Weather Alert : संपूर्ण महाराष्ट्र सध्या भीषण उन्हाच्या तडाख्यात सापडला असून, राज्याच्या विविध भागांत कमाल तापमानाने उच्चांक गाठला आहे. गेल्या काही दिवसांपासून उन्हाच्या तीव्र झळांनी नागरिक होरपळून निघत असून, विशेषतः किनारपट्टीच्या भागात आर्द्रता आणि उष्णतेचे प्रमाण कमालीचे वाढले आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) या परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन आज मुंबईसह ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांसाठी उष्णतेच्या लाटेचा ‘ऑरेंज अलर्ट’ जारी केला आहे. याचा अर्थ नागरिकांनी आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी अत्यंत सावध राहणे आवश्यक आहे.
कोकण किनारपट्टी ते विदर्भापर्यंत उष्णतेचा हाहाकार-
हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार, पुढील ४८ तास महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागांत कमाल तापमानात मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे. उद्यादेखील मुंबई, ठाणे आणि पालघर या पट्ट्यात उष्ण व दमट हवामानाचा ‘येलो अलर्ट’ कायम राहणार आहे. केवळ किनारपट्टीच नव्हे, तर विदर्भ आणि मराठवाड्यातील परिस्थितीही चिंताजनक आहे. उत्तर भारताकडून येणाऱ्या शुष्क आणि उष्ण वाऱ्यांमुळे विदर्भातील तापमानाची धग अधिकच तीव्र झाली आहे. कोरड्या हवामानामुळे दुपारच्या वेळी घराबाहेर पडणे कठीण झाले असून, उष्मघाताचा (Heat Stroke) धोका वाढला आहे.
पुढील पाच दिवसांसाठी विशेष सावधानतेचा इशारा-
हवामान विभागाने संपूर्ण महाराष्ट्राला पुढील पाच दिवसांसाठी विशेष सतर्कतेचा इशारा दिला आहे. अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांमुळे मुंबईसारख्या शहरांत घामाचे प्रमाण वाढून अस्वस्थता जाणवत आहे, तर राज्याच्या उर्वरित भागात कोरड्या उन्हाचा तडाखा बसत आहे. वाढत्या तापमानाचा परिणाम केवळ मानवी जीवनावरच नव्हे, तर शेती आणि पशुधनावरही होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. दुपारच्या वेळेत, म्हणजेच सकाळी ११ ते दुपारी ४ या कालावधीत अत्यावश्यक कामाशिवाय उन्हात फिरणे टाळावे, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात आले आहे.
मुंबईत भीषण उन्हाचा तडाखा; पारा ४३ अंशांच्या पार जाण्याची शक्यता, ‘ऑरेंज अलर्ट’सह हवामान विभागाचा गंभीर इशारा-
मुंबईसह उपनगरांमध्ये सध्या सूर्याचा प्रकोप पाहायला मिळत असून, भारतीय हवामान विभागाने शहरात अत्यंत तीव्र उष्णतेच्या लाटेचा (Severe Heat Wave) इशारा दिला आहे. परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन मुंबई, ठाणे आणि पालघर या तिन्ही जिल्ह्यांसाठी ‘ऑरेंज अलर्ट’ जारी करण्यात आला आहे. अरबी समुद्राकडून येणाऱ्या वाऱ्यांच्या दिशाबदलामुळे आणि तापमानातील अनपेक्षित वाढीमुळे मुंबईकरांना मे महिन्यासारख्या रणरणत्या उन्हाचा सामना मार्च महिन्यातच करावा लागत आहे.
तापमानाचा नवा उच्चांक आणि क्षेत्रीय नोंदी-
हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार, मुंबईतील सरासरी तापमान ४० अंश सेल्सिअसच्या पुढे जाण्याची शक्यता आहे. विशेषतः मुंबई उपनगरातील काही भागांमध्ये पारा ४३ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचू शकतो, असा धोक्याचा इशारा देण्यात आला आहे. या भीषणतेची प्रचिती कालच आली असून, ओशिवरा येथील राम मंदिर परिसरात सर्वाधिक ४२.५ अंश सेल्सिअस इतक्या विक्रमी तापमानाची नोंद करण्यात आली आहे. मुंबईचे सध्याचे तापमान हे सरासरी तापमानापेक्षा तब्बल ६.४ अंश सेल्सिअसने अधिक असून, उष्णतेची ही लाट येत्या काही दिवसांत अधिक तीव्र होण्याची चिन्हे आहेत.
प्रशासनाकडून सुरक्षेचे आवाहन-
मुंबई प्रादेशिक हवामान केंद्राने नागरिकांना उन्हाच्या तीव्रतेपासून स्वतःचे संरक्षण करण्याचे आवाहन केले आहे. तापमानात झालेली ही वाढ आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते, विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि व्याधीग्रस्त व्यक्तींनी दुपारच्या वेळी घराबाहेर पडणे टाळावे.
