Cockroaches Seized : सध्या संपूर्ण जगभरात झुरळांच्या (Cockroaches) संदर्भाने अत्यंत विचित्र आणि अनपेक्षित घडामोडी समोर येत असून, या कीटकाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वांचेच लक्ष वेधून घेतले आहे. एकीकडे भारतात ‘झुरळ’ या संकल्पनेचा वापर करून एका अनोख्या राजकीय व सामाजिक चळवळीचा उदय झाला असताना, दुसरीकडे ऑस्ट्रेलियात मात्र झुरळांच्या तस्करीचे एक आंतरराष्ट्रीय रॅकेट उघडकीस आले आहे. ऑस्ट्रेलिया पोलिसांनी आपल्या इतिहासामधील सर्वात मोठी आणि धक्कादायक कारवाई केली असून, एका अत्यंत गोपनीय व व्यापक मोहिमेअंतर्गत तब्बल एक लाखांहून अधिक जिवंत झुरळे जप्त केली आहेत. या कारवाईमुळे आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण आणि वन्यजीव संरक्षण क्षेत्रात एकच खळबळ उडाली आहे.
ऑस्ट्रेलियामध्ये आढळणाऱ्या झुरळांच्या काही विशिष्ट प्रजातींचे मूल्य जागतिक बाजारपेठेत लाखो रुपयांच्या घरात आहे. या दुर्मिळ प्रजातींच्या विशिष्ट गुणधर्मांमुळे किंवा काळ्या बाजारातील मागणीमुळे त्यांना तिथे अनधिकृतपणे पाळणे, त्यांचे संवर्धन करणे आणि त्यांची खरेदी-विक्री करणे कायदेशीररित्या पूर्णपणे बेकायदेशीर आणि गंभीर गुन्हा मानला जातो. असे असूनही, मोठ्या प्रमाणावर नफा कमावण्याच्या उद्देशाने या कीटकांची छुप्या पद्धतीने तस्करी केली जात होती. ऑस्ट्रेलियाच्या सुरक्षा यंत्रणांनी या तस्करीचा पर्दाफाश करत लाखो जिवंत कीटकांना आपल्या ताब्यात घेतले असून, या रॅकेटमधील मुख्य सुत्रधारांचा शोध घेण्यासाठी तपास अधिक तीव्र केला आहे.
दुसरीकडे, भारतामध्ये याच कीटकाच्या नावावरून सुरू झालेल्या एका आगळ्यावेगळ्या राजकीय प्रयोगाची सध्या जोरदार चर्चा आहे. देशातील परीक्षा पद्धतीतील अनागोंदी कारभाराचा निषेध करण्यासाठी तरुणांनी ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ (CJP) या एका उपरोधिक पक्षाची स्थापना केली असून, या संघटनेने सध्या संपूर्ण सोशल मीडिया आणि डिजिटल विश्वात धुमाकूळ घातला आहे.
जप्त केलेल्या ‘मादागास्कर’ आणि ‘डुबिया’ प्रजातींच्या १ लाख झुरळांची किंमेट आंतरराष्ट्रीय बाजारात तब्बल २ लाख डॉलर्स!
ऑस्ट्रेलियातील ‘न्यू साउथ वेल्स’ प्रांतात पोलिसांनी आणि पर्यावरण विभागाने केलेल्या ऐतिहासिक कारवाईत तब्बल १ लाखांहून अधिक जिवंत झुरळे जप्त केल्याने संपूर्ण जगात आश्चर्य व्यक्त केले जात होते. ही झुरळे नक्की कोणत्या कारणासाठी आणि का पकडली गेली, याचे सविस्तर कारण आता समोर आले आहे. ऑस्ट्रेलियाच्या ‘हवामान बदल, ऊर्जा, पर्यावरण आणि पाणी विभागाने’ (DCCEEW) मे महिन्यात न्यू साउथ वेल्समधील बाथर्स्ट (Bathurst) येथील एका संशयास्पद ठिकाणावर गुप्त माहितीच्या आधारे मोठी धाड टाकली होती. या कारवाई दरम्यान एका व्यक्तीच्या ताब्यातून या दुर्मिळ आणि प्रतिबंधित कीटकांचा अथांग साठा जप्त करण्यात आला. ऑस्ट्रेलियाच्या इतिहासामध्ये कीटकांच्या अवैध तस्करी आणि साठेबाजीच्या विरोधात झालेली ही आतापर्यंतची सर्वात मोठी आणि अभूतपूर्व कारवाई मानली जात आहे.
