छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या अनधिकृत पुतळ्यांवरून उसळलेले वाद महाराष्ट्र आणि गोवा या दोन्ही राज्यांमध्ये पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत. बुलढाणा जिल्ह्यातील चिखला काकड या छोट्या गावापासून गोव्याच्या मुरमुगाव (वास्को) शहरापर्यंत शिवरायांच्या पुतळ्यांवरील वाद आणि संघर्षांची मालिका पाहायला मिळत आहे. या शिवाजी महाराज पुतळा वाद विवाद (Shivaji Maharaj Statue Controversy) प्रकरणांमुळे स्थानिक पातळीवर तणाव निर्माण झाला असून राजकीय आरोप-प्रत्यारोपही सुरू झाले आहेत. एकूणच, महाराष्ट्रातील पुतळा संघर्षांचे (Maharashtra statue conflict) चित्र या घटनांमधून दिसून आले.
शिवजयंतीच्या पार्श्वभूमीवर अशा अनधिकृत पुतळा स्थापनेच्या घटना (Illegal statue installation India) आणखी चिघळल्या. बुलढाणा आणि मुरमुगाव येथील ताज्या प्रसंगांमधून हे स्पष्ट झाले आहे. पुढील विभागात आपण या शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्यांवरील वादांची सविस्तर कालरेषा आणि त्यावर उमटलेल्या राजकीय तसेच सामाजिक प्रतिक्रिया पाहणार आहोत. फेब्रुवारी १९ हा शिवजयंतीचा दिवस असतो; या सणाच्या आसपास काही ठिकाणी उत्साहाबरोबर तणावही दिसून येतो. अशा वादांतून इतिहास प्रसिद्ध व्यक्तीच्या पुतळ्याचे राजकारण कसे रंगते आणि सार्वजनिक जमिनीच्या वादांवर तथा परवानगीविषयक तणावांवर प्रकाश पडतो तेही आपण विश्लेषित करू.
बुलढाणा: चिखला काकडमधील शिवाजी महाराज पुतळा वाद
बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार तालुक्यातल्या चिखला काकड गावात Shivaji Maharaj Statue Controversy पुन्हा तापली. अंगणवाडीच्या आवारात मध्यरात्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा अर्धाकृती पुतळा बसवला गेला. शिवजयंतीच्या आदल्या दिवशी ही उभारणी झाल्याने गावात लगेच चर्चा सुरू झाली. ग्रामपंचायतीची परवानगी न घेतल्याचा आरोप पुढे आला. मोकळी जागा तशीच राहावी, अशी मागणी एका गटाची होती. पुतळा तिथेच हवा, असा आग्रह दुसऱ्या गटाचा होता. Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्येच हा मुद्दा थेट ग्रामपंचायत परवानगी वाद (Panchayat permission dispute) पर्यंत पोहोचला.
परवानगीचा मुद्दा आणि दोन गटांचा तणाव: गावकऱ्यांमध्ये मतभेद वाढत गेले. अंगणवाडीची जागा, वापर, आणि ग्रामसभेचा निर्णय या मुद्द्यांवर वाद वाढला. बुलढाणा शिवाजी महाराज पुतळा वाद [Buldhana Shivaji Maharaj statue row] म्हणून ही घटना काही वेळातच ओळखली जाऊ लागली. शिवजयंती जवळ असल्याने भावना अधिक तीव्र झाल्या. Shivaji Maharaj Statue Controversy च्या पार्श्वभूमीवर “परवानगी आधी की भावना आधी?” असा थेट सवाल गावात चर्चेत आला.
हाणामारी आणि गंभीर आरोप: शनिवार, २० फेब्रुवारी २०२६ रोजी तणावाचा स्फोट झाला. दोन बाजूंमधल्या महिलांमध्ये जोरदार हाणामारी झाली. शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे गट) पक्षाच्या जिल्हा महिला पदाधिकारी संजीवनी वाघ यांच्यावर मारहाण झाल्याचा आरोप पुढे आला. कपडे फाडल्याचा आरोपही नोंदला गेला. Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये हा भाग सर्वात संवेदनशील ठरला. गावात तातडीने पोलीस बंदोबस्त वाढला. परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू झाले. हा प्रसंग पोलीस कारवाई आणि स्थानिक निदर्शने या दोन्ही बाजूंनी तापला.
