ओढले आहेत.
डिजिटल व्यासपीठांची जबाबदारी आणि नैतिक मर्यादा-
न्यायालयाने डिजिटल जगातील मध्यस्थांना आणि ई-कॉमर्स पोर्टलना त्यांच्या नैतिक जबाबदारीची जाणीव करून दिली आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या लोकप्रियतेचा वापर करून तिला बदनाम करणारी सामग्री जर एखाद्या प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध असेल, तर तो प्लॅटफॉर्म त्या शोषणात सहभागी असल्याचे मानले जाईल, असे संकेतही या आदेशातून मिळतात. तंत्रज्ञानाची प्रगती ही मानवी सन्मानाला बाधा आणणारी नसावी, हा विचार न्यायालयाने या निकालाच्या केंद्रस्थानी ठेवला आहे.
शिल्पा शेट्टी आणि राज कुंद्रा: वैयक्तिक परिचय-
भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक नामवंत व्यक्तिमत्व शिल्पा शेट्टी आणि त्यांचे पती, प्रसिद्ध उद्योजक राज कुंद्रा हे सध्या विविध कायदेशीर कारणांमुळे चर्चेत आहेत. एका बाजूला तंत्रज्ञानाच्या गैरवापरामुळे (डीपफेक) त्यांना न्यायालयाचा आधार घ्यावा लागला आहे, तर दुसऱ्या बाजूला आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित काही प्रकरणांमुळे त्यांना न्यायालयीन प्रक्रियेचा सामना करावा लागत आहे.
शिल्पा शेट्टी आणि राज कुंद्रा कोण आहेत?
शिल्पा शेट्टी: शिल्पा शेट्टी या भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक यशस्वी अभिनेत्री, लेखिका आणि उद्योजिका आहेत. १९९३ मध्ये ‘बाजीगर’ या चित्रपटातून त्यांनी अभिनयाची सुरुवात केली. २००७ मध्ये ब्रिटनमधील ‘बिग ब्रदर’ या आंतरराष्ट्रीय रिअॅलिटी शोमध्ये विजय मिळवल्यानंतर त्यांना जागतिक स्तरावर ओळख मिळाली. त्या आपल्या ‘फिटनेस’ आणि योगाभ्यासासाठी देखील ओळखल्या जातात.
राज कुंद्रा: राज कुंद्रा हे लंडनस्थित भारतीय वंशाचे उद्योजक आहेत. त्यांनी स्टील, ऊर्जा आणि रिअल इस्टेट अशा विविध क्षेत्रांत आपला व्यवसाय विस्तारला आहे. २००९ मध्ये शिल्पा शेट्टी आणि राज कुंद्रा यांचा विवाह झाला. राज कुंद्रा यांचे नाव यापूर्वी ‘पॉर्नोग्राफी’ प्रकरण आणि आयपीएलमधील काही वादांमुळे चर्चेत राहिले होते. डीपफेक प्रकरणाव्यतिरिक्त, हे जोडपे एका जुन्या आर्थिक व्यवहारामुळे देखील चर्चेत आहे.
