Israel-Iran War : मध्यपूर्वेतील दोन शक्तिशाली देश, इराण आणि इस्रायल यांच्यातील दशकांपासून सुरू असलेला छुप्या युद्धाचा संघर्ष आता उघड शत्रुत्वात बदलला आहे. अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या सर्वोच्च नेतृत्वाला लक्ष्य केल्यानंतर या संघर्षाने अत्यंत भीषण वळण घेतले असून, संपूर्ण जग आता तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे की काय, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
युद्धाची सद्यस्थिती आणि पार्श्वभूमी-
इराण आणि इस्रायलमधील हा संघर्ष केवळ जमिनीच्या वादापुरता मर्यादित नसून तो धार्मिक, राजकीय आणि प्रादेशिक वर्चस्वाचा आहे. इस्रायलने इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाला आणि त्यांच्या पाठबळ असलेल्या हिजबुल्ला व हमास सारख्या संघटनांना लक्ष्य केले आहे. प्रत्युत्तरादाखल इराणने इस्रायलवर क्षेपणास्त्रांचा पाऊस पाडला आहे. अमेरिकेच्या थेट हस्तक्षेपामुळे या युद्धाची तीव्रता कैक पटीने वाढली असून, इराणमधील सत्तापालटाचे प्रयत्न उघडपणे सुरू झाले आहेत.भारत आणि मध्यपूर्वेचे संबंध अत्यंत घनिष्ठ असल्याने या युद्धाचे पडसाद भारतावर उमटणे अटळ आहे.
मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या युद्धजन्य परिस्थितीचा परिणाम केवळ त्या प्रदेशापुरता मर्यादित राहत नाही; त्याचे पडसाद सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावरही उमटतात. जागतिक अर्थव्यवस्था परस्परावलंबी असल्यामुळे तेल उत्पादक प्रदेशात अस्थिरता निर्माण झाली की सर्वप्रथम कच्च्या तेलाच्या किमती वाढतात. भारतासारखा देश आपल्या इंधन गरजांचा मोठा भाग आयातीवर भागवतो, त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात दरवाढ झाली की पेट्रोल-डिझेल महाग होते. इंधन दरवाढीचा थेट परिणाम वाहतूक खर्चावर होतो आणि त्यातून अन्नधान्य, भाजीपाला, औषधे, बांधकाम साहित्य यांसारख्या जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढतात. परिणामी महागाईचा ताण सामान्य कुटुंबांच्या मासिक बजेटवर जाणवू लागतो.
युद्धामुळे समुद्री मार्ग आणि हवाई मार्गांवर निर्बंध आले तर आयात-निर्यात प्रक्रियेत विलंब होतो. मालवाहतुकीचा खर्च वाढल्याने उद्योगांचे उत्पादन खर्च वाढतात आणि काही क्षेत्रांत वस्तूंची टंचाई निर्माण होऊ शकते. इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहनउद्योग, औषधनिर्मिती किंवा खतांसारख्या क्षेत्रांमध्ये कच्च्या मालाचा पुरवठा खंडित झाला तर त्याचा परिणाम ग्राहकांपर्यंत पोहोचतो. हवाई क्षेत्र असुरक्षित झाल्यास आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे रद्द होतात किंवा वळवली जातात, ज्यामुळे परदेशात काम करणारे भारतीय, विद्यार्थ्यांचे शिक्षण, पर्यटन आणि व्यावसायिक प्रवास या सर्वांवर परिणाम होतो. तिकीट दर वाढल्याने परदेशप्रवास अधिक खर्चिक ठरतो.
इराण-इस्रायल युद्धाचा जागतिक अर्थव्यवस्थेला तडाखा: कच्च्या तेलाचे दर आणि शेअर बाजारात मोठ्या पडझडीची शक्यता-
इंधन दरवाढ आणि महागाई: भारत आपल्या गरजेच्या कच्च्या तेलापैकी मोठा हिस्सा मध्यपूर्वेतून आयात करतो. युद्धामुळे तेल पुरवठा खंडित झाल्यास कच्च्या तेलाच्या किमती गगनाला भिडतील, ज्यामुळे भारतात पेट्रोल, डिझेल आणि पर्यायाने मालवाहतूक महाग होऊन महागाईचा भडका उडू शकतो. अमेरिका आणि इस्रायलने शनिवारी इराणच्या सर्वोच्च नेतृत्वावर केलेल्या हवाई हल्ल्यांमुळे मध्यपूर्वेत युद्धाचा नवा वणवा पेटला आहे. राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी या कारवाईचे समर्थन करताना म्हटले आहे की, यामुळे सुरक्षेचा धोका संपुष्टात येईल आणि इराणी जनतेला त्यांच्या सत्ताधीशांविरुद्ध उभे राहण्याची संधी मिळेल. मात्र, या लष्करी कारवाईमुळे कच्च्या तेलाचे उत्पादन करणाऱ्या आखाती देशांमध्ये चिंतेचे वातावरण पसरले असून, जागतिक बाजारपेठेवर याचे गंभीर परिणाम दिसून येत आहेत.