बंदोबस्त, अफवा, आणि कायदा-सुव्यवस्थेची धावपळ: सोशल मीडियावर वेगवेगळे दावे फिरू लागले. अफवांवर विश्वास ठेवू नका, असा संदेश पोलिसांनी दिला. अतिरिक्त फौजफाटा तैनात झाला. महाराष्ट्रातील कायदा आणि सुव्यवस्था हा मुद्दा चिखला काकडमध्ये थेट उभा राहिला. महाराष्ट्र पुतळा संघर्ष [Maharashtra statue conflict] या चौकटीत ही घटना पाहिली जाऊ लागली, कारण एका पुतळ्यापासून दंगलसदृश स्थिती तयार झाली.
अटक आणि कारवाई: “अनधिकृत पुतळा प्रकरण” म्हणून नोंद: अखेर बुलढाणा पोलिसांनी कठोर पावले उचलली. गावचे सरपंच गणेश काकड यांच्यासह दोन्ही गटांतील मिळून २३ जणांना अटक करण्यात आली. भा.नागरिक सुरक्षा संहिता कलम १६३ नुसार जमावबंदी लागू असल्याचे जाहीर झाले. या संपूर्ण प्रकाराकडे अनधिकृत पुतळा प्रकरण [Illegal statue case] म्हणून पाहिले गेले. Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये “नियम मोडून उभारणी” हा मुद्दा पुन्हा अधोरेखित झाला.
चिखला काकड: घटनाक्रमाची कालरेषा
| दिनांक | घटनाक्रम (चिखला काकड, बुलढाणा) |
| १७–१८ फेब्रुवारी | शिवजयंतीच्या आदल्यादिवशी मध्यरात्री अंगणवाडीच्या जागेत विनापरवानगी अर्धाकृती पुतळा बसवला |
| २० फेब्रुवारी | दोन गटांमध्ये वाद-विकोप; महिलांमध्ये हाणामारी; मारहाण व कपडे फाडल्याचा आरोप; बंदोबस्त वाढला; कलम १६३नुसार जमावबंदी |
| २१–२२ फेब्रुवारी | तणाव कायम; स्थानिक नेत्यांची ये-जा; मनोज जरांगे पाटील यांची भेट; “पुतळा हटवू नका” असा संदेश |
| २२ फेब्रुवारी (रात्र) | जुन्या पुतळ्याऐवजी त्याच ठिकाणी अश्वारूढ पुतळा पुनर्स्थापित; रात्री उशिरा जल्लोष आणि मिरवणूक |
| २३ फेब्रुवारी | मुख्य आरोपी सरपंचासह २३ जणांना अटक; गावात पोलीस छावणी कायम |
“पुतळा हटवू नका” संदेश आणि रात्रीची पुनर्स्थापना: सुरुवातीच्या संघर्षानंतर काही काळ तणावपूर्ण शांतता दिसली. स्थानिक राजकीय कार्यकर्ते गावात येऊन थांबले. मनोज जरांगे पाटील यांची भेटही चर्चेत राहिली. २२ फेब्रुवारीच्या रात्री पुतळा पुन्हा बसवला गेला, हा भागही चर्चेचा झाला. ढोल-ताशांच्या गजरात मिरवणूक निघाली. Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये “दबावामुळे निर्णय बदलतो का?” असा मुद्दा काही जणांनी उपस्थित केला. दुसरीकडे, कायदा-सुव्यवस्थेच्या दृष्टीने तणाव कमी ठेवण्याचा प्रयत्न प्रशासनाकडून सुरूच राहिला.
