Ebola Alert : आफ्रिकेतील काही देशांमध्ये इबोला विषाणूचा वाढता प्रादुर्भाव लक्षात घेता, केंद्र सरकारने भारताच्या सर्व सीमांवर कडक निगराणी ठेवण्याचे आदेश दिले आहेत. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने ‘उच्च जोखीम’ (High Risk) असलेल्या देशांतून येणाऱ्या प्रवाशांसाठी एक महत्त्वाची आरोग्य नियमावली (Advisory) प्रसिद्ध केली आहे. यामध्ये प्रामुख्याने विमानतळ, बंदरे आणि देशाच्या सर्व प्रवेशद्वारांवर (Points of Entry) विशेष खबरदारी घेण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
आरोग्य मंत्रालयाने जारी केलेल्या पत्रकानुसार, जे प्रवासी लोकशाही प्रजासत्ताक काँगो (DR Congo), युगांडा आणि दक्षिण सुदान यांसारख्या देशांतून प्रवास करत आहेत किंवा त्या देशांमार्गे भारतात येत आहेत, त्यांच्यावर कडक देखरेख ठेवली जाणार आहे. या प्रवाशांपैकी कोणालाही ताप, अशक्तपणा, थकवा, तीव्र डोकेदुखी, स्नायूदुखी, उलट्या, जुलाब, घसा खवखवणे किंवा शरीरातून अनपेक्षित रक्तस्त्राव होणे यांसारखी लक्षणे जाणवत असतील, तर त्यांनी इमिग्रेशन तपासणीकडे (Immigration Check) जाण्यापूर्वी तातडीने विमानतळावरील आरोग्य अधिकाऱ्याशी किंवा तेथील मदत कक्षाशी संपर्क साधणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
या प्रतिबंधात्मक पावलांचा मुख्य उद्देश इबोला विषाणूचा शिरकाव भारतात होण्यापासून रोखणे हा आहे. आरोग्य मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे की, जरी एखादा प्रवासी प्राथमिक तपासणीतून बाहेर पडला असला, तरी प्रवासादरम्यान किंवा प्रवासानंतर अशी लक्षणे आढळल्यास त्यांनी स्वतःहून प्रशासनाला सहकार्य करणे अपेक्षित आहे. विमानतळ आणि बंदरांवरील आरोग्य यंत्रणांना ‘हाय अलर्ट’वर ठेवण्यात आले असून, संशयास्पद रुग्णांच्या विलगीकरणासाठी (Quarantine) आवश्यक ती सर्व पूर्वतयारी पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
जागतिक स्तरावर इबोला विषाणूच्या वाढत्या प्रादुर्भावाच्या पार्श्वभूमीवर भारत सरकारने प्रतिबंधात्मक पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे. या संदर्भात आरोग्य मंत्रालयाने जारी केलेल्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, ज्या व्यक्तींचा इबोलाचा संसर्ग झालेल्या किंवा संशयित रुग्णाच्या रक्ताशी अथवा कोणत्याही शारीरिक द्रवांशी प्रत्यक्ष संपर्क आला आहे, अशा सर्वांना सतर्क राहण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. अशा व्यक्तींनी भारतात प्रवेश करताना विमानतळ किंवा बंदरांवरील (Port of Entry) संबंधित आरोग्य अधिकाऱ्यांशी त्वरित संपर्क साधून आपली माहिती देणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
महत्त्वाची बाब म्हणजे, सद्यस्थितीत भारतामध्ये इबोलाचा एकही रुग्ण आढळलेला नाही. केंद्र सरकारने घेतलेले हे सर्व निर्णय आणि राबवल्या जाणाऱ्या उपाययोजना केवळ ‘खबरदारीचा उपाय’ म्हणून अंमलात आणल्या जात आहेत. संभाव्य धोका टाळण्यासाठी आणि देशातील नागरिकांच्या आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी ही तत्परता दाखवण्यात येत आहे. प्रशासनाकडून करण्यात येणाऱ्या या आरोग्य तपासणीला प्रवाशांनी पूर्ण सहकार्य करावे, जेणेकरून कोणत्याही प्रकारचा संसर्ग देशात पसरणार नाही, याची खात्री करता येईल.
इबोलाचा जागतिक धोका: जागतिक आरोग्य संघटनेकडून आणीबाणी घोषित; भारत सरकारची राज्यांसोबत तातडीची बैठक-
जागतिक स्तरावर इबोला विषाणूच्या वाढत्या संसर्गामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती अत्यंत गंभीर वळणावर पोहोचली आहे. या पार्श्वभूमीवर केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने प्रवाशांना विशेष आवाहन केले असून, “प्रवाशांची सुरक्षा आणि आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियमांच्या हितासाठी आरोग्य तपासणी व सार्वजनिक आरोग्यविषयक उपाययोजनांना पूर्ण सहकार्य करावे,” अशा सूचना दिल्या आहेत. केंद्र सरकारचे हे पाऊल कोविड-१९ महामारीच्या काळात घेतलेल्या कठोर निर्णयांची आठवण करून देणारे आहे.