कच्च्या तेलाचा भडका आणि ‘होर्मुझ’ची कोंडी-
मध्यपूर्वेतील तणावाचा थेट परिणाम कच्च्या तेलाच्या किमतींवर होतो. इराण हा जगातील एक मोठा तेल उत्पादक देश असून, जागतिक तेल पुरवठ्याचा २०% भाग ‘होर्मुझच्या सामुद्रधुनी’तून (Strait of Hormuz) जातो. युद्धामुळे हा मार्ग खंडित झाल्यास तेलाचा तुटवडा निर्माण होऊ शकतो.
किमतीत वाढ: गेल्या शुक्रवारी ब्रेंट क्रूडचे दर प्रति बॅरल ७३ डॉलरवर होते, जे या वर्षात आधीच २०% वाढले आहेत.
भविष्यातील अंदाज: अर्थतज्ज्ञांच्या मते, हा संघर्ष मर्यादित राहिला तरी तेलाचे दर ८० डॉलरपर्यंत जातील. मात्र, युद्ध लांबल्यास हे दर १०० डॉलरचा टप्पा ओलांडू शकतात, ज्यामुळे जागतिक महागाईत ०.७ टक्क्यांची भर पडेल.
चलन आणि शेअर बाजारातील अस्थिरता-
डोनाल्ड ट्रम्प यांचे आयात शुल्क धोरण आणि टेक कंपन्यांच्या शेअर्समधील घसरणीमुळे जागतिक बाजारपेठ आधीच अस्थिर होती, त्यात या युद्धाने भर घातली आहे.
डॉलरचे वर्चस्व: अमेरिका हा स्वतः ऊर्जा निर्यातदार देश असल्याने, तेलाचे दर वाढल्यास डॉलर इतर चलनांच्या तुलनेत अधिक मजबूत होऊ शकतो. मात्र, जपानी येन आणि स्विस फ्रँक यांसारख्या सुरक्षित चलनांनाही गुंतवणूकदारांकडून मागणी वाढेल.
इस्रायली शेकेलवर दबाव: इराणने शनिवारी केलेल्या प्रतिहल्ल्यामुळे इस्रायलच्या ‘शेकेल’ या चलनात घसरण होण्याची शक्यता आहे. यापूर्वीच्या संघर्षातही शेकेल ५% पर्यंत घसरले होते.
गुंतवणूकदारांची ‘सुरक्षित’ पर्यायांकडे धाव-
जेव्हा जगात अस्थिरता निर्माण होते, तेव्हा गुंतवणूकदार सुरक्षित मालमत्तांकडे वळतात.
सोने आणि चांदी: २०२६ मध्ये सोन्याने आतापर्यंत २२% परतावा दिला असून, या युद्धामुळे सोन्याचे दर नवीन उच्चांक गाठू शकतात. चांदीच्या दरातही मोठी वाढ अपेक्षित आहे.
बिटकॉइनची घसरण: एकेकाळी ‘सुरक्षित पर्याय’ मानले जाणारे बिटकॉइन आता तसे राहिलेले नाही. शनिवारी बिटकॉइनच्या मूल्यात २% घसरण झाली असून, गेल्या दोन महिन्यांत त्याने आपली पाव हिस्सा किंमत गमावली आहे.
विमान वाहतूक आणि संरक्षण क्षेत्रावर परिणाम-
युद्धामुळे मध्यपूर्वेतील हवाई क्षेत्र बंद करण्यात आल्याने अनेक जागतिक विमान कंपन्यांनी आपली उड्डाणे रद्द केली आहेत, ज्याचा फटका त्यांच्या शेअर्सना बसू शकतो. याउलट, वाढत्या लष्करी गरजांमुळे युरोपीय शस्त्रास्त्र निर्मात्या कंपन्यांच्या मागणीत वाढ होऊन त्यांचे शेअर्स वधारण्याची शक्यता आहे.