सरपंचाचा व्हिडिओ, आरोप-प्रत्यारोप, आणि तपासाची दिशा: बुलढाणा पोलिस अधीक्षकांनी संयमाचे आवाहन केले. सरपंच गणेश काकड यांच्या व्हिडिओमधून वेगळी भूमिका समोर आली. अंगणवाडीची जागा लहान असल्याचा मुद्दा त्यांनी सांगितला. परवानगीची प्रक्रिया पूर्ण न झाल्याने थोडा विलंब सुचवल्याचा दावा त्यांनी केला. महिलांमध्येच वाद झाल्याचे त्यांनी म्हटले. या दाव्यांमुळे (पुतळा वाद) [Statue controversy] आणखी तापला. सत्य परिस्थितीचा तपास सुरू असल्याने निष्कर्ष तपासाअंती स्पष्ट होणार, अशी भूमिका पोलीस यंत्रणेची राहिली. माध्यमांमध्ये ही घटना ठळक राहिली.
मुरमुगाव (वास्को), गोवा: बंदर जमिनीवरील शिवाजी महाराज पुतळा वाद
गोव्यात फेब्रुवारी २०२६ मध्ये Shivaji Maharaj Statue Controversy पुन्हा तापली. १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी वास्कोमधील हेडलँड–सडा चौकाजवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य पुतळ्याचे अनावरण झाले, आणि त्यातूनच मुरमुगाव पुतळा वाद [Mormugao statue controversy] जोरात गाजला. स्थानिक आमदार संकल्प आमोणकर यांची उपस्थिती, गर्दीचा जल्लोष, आणि दुसरीकडे बंदर प्राधिकरणाचा आक्षेप-हा सगळा ताण एका ठिकाणी जमा झाला. या भागात शिवाजी महाराज पुतळा वाद [Shivaji Maharaj statue dispute] अशी चर्चा दिवसेंदिवस वाढत गेली.
जमीन कुणाची, परवानगी कुठे अडली: मोर्मुगाव पोर्ट अथॉरिटी (MPA) चा दावा थेट आणि स्पष्ट होता – ही जमीन बंदर प्रशासनाची, आणि पुतळ्यासाठी परवानगी नाही. स्थानिक समर्थकांचा सूर वेगळा होता; “लोक इथे दशकेभर राहतात, कागदपत्रे आहेत” असा आग्रह पुढे आला, त्यामुळे सार्वजनिक जमिनीवर अतिक्रमण [Public land encroachment issue] हा मुद्दा केंद्रस्थानी आला. याच टप्प्यावर Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये “भावना विरुद्ध नियम” असा नेहमीचा संघर्ष दिसून आला, आणि सार्वजनिक जमीन वाद [Public land dispute] हा शब्द सतत कानावर पडू लागला.
आमदारांचा आरोप आणि जनआंदोलनाचा इशारा: संकल्प आमोणकर यांनी अनावरणावेळी थेट MPA वर नागरिकांना त्रास देत असल्याचा आरोप केला. “लोकांकडे कागदपत्रे आहेत; तरीही छळ सुरू आहे” अशी भूमिका त्यांनी घेतली, आणि “असंच चाललं तर जनआंदोलन” असा इशाराही दिला. या वक्तव्यानंतर गोवा राजकीय वाद [Goa political controversy] अधिक चढला, आणि राजकीय वाद हा मुद्दा सत्ताधारी–विरोधकांमध्ये शब्दयुद्धापर्यंत पोहोचला. अशा भाषेतून Shivaji Maharaj Statue Controversy ला राजकीय धार मिळाली, आणि मुरमुगाव बातमी [Mormugao news] प्रकारच्या अपडेट्स वाढल्या.
न्यायालयात गेलेला वाद: MPA कडून थेट बॉम्बे उच्च न्यायालयाच्या गोवा खंडपीठात रिट याचिका दाखल झाली, आणि प्रकरण न्यायप्रविष्ट झाले. याचिकेत “MPA च्या मालकीच्या जमिनीवर अनधिकृत पुतळा” असा मुद्दा ठासून मांडला गेला, त्यामुळे बॉम्बे हायकोर्ट गोवा खंडपीठ प्रकरण [Bombay High Court Goa bench case] हा शब्द चर्चेचा भाग झाला. २२ फेब्रुवारीला याचिका दाखल झाल्यानंतर २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुनावणीची तारीख निश्चित झाल्याचे वृत्त समोर आले. या काळात “रात्री भराव, सपाटीकरण” अशा कामांबाबत MPA ने न्यायालयात आक्षेप नोंदवला, आणि प्रशासन “डोळेझाक” करत असल्याचा दावा देखील पुढे आला.
