Railways Claims 95 Percent Punctuality : मुंबईची जीवनवाहिनी मानल्या जाणाऱ्या उपनगरीय रेल्वे सेवेच्या वक्तशीरपणाबाबत रेल्वे प्रशासनाने सादर केलेली आकडेवारी आणि प्रत्यक्ष प्रवाशांना येणारे अनुभव यामध्ये मोठी दरी असल्याचे समोर आले आहे. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षासाठी मध्य रेल्वेने ९२ टक्के, तर पश्चिम रेल्वेने ९५ टक्के वक्तशीरपणा राखल्याचा दावा केला आहे. मात्र, रेल्वेच्या या आकडेवारीवर मुंबईकर प्रवाशांनी तीव्र अविश्वास दर्शवला असून, दररोजच्या प्रवासात सोसाव्या लागणाऱ्या विलंबाचा पाढाच त्यांनी वाचला आहे.
गर्दीच्या वेळी विलंबाचा फटका-
रेल्वेचे वेळापत्रक केवळ कागदापुरते मर्यादित असल्याचे प्रवाशांचे म्हणणे आहे. विशेषतः सकाळच्या आणि संध्याकाळच्या गर्दीच्या वेळी (पीक अवर्स) उपनगरीय गाड्या किमान १० ते २० मिनिटे उशिराने धावत असल्याची तक्रार सर्वसामान्य प्रवाशांकडून केली जात आहे. या विलंबाचा थेट परिणाम नोकरदार वर्ग, विद्यार्थी आणि व्यापाऱ्यांच्या नियोजित कामांवर होत आहे. गाड्या उशिरा धावल्यामुळे प्लॅटफॉर्मवर होणारी गर्दी नियंत्रणाबाहेर जाते, ज्यामुळे अपघाताचा धोकाही वाढतो, अशी भीती प्रवाशांनी व्यक्त केली आहे.
वक्तशीरपणा मोजण्याच्या पद्धतीवर आक्षेप-
प्रवाशांनी केवळ विलंबावरच नव्हे, तर रेल्वेच्या ‘वक्तशीरपणा’ मोजण्याच्या तांत्रिक निकषांवरही गंभीर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. सध्याच्या रेल्वे नियमावलीनुसार, जर एखादी गाडी ५ ते १० मिनिटे उशिरा धावत असेल, तरीही तिची नोंद ‘वेळेवर’ (On Time) धावणारी गाडी म्हणून केली जाते. या तांत्रिक पळवाटेमुळेच रेल्वेला ९० टक्क्यांहून अधिक वक्तशीरपणाची आकडेवारी दाखवणे सोपे जाते, असा आरोप केला आहे. ही पद्धत वास्तवावर पांघरूण घालणारी असून यामुळे प्रशासनाला रेल्वे सुधारणेची गरज भासत नाही, असेही काहींचे म्हणणे आहे.
रेल्वे विलंबाचा ‘डोमिनो इफेक्ट’: फलाटांवरील जीवघेणी गर्दी आणि वातानुकूलित लोकलचा खोळंबा-
मुंबई उपनगरीय रेल्वेचे जाळे हे अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि एकमेकांवर अवलंबून असलेल्या वेळापत्रकावर आधारित आहे. अशा परिस्थितीत, जेव्हा एखादी गाडी तांत्रिक बिघाड किंवा अन्य कारणांमुळे केवळ पाच-दहा मिनिटे उशिराने धावते, तेव्हा त्याचा ‘साखळी परिणाम’ (Chain Reaction) संपूर्ण मार्गावरील इतर फेऱ्यांवर होतो. एका गाडीला झालेला विलंब हा त्यामागे येणाऱ्या सर्व गाड्यांच्या वेगावर मर्यादा आणतो, ज्यामुळे रेल्वेचे संपूर्ण दैनंदिन चक्र विस्कळीत होते.
फलाटांवरील अनियंत्रित गर्दी-
गाड्या वेळेवर न आल्यामुळे रेल्वे स्थानकांवरील फलाटांवर प्रवाशांची संख्या अल्पावधीतच प्रचंड वाढते. गाडी येण्यास विलंब झाला की, पुढील गाडीची वाट पाहणाऱ्या प्रवाशांचा संचय होतो. परिणामी, जेव्हा गाडी फलाटावर येते, तेव्हा प्रवाशांची झुंबड उडते. या परिस्थितीत डब्यांच्या क्षमतेपेक्षा कितीतरी पट अधिक प्रवासी आत शिरण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळे प्रवाशांना केवळ शारीरिक त्रास होत नाही, तर चालत्या गाडीत चढण्या-उतरण्याच्या प्रयत्नात अपघातांच्या घटनांमध्येही वाढ होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
वातानुकूलित (AC) लोकल: नियोजनातील मोठा अडथळा?