वातावरणातील बदलाचे परिणाम-
उष्णतेच्या या लाटेमुळे मुंबईतील हवेची गुणवत्ता आणि आर्द्रतेवरही परिणाम झाला असून, नागरिकांना कमालीची अस्वस्थता जाणवत आहे. सिमेंटची जंगले आणि वाढते शहरीकरण यामुळे उष्णता शोषली जात असल्याने उपनगरांमध्ये ‘हीट आयलंड’ (Heat Island) सारखी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
महाराष्ट्रात हवामानाचा विचित्र लपंडाव; एका बाजूला कोकणात उष्णतेची लाट, तर दुसरीकडे विदर्भ-मराठवाड्यात अवकाळी पावसाचे सावट-
महाराष्ट्र सध्या निसर्गाच्या दोन टोकाच्या हवामान स्थितीचा सामना करत आहे. राज्याच्या किनारपट्टी भागात, विशेषतः कोकण पट्ट्यात सूर्याचा प्रकोप वाढल्याने भीषण उष्णतेच्या लाटेचा इशारा देण्यात आला आहे. मात्र, त्याच वेळी राज्याच्या अंतर्गत भागांत, म्हणजे विदर्भ, मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्रात निसर्गाने कूस बदलली असून पुढील पाच दिवसांत विजांच्या कडकडाटासह अवकाळी पावसाची शक्यता भारतीय हवामान विभागाने वर्तवली आहे. उन्हाचा चटका आणि पावसाची हजेरी अशा दुहेरी संकटामुळे बळीराजासह सामान्य नागरिकही संभ्रमात पडले आहेत.
विदर्भात वादळी पावसाचा ‘इशारा’-
विदर्भातील वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर बदल झाला असून यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, गडचिरोली आणि चंद्रपूर या जिल्ह्यांमध्ये पुढील काही दिवसांत वादळी वाऱ्यासह पावसाचा अंदाज आहे. या भागात ढगांचा गडगडाट आणि विजांच्या कडकडाटासह हलका ते मध्यम स्वरूपाचा पाऊस पडू शकतो. उन्हाच्या तीव्रतेमुळे तापलेल्या जमिनीवर अचानक येणारा हा पाऊस स्थानिक पिकांसाठी आणि फळबागांसाठी नुकसानकारक ठरू शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्रात ढगाळ वातावरण-
मराठवाड्यातील धाराशिव, लातूर, नांदेड, हिंगोली, बीड आणि परभणी या जिल्ह्यांमध्येही पावसाची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. लातूर आणि धाराशिवमध्ये विशेषतः ढगाळ हवामानासह हलक्या सरी कोसळू शकतात. मध्य महाराष्ट्राचा विचार करता, पुणे, सातारा आणि अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यांतही मेघगर्जनेसह पावसाची चिन्हे आहेत. हवेतील आर्द्रता वाढल्यामुळे आणि स्थानिक वातावरणीय बदलांमुळे हा ‘प्री-मान्सून’ सदृश पाऊस हजेरी लावणार असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. हवामान विभागाने दिलेल्या या इशाऱ्यामुळे शेतकऱ्यांनी आपल्या कापणीला आलेल्या पिकांची आणि साठवून ठेवलेल्या धान्याची योग्य काळजी घेण्याचे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात आले आहे.
या १४ जिल्ह्यांना मिळाला अलर्ट-
प्रशासनाने राज्यातील १४ जिल्ह्यांना ‘येलो अलर्ट’ जारी केला असून, नागरिकांनी आरोग्याच्या दृष्टीने कमालीची सतर्कता बाळगावी, असे आवाहन केले आहे. विशेषतः विदर्भात पारा ४१ अंशांपर्यंत जाण्याची शक्यता असल्याने तिथे उन्हाची झळ सर्वाधिक जाणवणार आहे.
कोकण किनारपट्टी-
कोकण विभागातील रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांत उष्णतेसह हवेतील आर्द्रता (Humidity) वाढल्यामुळे नागरिकांना प्रचंड उकाड्याचा त्रास सहन करावा लागेल. बाष्पयुक्त हवेमुळे घामाचे प्रमाण वाढून अस्वस्थता जाणवेल. या पार्श्वभूमीवर मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि रत्नागिरी या किनारपट्टीच्या जिल्ह्यांसाठी सतर्कतेचा इशारा देण्यात आला आहे.
पश्चिम आणि उत्तर महाराष्ट्रातील तापमान वाढ-
पश्चिम महाराष्ट्रातील पुणे, सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर या जिल्ह्यांत हवामान प्रामुख्याने कोरडे आणि उष्ण राहील. पुण्यातील कमाल तापमान ३८ अंशांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता असल्याने दुपारच्या वेळी घराबाहेर पडणे जिकिरीचे ठरेल. दुसरीकडे, उत्तर महाराष्ट्रातील नाशिक, धुळे, जळगाव आणि नंदुरबारमध्येही तापमानाचा आलेख चढता राहील. जळगाव आणि अहिल्यानगर (अहमदनगर) या जिल्ह्यांसाठी विशेष ‘येलो अलर्ट’ देण्यात आला असून, तिथे उष्णतेची लाट जाणवण्याची चिन्हे आहेत.