स्थानिक तणाव, पण मोठा हिंसाचार नाही: वास्कोतील या वादात मोठा हिंसाचार घडला नाही, हीच जमेची बाजू ठरली. तरीही १८ फेब्रुवारीला MPA कडून हस्तक्षेपाचा प्रयत्न झाल्याची चर्चा, आणि “थांबवलं तर आंदोलन” असा सूर-या सगळ्यामुळे तणाव तयार झाला. या प्रकरणामुळे मुरमुगाव पुतळा वाद [Mormugao statue controversy] आणि शिवाजी महाराज पुतळा वाद [Shivaji Maharaj statue dispute] हे दोन मुद्दे एकाच वेळी जिवंत झाले. बुलढाण्यासारखा सामाजिक संघर्ष इथे दिसला नाही, पण Shivaji Maharaj Statue Controversy चा कायदेशीर पैलू इथे जास्त ठळक झाला.
मुरमुगाव (वास्को) पुतळा वाद: व्यवस्थित सारांश-तक्ता
| तारीख | घटना/अपडेट | प्रमुख पक्ष | मुख्य मुद्दा/दावा |
| १८ फेब्रुवारी | हस्तक्षेपाची चर्चा, स्थानिक विरोधाची शक्यता | MPA, स्थानिक गट | सार्वजनिक जमिनीवर अतिक्रमण [Public land encroachment issue] बाबत तणाव |
| १९ फेब्रुवारी | पुतळ्याचे अनावरण, मोठा समारंभ | आमदार संकल्प आमोणकर, स्थानिक समर्थक | मुरमुगाव पुतळा वाद [Mormugao statue controversy] उघड |
| २२ फेब्रुवारी | रिट याचिका दाखल | MPA | पुतळा “अनधिकृत” असल्याचा दावा |
| २४ फेब्रुवारी | सुनावणीची तारीख (वृत्तानुसार) | उच्च न्यायालय (गोवा खंडपीठ) | दोन्ही बाजू ऐकण्याची प्रक्रिया |
| फेब्रुवारी (दरम्यान) | राजकीय आरोप-प्रत्यारोप | स्थानिक भाजपा, विरोधक | गोवा राजकीय वाद [Goa political controversy] अधिक तीव्र |
इतर ठिकाणच्या अशा विवादित घटनांचा आढावा
चित्र मोठं का दिसतंय?
बुलढाणा आणि मुरमुगाव हे २०२६ मधील ताजे प्रसंग असले तरी मागील काही वर्षांत महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांत शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्यांभोवती असे अनेक वाद पुतळा वाद (Statue controversy) घडून आले आहेत. Shivaji Maharaj Statue Controversy हा विषय सतत पुन्हा उफाळतो, कारण अनेकदा अनधिकृत स्मारक उभारणी Unauthorized monument installation आणि भारतामध्ये अनधिकृत पुतळा उभारणी Illegal statue installation India असा प्रकार आधी घडतो, मग परवानगीची चर्चा सुरू होते.
“आधी पुतळा, मग परवानगी” हाच मूळ ट्रिगर
अनेक ठिकाणी “आधी पुतळा बसवा, नंतर परवानगी घ्या” अशी प्रवृत्ती दिसते. इथूनच ग्रामपंचायत परवानगी वाद (Panchayat permission dispute) सुरू होतो. पुढे हा मुद्दा सार्वजनिक जमीन वाद किंवा सार्वजनिक जमिनीवर अतिक्रमण असा रंग घेतो, आणि Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये स्थानिक गट समोरासमोर येतात. काही ठिकाणी स्थानिक निदर्शने होतात, तर काही ठिकाणी थेट अनधिकृत पुतळा प्रकरण नोंदवलं जातं.