केंद्र सरकारची सज्जता आणि राज्यांशी संवाद
इबोलाचा धोका लक्षात घेता, केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने आतापर्यंत दोन महत्त्वाच्या बैठकांचे आयोजन केले आहे. पहिली बैठक मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसोबत पार पडली, तर दुसरी बैठक सर्व राज्यांच्या प्रतिनिधींसोबत घेण्यात आली. या बैठकीचा मुख्य उद्देश देशातील आरोग्य सज्जतेचा आढावा घेणे हा होता. राज्यांनी आपल्या स्तरावर कोणती पूर्वतयारी केली आहे आणि आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवल्यास कोणत्या उपाययोजना केल्या जातील, याची चाचपणी या माध्यमातून करण्यात आली आहे.
इबोला प्रतिबंधात्मक सज्जता: केंद्र सरकारकडून राज्य व केंद्रशासित प्रदेशांना सतर्कतेचे आदेश; आरोग्य सचिवांनी घेतला आढावा-
जागतिक स्तरावर इबोला विषाणूचा वाढता धोका लक्षात घेता, केंद्र सरकारने देशांतर्गत आरोग्य यंत्रणांच्या सज्जतेवर विशेष भर दिला आहे. बुधवारी आयोजित एका उच्चस्तरीय बैठकीत केंद्रीय आरोग्य सचिव पुण्या सलीला श्रीवास्तव यांनी सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या प्रतिनिधींशी संवाद साधला. या बैठकीत त्यांनी देशाच्या आरोग्य सुरक्षेच्या दृष्टीने सर्व पातळ्यांवर सज्ज राहण्याचे निर्देश दिले असून, कोणत्याही परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी प्रशासकीय यंत्रणेला सज्ज राहण्यास सांगितले आहे.
प्रमाणित कार्यपद्धती (SOPs) जाहीर-
आरोग्य सचिवांनी या बैठकीत राज्यांसोबत इबोला व्यवस्थापनासाठीची ‘प्रमाणित कार्यपद्धती’ (SOP) सामायिक केली आहे. यामध्ये प्रवाशांच्या आगमनपूर्व (Pre-arrival) आणि आगमनोत्तर (Post-arrival) तपासणीचे (Screening) निकष स्पष्ट करण्यात आले आहेत. तसेच, संशयित रुग्णांसाठी विलगीकरण प्रोटोकॉल (Quarantine Protocol), प्रत्यक्ष रुग्ण व्यवस्थापन (Case Management), रुग्णांना संदर्भित करण्याची यंत्रणा (Referral Mechanism) आणि प्रयोगशाळांमधील चाचणी प्रक्रिया कशी असावी, याबद्दल सविस्तर तांत्रिक मार्गदर्शन करण्यात आले आहे. या सूक्ष्म नियोजनामुळे संसर्गाचा प्रसार रोखण्यास मदत होईल, असा विश्वास व्यक्त करण्यात आला.
इबोला विषाणूचे स्वरूप आणि प्रसार: मानवी जीवनासाठी अत्यंत घातक असलेल्या संसर्गाची शास्त्रीय माहिती-
इबोला हा ‘ऑर्थोइबोला व्हायरस’ (Orthoebolavirus) या विषाणू समूहामुळे होणारा एक अत्यंत गंभीर आणि जीवघेणा संसर्ग आहे. हा मुळतः एक ‘झुनोटिक’ (Zoonotic) आजार आहे, ज्याचा अर्थ असा की हा संसर्ग प्राण्यांकडून मानवांमध्ये संक्रमित होतो. एकदा का या विषाणूचा शिरकाव मानवी शरीरात झाला, की तो अत्यंत वेगाने पसरतो आणि उपचारांत विलंब झाल्यास तो मानवासाठी मृत्यूचा सापळा ठरू शकतो.
संसर्गाची माध्यमे आणि प्रसार-
इबोलाचा प्रसार हा प्रामुख्याने बाधीत व्यक्तीच्या शरीरातील द्रव्यांशी (Bodily Fluids) प्रत्यक्ष संपर्कात आल्यामुळे होतो. यामध्ये रक्त, लाळ, घाम, अश्रू, उलट्या, विष्ठा आणि आईचे दूध यांसारख्या विविध द्रव्यांचा समावेश असतो. केवळ जिवंत व्यक्तीच नव्हे, तर ज्यांचा मृत्यू इबोलामुळे झाला आहे, अशा व्यक्तींच्या मृतदेहाशी प्रत्यक्ष संपर्क आल्यास किंवा त्यांच्या अंत्यविधीच्या वेळी पुरेशी खबरदारी न घेतल्यास या विषाणूचा संसर्ग मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. याशिवाय, विषाणूने दूषित झालेल्या पृष्ठभागांना स्पर्श केल्यानेही या संसर्गाची लागण होण्याचा धोका असतो.
लक्षणे आणि आजाराचे वेगळेपण-
इबोलाची सुरुवातीची लक्षणे ही बऱ्याच अंशी सर्वसाधारण तापासारखी (Flu-like symptoms) असतात. यामध्ये अचानक उद्भवणारा तीव्र ताप, डोकेदुखी, स्नायूदुखी आणि सांधेदुखी यांचा समावेश होतो. मात्र, या आजाराचे सर्वात भयावह आणि मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे शरीराच्या अंतर्गत आणि बाह्य भागांतून होणारा अनपेक्षित रक्तस्त्राव (Unexplained bleeding). हे लक्षण इबोलाला इतर सामान्य तापाच्या आजारांपासून वेगळे करते. जसजसा संसर्ग वाढतो, तसतसे रुग्णाचे अवयव निकामी होण्याची शक्यता निर्माण होते.