मराठवाडा आणि विदर्भातील भीषण उन्हाळा-
मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, लातूर, नांदेड, परभणी आणि धाराशिव या सर्वच जिल्ह्यांत हवामान अत्यंत कोरडे असल्याने उन्हाचा चटका अधिक तीव्र असेल. छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड आणि परभणी या जिल्ह्यांनाही उष्णतेच्या इशाऱ्याखाली ठेवण्यात आले आहे. विदर्भात मात्र स्थिती सर्वाधिक गंभीर असून नागपूर, अमरावती, अकोला आणि वर्धा या भागात पारा ३६ ते ४१ अंशांच्या दरम्यान राहील. अमरावती आणि अकोला परिसरात उष्मघाताचा धोका टाळण्यासाठी प्रशासनाने प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत.
मार्च महिन्यातच सूर्याचा प्रकोप का वाढला? जाणून घ्या तापमानातील वाढीची शास्त्रीय कारणे आणि भविष्यातील पावसाचा अंदाज-
यंदा मार्च महिन्याच्या सुरुवातीलाच महाराष्ट्रासह संपूर्ण पश्चिम भारताला उष्णतेच्या तीव्र लाटेने विळखा घातला आहे. रणरणत्या उन्हामुळे नागरिक हैराण झाले असून, ऐन उन्हाळ्याच्या प्रारंभीच पारा चाळीस अंशांच्या पार का गेला, असा प्रश्न सर्वांना पडला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यामागे काही विशिष्ट भौगोलिक आणि वातावरणीय बदल कारणीभूत आहेत.
मार्चमध्येच उष्णता वाढण्यामागची मुख्य कारणे-
१. प्रतिचक्रवाताचा प्रभाव (Anticyclone): सध्या पश्चिम भारत, गुजरात आणि त्याच्या आसपासच्या वातावरणीय क्षेत्रात ‘प्रतिचक्रवात’ (Anticyclone) तयार झाला आहे. या प्रणालीमुळे हवेचा दाब वाढून कोरडी आणि उष्ण हवा थेट जमिनीच्या दिशेने ढकलली जात आहे. परिणामी, वातावरणात आर्द्रता कमी होऊन कोरड्या उन्हाचा तडाखा अधिक जाणवत आहे.
२. पश्चिम विक्षोभाची कमतरता (Weak Western Disturbance): दरवर्षी मार्च महिन्यात उत्तर भारताकडून येणारे ‘पश्चिम विक्षोभ’ सक्रिय असतात, ज्यामुळे अधूनमधून ढगाळ वातावरण किंवा थंड वारे वाहत असत. मात्र, यंदा हे विक्षोभ अत्यंत कमकुवत असल्याने थंड हवेचा प्रवाह खंडित झाला असून ढगांचे प्रमाणही नगण्य राहिले आहे. यामुळे सूर्याची किरणे थेट जमिनीवर पडून तापमानात मोठी वाढ झाली आहे.
यंदाचा उन्हाळा प्रदीर्घ असेल का?
हवामान विभागाच्या विश्लेषणानुसार, उन्हाळ्याच्या एकूण कालावधीत कोणताही तांत्रिक बदल होणार नाही; परंतु त्याची तीव्रता मात्र नक्कीच जास्त असेल. मार्च, एप्रिल आणि मे या तिन्ही महिन्यांत तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याचा अंदाज आहे. उन्हाळ्याच्या सुमारे १०० दिवसांपैकी बहुतांश दिवस हे ‘उष्णतेच्या लाटेचे’ किंवा सरासरीपेक्षा जास्त उष्णतेचे असतील, असे संकेत मिळत आहेत. त्यामुळे नागरिकांना पुढील तीन महिने तीव्र उन्हाचा सामना करावा लागणार आहे.
पावसाळ्यावर होणारा परिणाम आणि ‘कन्व्हेक्टिव्ह रेन’ (Convective Rain)-
उन्हाळ्याची तीव्रता आणि येणारा मान्सून यांचा कोणताही थेट विज्ञानाधारित संबंध नसतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. गेल्या वर्षीचा अनुभव पाहता, मार्चमध्ये प्रचंड उष्णता असूनही एप्रिल-मे महिन्यात झालेल्या अवकाळी पावसामुळे तापमानात घट झाली होती. त्यामुळे आगामी पावसाळ्याचा नेमका अंदाज मे किंवा जून महिन्यापर्यंतच स्पष्ट होऊ शकेल. तथापि, उन्हाळ्यात स्थानिक पातळीवर प्रचंड उष्णता वाढल्यास आणि वातावरणात बाष्प उपलब्ध झाल्यास ‘कन्व्हेक्टिव्ह रेन’ (Convective Rain) म्हणजेच स्थानिक अभिसरणामुळे होणारा पाऊस पडू शकतो.