| महिना/वर्ष | स्थान आणि घटना | वादाचा मुख्य मुद्दा | परिणाम / नियंत्रण |
| मार्च २०१८ | वाळपोई, उत्तर गोवा – वहिवाटीच्या चौकात विनापरवानगी शिवाजी महाराजांचा पुतळा बसवला | शिवाजी महाराज पुतळा वाद Shivaji Maharaj statue dispute + पुतळा वाद Statue controversy | मनपाने पुतळा काढला; तणाव वाढला; कलम १४४; राजकीय प्रतिक्रिया |
| मार्च २०१८ | तिस्क-उसगाव, दक्षिण गोवा – सार्वजनिक जागेत अर्धपुतळा, PWD ने पोलिस बंदोबस्तात हटवला | (भारतामध्ये अनधिकृत पुतळा उभारणी) Illegal statue installation India + (सार्वजनिक जमीन वाद) Public land dispute | NGO आरोप; हटवताना नुकसान; वादंग; (गोवा बातमी) Goa news मध्ये मोठी चर्चा |
| जून २०२३ | कळंगुट, उत्तर गोवा – चोगम रोड चौकात रातोरात १६ फूट उंच पुतळा बसवला | (ग्रामपंचायत परवानगी वाद) Panchayat permission dispute | पुतळा काढण्याच्या आदेशावर तीव्र (स्थानिक निदर्शने) Local protest; ६ तास आंदोलनानंतर पंचायतने आदेश मागे घेतला |
| फेब्रुवारी २०२४ | साओ जोसे दे अरियल, दक्षिण गोवा – खासगी जमिनीवर पुतळा बसवण्याचा प्रयत्न | (सार्वजनिक जमिनीवर अतिक्रमण) Public land encroachment issue + (पुतळ्यावरून धार्मिक तणाव) Communal tension over statues | नोटीस; तणाव; मंत्रीवर माती/दगडफेक; पोलिसांचा सौम्य लाठीचार्ज |
| फेब्रुवारी २०२६ | हट्टा, हिंगोली, महाराष्ट्र – प्रतिबंधित आदेश असूनही पुतळा बसवला | (अनधिकृत पुतळा प्रकरण) Illegal statue case + (महाराष्ट्रातील कायदा आणि सुव्यवस्था) Law and order situation Maharashtra | ४४ जणांवर गुन्हे; पुतळा हटवला; पुढच्या घटनांना कडक संदेश |
गोवा: छोटे प्रसंग, मोठा तणाव: वरील घटनांवरून कळतं की शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्यांभोवतीचा वाद केवळ एका प्रदेशापुरता सीमित नाही. गोव्यासारख्या राज्यात काही ठिकाणी हा मुद्दा थेट (गोवा राजकीय वाद) Goa political controversy बनतो, आणि काही वेळा (पुतळ्यावरून धार्मिक तणाव) Communal tension over statues ही चर्चा सुरू होते. त्यामुळे Shivaji Maharaj Statue Controversy ही केवळ “पुतळा” इतकी साधी गोष्ट राहत नाही, तर कायदा, परवानगी आणि भावनांचा गुंता बनतो.
कळंगुट आणि हट्टा: दोन वेगळे संदेश: कळंगुट (गोवा) प्रकरणात पहिला संदेश असा की स्थानिक निदर्शने इतकी तीव्र झाली की पंचायतला निर्णय मागे घ्यावा लागला. दुसरीकडे हट्टा (हिंगोली) प्रकरणात तिसरा संदेश गेला-थेट (अनधिकृत पुतळा प्रकरण) Illegal statue case दाखल करून “परवानगीशिवाय नाही” अशी भूमिका घेतली गेली. दोन्ही उदाहरणं Shivaji Maharaj Statue Controversy मध्ये प्रशासनाची प्रतिक्रिया किती वेगवेगळी असू शकते हे दाखवतात.
