Gen Z Head Balen Set to Lead Nepal –: नेपाळमध्ये झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत तरुणांच्या ‘जेन झी’ आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर Rastriya Swatantra Party (आरएसपी) ला मोठे यश मिळाले आहे. निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेल्या निकालांनुसार, २०२२ मध्ये Rabi Lamichhane यांनी स्थापन केलेल्या या पक्षाने जाहीर झालेल्या १२९ जागांपैकी तब्बल १०० जागा जिंकत स्पष्ट बहुमत मिळवले आहे. त्यामुळे रॅपर ते राजकारणी असा प्रवास करणारे Balen Shah हे नेपाळचे पुढील पंतप्रधान होणार हे जवळपास निश्चित मानले जात आहे.
‘बालेन’ या नावाने ओळखले जाणारे ३५ वर्षीय बलेंद्र शाह यांनी झापा-५ मतदारसंघात नेपाळचे चार वेळचे पंतप्रधान आणि K. P. Sharma Oli यांचा सुमारे ५० हजार मतांनी पराभव केला. निवडणूक आयोगाच्या माहितीनुसार, बालेन यांना ६८,३४८ मते मिळाली, तर ७४ वर्षीय ओली यांना केवळ १८,७३४ मते मिळाली. या निकालातून पारंपरिक पक्षांविरोधात जनतेत असलेली नाराजी स्पष्ट झाल्याचे मानले जात आहे. संसदीय इतिहासात सर्वात तरुण पंतप्रधान होण्याचा मान बालेन यांना मिळणार आहे.
बालेन यांचा जन्म काठमांडू येथे मैथिली भाषिक मधेशी कुटुंबात झाला. मधेशी हा नेपाळमधील एक महत्त्वाचा वांशिक समुदाय असून त्यांचा उगम देशाच्या दक्षिणेकडील तराई (मधेश) प्रदेशात झाला आहे. भाषा, संस्कृती आणि परंपरांच्या बाबतीत या समाजाचे भारताच्या सीमेलगतच्या राज्यांशीही मोठे साम्य आहे. बालेन यांनी सुरुवातीला रॅपर म्हणून लोकप्रियता मिळवली आणि नंतर ते काठमांडूचे महापौर म्हणून निवडून आले.
दरम्यान, नेपाळमध्ये गेल्या काही महिन्यांत तरुणांनी भ्रष्टाचार, बेरोजगारी आणि पारंपरिक राजकारणाविरोधात मोठे आंदोलन उभारले होते. ‘जेन झी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नव्या पिढीने राजकारणात बदलाची मागणी करत नव्या नेतृत्वाला पाठिंबा दिला. या आंदोलनामुळेच आरएसपीला मोठे जनसमर्थन मिळाल्याचे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे.
मतमोजणी अद्याप सुरू असली तरी जाहीर झालेल्या आकडेवारीनुसार Nepali Congress ने १३ जागा, Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist) ने ७ जागा, Nepal Communist Party ने ६ जागा आणि Rastriya Prajatantra Party ने १ जागा जिंकली आहे. एक अपक्ष उमेदवारही विजयी झाला आहे. विशेष म्हणजे आरएसपीने काठमांडू जिल्ह्यातील सर्व १० मतदारसंघांमध्ये विजय मिळवला आहे.
नेपाळी काँग्रेसचे अध्यक्ष Gagan Thapa, ज्यांना पक्षाचे पंतप्रधानपदाचे उमेदवार मानले जात होते, त्यांनाही धनुषा-४ मतदारसंघात आरएसपीचे अमरेश सिंह यांनी पराभूत केले. तसेच काँग्रेसचे इतर वरिष्ठ नेते गुरु राज घिमिरे, शेखर कोइराला आणि बिमलेन्द्र निधी यांनाही पराभवाला सामोरे जावे लागले.
कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाळ (यूएमएल) चे सरचिटणीस शंकर पोखरेल यांच्यासह पक्षाचे अनेक वरिष्ठ नेतेही निवडणुकीत पराभूत झाले. दरम्यान, माजी पंतप्रधान के. पी. शर्मा ओली यांनी बालेन शाह यांचे अभिनंदन करत त्यांच्या सरकारला पूर्ण पाच वर्षांचा कार्यकाळ मिळावा, अशी अपेक्षा व्यक्त केली आहे. गेल्या १८ वर्षांत नेपाळमध्ये तब्बल १४ सरकारे बदलली असल्याने स्थिर सरकारची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
नेपाळमध्ये गेल्या काही वर्षांत तरुणांमध्ये वाढलेल्या असंतोषातून ‘जेन झी’ आंदोलन उभे राहिले. १९९७ नंतर जन्मलेल्या तरुण पिढीला Gen Z (जेन झी) म्हटले जाते. भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, महागाई, वारंवार सरकार बदलणे आणि पारंपरिक पक्षांचे वर्चस्व याविरोधात या तरुणांनी सोशल मीडियाच्या माध्यमातून मोठे आंदोलन उभे केले.
या आंदोलनात तरुणांनी पारंपरिक राजकीय पक्षांवर तीव्र टीका करत नव्या नेतृत्वाची मागणी केली. विशेषतः काठमांडू, पोखरा आणि इतर मोठ्या शहरांमध्ये विद्यार्थ्यांनी आणि तरुण व्यावसायिकांनी रस्त्यावर उतरून आंदोलन केले. सरकारच्या कामकाजातील पारदर्शकता, रोजगारनिर्मिती आणि भ्रष्टाचाराविरोधात कठोर कारवाईची मागणी करण्यात आली.
या आंदोलनामुळे नेपाळच्या राजकारणात नव्या पिढीचा प्रभाव वाढला. त्यामुळे नव्या पक्षांना आणि तरुण नेत्यांना मोठे समर्थन मिळू लागले. याच पार्श्वभूमीवर Rastriya Swatantra Party सारख्या नव्या पक्षाला निवडणुकीत मोठे यश मिळाल्याचे मानले जाते.
विशेष म्हणजे तरुण मतदारांनी पारंपरिक पक्षांना नाकारत नव्या नेतृत्वाला संधी दिल्याचे निकालातून दिसून आले. त्यामुळे Balen Shah सारख्या तरुण नेत्यांना राष्ट्रीय पातळीवर मोठी राजकीय संधी मिळाली, असे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे.