भारतीय नागरिकांची सुरक्षा: सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती आणि कतार यांसारख्या देशांमध्ये लाखो भारतीय नागरिक नोकरी निमित्त स्थायिक आहेत. युद्धाची व्याप्ती वाढल्यास या नागरिकांच्या सुरक्षेचा आणि त्यांच्या स्थलांतराचा मोठा प्रश्न भारतासमोर उभा राहील.
राजनैतिक कसरत: भारताचे इस्रायल आणि इराण या दोन्ही देशांशी चांगले संबंध आहेत. एका बाजूला इस्रायल हा भारताचा मोठा संरक्षण भागीदार आहे, तर दुसरीकडे इराणमधील ‘चाबहार बंदर’ भारतासाठी व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. अशा स्थितीत कोणाचीही बाजू न घेता शांततेचे आवाहन करणे ही भारतासाठी मोठी राजनैतिक कसरत ठरेल.
गुंतवणूक आणि शेअर बाजार: जागतिक अस्थिरतेमुळे भारतीय शेअर बाजारात मोठी पडझड होऊ शकते, ज्याचा फटका सामान्य गुंतवणूकदारांना बसेल.
जागतिक पातळीवरील पडसाद-
या युद्धामुळे जागतिक भू-राजकीय समीकरणे पूर्णपणे बदलण्याची शक्यता आहे:
ध्रुवीकरण: जग पुन्हा एकदा दोन गटांत विभागले जाण्याची शक्यता आहे. एकीकडे अमेरिका, इस्रायल आणि युरोपीय देश असतील, तर दुसरीकडे रशिया, चीन आणि उत्तर कोरिया इराणच्या समर्थनार्थ उभे राहू शकतात.
पुरवठा साखळीवर परिणाम (Supply Chain): लाल समुद्र (Red Sea) आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी हे जागतिक व्यापाराचे मुख्य मार्ग आहेत. या भागात युद्ध सुरू झाल्याने जागतिक व्यापार ठप्प होऊन अनेक जीवनावश्यक वस्तूंचा तुटवडा निर्माण होऊ शकतो.
निर्वासितांचे संकट: युद्धामुळे इराण आणि शेजारील देशांतून मोठ्या प्रमाणावर निर्वासित युरोप आणि इतर आशियाई देशांकडे स्थलांतर करतील, ज्यामुळे सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न निर्माण होतील.
इराण-इस्रायल युद्धाचा हवाई वाहतुकीला मोठा तडाखा; शेकडो उड्डाणे रद्द, प्रवाशांचे प्रचंड हाल-
मध्यपूर्वेत इराण आणि इस्रायल दरम्यान भडकलेल्या संघर्षाचा भीषण परिणाम आता जागतिक हवाई वाहतुकीवर दिसून येत आहे. इस्रायल आणि अमेरिकेने इराणवर सुरू केलेल्या लष्करी हल्ल्यांनंतर निर्माण झालेल्या तणावामुळे आंतरराष्ट्रीय हवाई क्षेत्र असुरक्षित झाले आहे. या युद्धाच्या वणव्यात इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्ला अली खामेनी यांचा मृत्यू झाल्याच्या वृत्ताने परिस्थिती अधिकच स्फोटक बनली असून, खबरदारीचा उपाय म्हणून जगभरातील विमान कंपन्यांनी आपली उड्डाणे रद्द करण्याचा धडाका लावला आहे.
नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाची भूमिका-
नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाने आज या गंभीर परिस्थितीचा आढावा घेत महत्त्वाची माहिती प्रसिद्ध केली आहे. प्रवाशांची सुरक्षा ही सर्वोच्च प्राथमिकता असल्याचे स्पष्ट करत मंत्रालयाने सांगितले की, “सध्याच्या युद्धजन्य स्थितीमुळे ‘नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालय’ (DGCA) सर्व विमान कंपन्यांशी सतत संपर्कात आहे. ऑपरेशनल सुरक्षा नियमांचे काटेकोर पालन व्हावे, यासाठी प्रशासनाकडून युद्धपातळीवर प्रयत्न सुरू आहेत.” आज दिवसभरात जगभरातील सुमारे ४४४ उड्डाणे रद्द होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
हवाई क्षेत्र बंद आणि भारतीय विमानतळांवरील परिणाम-
काल, २८ फेब्रुवारी रोजी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून होणारी ५७ उड्डाणे रद्द करण्यात आली होती. संयुक्त अरब अमिराती (UAE) पासून इस्रायलपर्यंतचे हवाई मार्ग बंद करण्यात आल्यामुळे भारत आणि पाश्चात्य देशांमधील विमान वाहतूक पूर्णतः कोलमडली आहे.