राजकीय आणि सामाजिक प्रतिक्रिया: छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्र आणि गोव्यासह देशभरात अत्यंत आदराचे ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यामुळे त्यांच्या पुतळ्यांवरून निर्माण होणाऱ्या वादांना भावनिक आणि राजकीय दोन्ही रंग चढतो. या Shivaji Maharaj Statue Controversy वर विविध नेत्यांनी आपापल्या प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. ग्रामपंचायत परवानगी न मिळाल्याने असे वाद उद्भवतात (Panchayat permission dispute) हेही या घटनांतून दिसले. विशेषतः गोव्यात हा विषय मोठा राजकीय वाद (Goa political controversy) बनला. विशेषतः गोव्यातील प्रसंगानंतर शिवरायांचा आदर हा सर्व समुदायांनी केला पाहिजे असा सूर काही नेत्यांनी लावला.
गोवा भाजपचे प्रवक्ते सावियो रॉड्रिग्ज यांनी ट्विटरद्वारे सांगितले की, “एक भारतीय ख्रिश्चन म्हणून माझा शिवाजी महाराजांच्या योगदानाबद्दल उच्च सन्मान आहे. दुर्दैवाने काहीजण त्यांच्या त्यागाचा वापर सांप्रदायिक राजकारण खेळण्यासाठी करीत आहेत. हे थांबले पाहिजे. शिवाजी महाराज हे कट्टर राष्ट्रभक्त होते आणि प्रत्येक भारतीयाने त्यांच्या शौर्य व त्यागातून प्रेरणा घेणे आवश्यक आहे” अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली. रॉड्रिग्ज यांच्या या विधानातून गोव्यातील हिंदू आणि ख्रिश्चन समाजातील तणाव मिटवण्याचा प्रयत्न दिसतो, तसेच शिवरायांच्या नावाने कोणीतरी दुही माजवू पाहत असेल तर त्याला विरोध केला पाहिजे हा संदेशही स्पष्ट दिसतो. सर्व धर्मांचे लोक शिवरायांचा सन्मान करतात, त्यामुळे पुतळ्यांवरून धार्मिक तेढ निर्माण होऊ नये (Communal tension over statues) अशीही अपेक्षा अनेकांनी व्यक्त केली आहे.
पुढचा मार्ग: वादातून शिकण्याची वेळ
बुलढाणा ते मुरमुगावपर्यंत घडलेल्या घटना स्पष्ट सांगतात की Shivaji Maharaj Statue Controversy हा केवळ भावनिक मुद्दा नाही, तर प्रशासन, कायदा आणि स्थानिक भावना यांचा गुंता आहे. शिवाजी महाराज पुतळा वाद (Shivaji Maharaj statue dispute) आणि अनधिकृत स्मारक उभारणी (Unauthorized monument installation) यामुळे प्रशासनासमोर कठीण प्रश्न उभे राहतात. ग्रामपंचायत परवानगी वाद (Panchayat permission dispute) आणि सार्वजनिक जमीन वाद Public land dispute टाळण्यासाठी स्पष्ट नियम आणि पारदर्शक प्रक्रिया गरजेची आहे. अन्यथा प्रत्येक भारतामध्ये अनधिकृत पुतळा उभारणी (Illegal statue installation India) पुन्हा नव्या वादाला जन्म देईल.
छत्रपतींच्या नावावर अनावश्यक राजकीय वाद होऊ नये, हीच सर्वसामान्यांची अपेक्षा आहे. कायदा आणि सुव्यवस्था बिघडू नये यासाठी महाराष्ट्रातील कायदा आणि सुव्यवस्था सतर्क ठेवणे आवश्यक आहे, तसेच गरज पडल्यास तातडीची पोलीस कारवाई करावी लागते. शिवजयंती प्रकरण किंवा शिवजयंती तणाव निर्माण होऊ नये, यासाठी सर्वांनी संयम राखणे गरजेचे आहे. मोर्मुगाव प्रकरण सध्या (बॉम्बे हायकोर्ट गोवा खंडपीठ प्रकरण) Bombay High Court Goa bench case अंतर्गत आहे, त्यामुळे पुढील निर्णयाकडे सर्वांचे लक्ष आहे. बुलढाणा आणि मुरमुगावच्या घटनांनी बुलढाणा बातमी आणि मुरमुगाव बातमी माध्यमांत मोठी चर्चा घडवली, आणि Shivaji Maharaj Statue Controversy पुन्हा राष्ट्रीय पातळीवर आली.