सध्याच्या रेल्वे नियोजनात वातानुकूलित (AC) लोकल गाड्यांची संख्या वाढली असली, तरी त्यामुळे सामान्य लोकलच्या वेळापत्रकावर विपरित परिणाम होत असल्याचा दावा प्रवाशांकडून केला जात आहे. वातानुकूलित लोकलचे दरवाजे बंद झाल्याशिवाय गाडी सुरू होत नाही, ज्यामुळे स्थानकावर थांबण्याचा वेळ वाढतो. जर एखादी एसी लोकल उशिराने धावत असेल, तर तिच्या मागे असलेल्या अनेक सामान्य लोकल गाड्यांना प्रदीर्घ काळ सिग्नलवर ताटकळत राहावे लागते. या तांत्रिक आणि धोरणात्मक नियोजनामुळे गर्दीचे व्यवस्थापन पूर्णपणे कोलमडत असल्याचे चित्र सध्या मुंबईत दिसत आहे.
प्रवाशांची मानसिक ओढाताण-
अपुरी आसनक्षमता आणि विस्कळीत वेळापत्रक यामुळे मुंबईकर प्रवाशांची दररोज मानसिक ओढाताण होत आहे. एका बाजूला रेल्वे प्रशासन ९० टक्क्यांहून अधिक वक्तशीरपणाचा दावा करत असताना, दुसरीकडे प्रत्यक्षात प्रवाशांना डब्यात शिरण्यासाठीही संघर्ष करावा लागत आहे.
मध्य रेल्वेचा प्रवास ‘रामभरोसे’; विलंबाच्या विळख्यात अडकली मुंबईची जीवनवाहिनी!
मुंबई उपनगरीय रेल्वेच्या तिन्ही मार्गांपैकी मध्य रेल्वेच्या प्रवाशांना सध्या विलंबाचा सर्वाधिक दाहक अनुभव येत आहे. प्रशासकीय स्तरावर वक्तशीरपणाचे कितीही दावे केले जात असले, तरी प्रत्यक्ष जमिनीवरचे वास्तव मात्र अत्यंत विदारक आहे. विशेषतः सकाळ आणि संध्याकाळच्या गर्दीच्या वेळी गाड्या वेळेवर धावणे, हा आता अपवाद ठरत असून, ‘विलंब’ हाच जणू या मार्गावरील नियम बनला आहे. यामुळे लाखो नोकरदार आणि विद्यार्थ्यांचे दैनंदिन वेळापत्रक पूर्णपणे कोलमडले आहे.
माहितीचा अभाव आणि संप्रेषणातील त्रुटी-
प्रवाशांच्या मुख्य तक्रारींपैकी एक म्हणजे रेल्वे स्थानकांवरील संवादाचा अभाव. गाड्या उशिराने धावत असताना फलाटावर त्यासंदर्भातील उद्घोषणा (Announcements) वेळेवर केल्या जात नाहीत. डिजिटल फलकांवरील माहिती आणि प्रत्यक्ष गाडीची वेळ यामध्ये मोठी तफावत आढळत असल्याचे प्रवाशांचे म्हणणे आहे.
विलंबाची तांत्रिक आणि मानवनिर्मित कारणे-
मध्य रेल्वेच्या संथ गतीमागे अनेक गुंतागुंतीची कारणे असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. यामध्ये प्रामुख्याने खालील बाबींचा समावेश होतो:
१. सिग्नल यंत्रणेतील बिघाड: जुनाट सिग्नल यंत्रणेमुळे गाड्यांना वारंवार लाल सिग्नलवर ताटकळत राहावे लागते.
२. रुळांची देखभाल आणि वेगमर्यादा: अनेक ठिकाणी रुळांच्या दुरुस्तीचे काम सुरू असल्याने गाड्यांच्या वेगावर मर्यादा (Caution Orders) आणल्या जातात, ज्याचा परिणाम एकूण वेळापत्रकावर होतो.
३. अतिक्रमण आणि तांत्रिक अडथळे: रेल्वे रुळांच्या कडेला असलेले अतिक्रमण आणि रुळांवर कचरा साचल्यामुळे पावसाळ्यात किंवा इतर वेळी तांत्रिक बिघाड उद्भवतात.
४. नियोजित ब्लॉक्सचा फटका: देखभालीसाठी घेतले जाणारे मेगाब्लॉक अनेकदा नियोजित वेळेपेक्षा जास्त काळ खेचले जातात, ज्यामुळे पुढील अनेक तास गाड्यांचे वेळापत्रक विस्कळीत राहते.
प्रवाशांचा वाढता संताप-
मध्य रेल्वेवरील ठाणे, कल्याण, डोंबिवली आणि घाटकोपर यांसारख्या मोठ्या स्थानकांवर विलंबाच्या एका मिनिटामुळे हजारो प्रवाशांची झुंबड उडते. डब्यात शिरण्यासाठी होणारी जीवघेणी कसरत आणि उशिरामुळे कार्यालयात मिळणारे मेमो यामुळे प्रवाशांच्या मानसिक स्वास्थ्यावरही परिणाम होत आहे.