भारतीय कंपन्यांचे निर्णय: एअर इंडिया आणि इंडिगो यांसारख्या प्रमुख कंपन्यांनी २ मार्चपर्यंत या प्रदेशातील आपली सर्व उड्डाणे स्थगित केली आहेत.
अडकलेले प्रवासी: दुबईसह आखाती देशांमधील अनेक विमानतळांवर हजारो प्रवासी अडकून पडले आहेत. त्यांना सुखरूप बाहेर काढण्यासाठी एअर इंडियाने विशेष मोहिमेद्वारे बचावकार्य सुरू केले असून, भारतीय कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य दिले जात आहे.
विमान भाड्यात प्रचंड वाढ-
हवाई मार्ग बंद झाल्याने आणि विमानांच्या उपलब्धतेत घट झाल्यामुळे तिकीट दरांनी गगन गाठले आहे. शनिवारी एकट्या मुंबई विमानतळावरून इंडिगोची लंडन सेवा विस्कळीत झाली. आज, १ मार्च रोजी लंडनला जाणाऱ्या थेट विमानाचे तिकीट तब्बल १.४ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे. वाढत्या इंधन दराचा आणि बदललेल्या लांब पल्ल्याच्या मार्गांचा फटका सामान्य प्रवाशांच्या खिशाला बसत आहे.
आजची सद्यस्थिती आणि विमान कंपन्यांच्या सूचना-
रविवार, १ मार्च रोजीही प्रवाशांना मोठा दिलासा मिळण्याची चिन्हे नाहीत. एअर इंडियाने दिल्ली, मुंबई आणि अमृतसर येथून लंडन, न्यूयॉर्क, शिकागो, पॅरिस आणि टोरंटो यांसारख्या शहरांसाठी जाणारी आपली प्रमुख उड्डाणे रद्द केली आहेत. इंडिगोनेही पश्चिम आशियातील आपली सेवा तूर्त स्थगित ठेवली आहे.
विमान कंपन्यांनी प्रवाशांना आवाहन केले आहे की, त्यांनी विमानतळावर येण्यापूर्वी आपल्या उड्डाणाची सद्यस्थिती (Flight Status) अधिकृत संकेतस्थळावर तपासून घ्यावी, जेणेकरून होणारी गैरसोय टाळता येईल.
जागतिक बाजारपेठेतील अस्थिरतेमुळे शेअर बाजारात चढउतार वाढतात. निवृत्तीवेतन निधी, म्युच्युअल फंड किंवा थेट गुंतवणूक केलेल्या सर्वसामान्य गुंतवणूकदारांना या अस्थिरतेचा फटका बसू शकतो. चलनबदल दरांमध्ये चढउतार झाल्यास आयात महाग होते आणि परकीय चलनात कर्ज घेतलेल्या उद्योगांवर अतिरिक्त भार पडतो. सोने यांसारख्या सुरक्षित गुंतवणुकीकडे कल वाढतो, तर जोखमीच्या मालमत्तांमध्ये घसरण दिसून येते.
युद्ध दीर्घकाळ चालल्यास त्याचे सामाजिक परिणामही जाणवू शकतात. परदेशात कार्यरत असलेल्या भारतीयांच्या सुरक्षिततेबाबत चिंता निर्माण होते आणि त्यांना परत आणण्यासाठी सरकारला विशेष मोहिमा राबवाव्या लागू शकतात. जागतिक पातळीवरील राजनैतिक तणाव वाढल्यास व्यापार करार, ऊर्जा करार आणि संरक्षण सहकार्य यांवर परिणाम होऊ शकतो. याचा अप्रत्यक्ष परिणाम रोजगाराच्या संधींवर आणि आर्थिक वाढीवर होऊ शकतो.
थोडक्यात, युद्धाचा थेट स्फोट आपल्या परिसरात होत नसला तरी त्याचे आर्थिक, सामाजिक आणि मानसिक परिणाम सामान्य नागरिकांना भोगावे लागतात. वाढती महागाई, प्रवासातील अडचणी, गुंतवणुकीतील अनिश्चितता आणि रोजगार बाजारातील ताण या माध्यमातून युद्धाची झळ सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचते. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे भान ठेवून संयमाने आणि सुजाण आर्थिक नियोजनाने परिस्थितीला सामोरे जाणे आवश्यक ठरते.