रेल्वे प्रशासनाचा सुधारणेचा निर्धार: ९८ टक्के वक्तशीरपणाचे उद्दिष्ट आणि ‘कवच’ सुरक्षा प्रणालीवर भर-
मुंबईच्या उपनगरीय रेल्वे सेवेतील विस्कळीतपणा दूर करण्यासाठी रेल्वे प्रशासन युद्धपातळीवर प्रयत्न करत असल्याची ग्वाही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी दिली आहे. पश्चिम रेल्वेचे विभागीय व्यवस्थापक पंकज सिंह यांनी सध्याच्या परिस्थितीवर भाष्य करताना सांगितले की, “सध्या उपनगरीय मार्गावर पायाभूत सुविधांच्या विकासाची अनेक महत्त्वाची कामे प्रगतीपथावर आहेत. या विकासकामांमुळे गाड्यांच्या वेळापत्रकावर काहीसा तात्पुरता परिणाम होत असला, तरी हे प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर प्रवाशांना मोठा दिलासा मिळणार आहे.” आगामी काळात पश्चिम रेल्वेने ९८ टक्के वक्तशीरपणा गाठण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवले असून, त्यादृष्टीने तांत्रिक त्रुटी दूर करण्याचे काम वेगाने सुरू असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
रेल्वेचा ‘लेटमार्क’ आणि प्रवाशांचा संताप: “आम्ही १०० टक्के भाडे भरतो, मग सुविधा ९० टक्केच का?” प्रवासी संघटनांचा सवाल-
मुंबई उपनगरीय रेल्वेच्या दोन्ही विभागांनी, म्हणजेच मध्य आणि पश्चिम रेल्वे प्रशासनाने, गाड्यांच्या वारंवार होणाऱ्या विलंबाबद्दल अधिकृतपणे खेद व्यक्त केला आहे. प्रवाशांना होणारा त्रास कमी करण्यासाठी आणि रेल्वे सेवा अधिक सक्षम करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न सुरू असल्याचे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले असले तरी, प्रवासी संघटनांच्या मते हे प्रयत्न अपुरे आहेत. रेल्वेचे तांत्रिक निकष आणि प्रत्यक्ष प्रवाशांची लूट यावर आता जोरदार टीका होऊ लागली आहे.
प्रवासी महासंघाचा भाडेदरावरून बोचरा वार-
उपनगरीय प्रवासी महासंघाचे सरचिटणीस जितेंद्र विशे यांनी रेल्वेच्या ‘९० टक्के वक्तशीरपणा’ या निकषावरच कडाडून प्रहार केला आहे. ते म्हणाले की, “मध्य रेल्वे प्रशासन ९० टक्के वक्तशीरपणा राखला तरी त्याला ‘उत्तम कामगिरी’ मानते, हे दुर्दैवी आहे. रेल्वेने हे लक्षात घ्यावे की, प्रत्येक प्रवासी प्रवासासाठी १०० टक्के भाडे भरत असतो. जर रेल्वेला केवळ ९० टक्केच वक्तशीरपणा राखता येत असेल, तर प्रवाशांनीही केवळ ९० टक्केच भाडे भरावे का? रेल्वेने आपल्या निकषांमध्ये सुधारणा करून १०० टक्के वक्तशीरपणाचे उद्दिष्ट ठेवणे अनिवार्य आहे.” प्रवाशांच्या खिशातून पूर्ण पैसे काढून घेतल्यावर त्यांना विलंबाचा मनस्ताप देणे हा अन्याय असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.
डबेवाला संघटनेने मांडले विदारक वास्तव-
मुंबईची शान असलेल्या डबेवाला संघटनेचे अध्यक्ष सुभाष तळेकर यांनीही रेल्वेच्या ढिसाळ नियोजनावर आपली नाराजी व्यक्त केली. डबेवाल्यांचे अचूक वेळेचे नियोजन पूर्णपणे रेल्वेच्या वेळापत्रकावर अवलंबून असते. तळेकर म्हणाले की, “मध्य आणि पश्चिम रेल्वेच्या गाड्या वेळेवर धावत नाहीत, हे आता लपून राहिलेले वास्तव नाही.
प्रशासनाकडून केवळ आश्वासनांची खैरात?
रेल्वेने व्यक्त केलेला खेद हा केवळ औपचारिक वाटावा इतपत परिस्थिती गंभीर झाली आहे. दररोज लाखो प्रवाशांचे कामाचे तास या विलंबा मुळे वाया जात आहेत. तांत्रिक बिघाड, सिग्नलची समस्या किंवा अन्य कारणांचे समर्थन देऊन रेल्वे आपली जबाबदारी झटकू शकत नाही. डबेवाला आणि सर्वसामान्य चाकरमानी यांचा वेळ आणि श्रम वाचवण्यासाठी रेल्वेने केवळ खेद व्यक्त न करता, प्रत्यक्ष कृतीतून बदल घडवून आणणे आवश्यक आहे.