या झुरळांचे वैशिष्ट्य आणि किंमत काय?
प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, जप्त करण्यात आलेल्या या विस्तीर्ण साठ्यामध्ये प्रामुख्याने ‘मादागास्कर हिसिंग’ (Madagascar Hissing Cockroach) आणि ‘डुबिया’ (Dubia Cockroach) या अत्यंत दुर्मिळ व विदेशी प्रजातींच्या झुरळांचा समावेश आहे. यापैकी ‘मादागास्कर हिसिंग कॉक्रोच’ हे आकाराने जगातील सर्वात मोठे झुरळ मानले जाते. त्यांची शारीरिक लांबी साधारणपणे दोन ते तीन इंच इतकी प्रचंड असते, जी सामान्यतः ऑस्ट्रेलियात किंवा जगभरात आढळणाऱ्या इतर साध्या झुरळांच्या तुलनेत खूपच मोठी असते. आंतरराष्ट्रीय काळ्या बाजारपेठेत (International Black Market) या प्रगत आणि वैशिष्ट्यपूर्ण प्रजातींना प्रचंड मागणी असून, जप्त करण्यात आलेल्या या १ लाख झुरळांचे एकूण मूल्य तब्बल २,००,००० ऑस्ट्रेलियन डॉलर्स (अंदाजे १ कोटी रुपयांहून अधिक) इतके अवाढव्य असल्याचे तज्ज्ञांकडून सांगण्यात आले आहे.
बेकायदेशीर साठेबाजी आणि तस्करीचे मुख्य कारण-
ऑस्ट्रेलियामध्ये जैवविविधतेचे आणि स्थानिक पर्यावरण व्यवस्थेचे (Ecosystem) रक्षण करण्यासाठी अत्यंत कडक कायदे अस्तित्वात आहेत. बाहेरच्या देशांतील किंवा अशा परदेशी (Exotic) प्रजातींच्या कीटकांना देशात आणणे, त्यांची पैदास करणे अथवा पाळणे यावर कायदेशीररित्या पूर्णपणे बंदी आहे. या विदेशी प्रजातींमुळे स्थानिक पर्यावरणाचा समतोल बिघडण्याचा आणि विविध संसर्गजन्य आजार पसरण्याचा मोठा धोका असतो.
सरपटणाऱ्या पाळीव प्राण्यांच्या खाद्यासाठी वापर, जैवविविधतेच्या रक्षणासाठी सर्व जप्त झुरळांना दिली जाणार ‘कारुण्यमरण’-
ऑस्ट्रेलियामध्ये जप्त करण्यात आलेल्या १ लाखाहून अधिक परदेशी झुरळांच्या प्रकरणाचा तपास सुरू असताना, या बेकायदेशीर साठेबाजीमागील धक्कादायक कारण आता समोर आले आहे. ऑस्ट्रेलिया खंडात आधीपासूनच शेकडो स्थानिक झुरळांच्या नैसर्गिक प्रजाती अस्तित्वात असतानाही, या विशिष्ट परदेशी प्रजातींची पैदास का केली जात होती, यावर स्थानिक वन्यजीव तज्ज्ञ आणि सर्पमित्र स्टेफनी लेसर (Stephanie Leser) यांनी महत्त्वपूर्ण प्रकाश टाकला आहे. त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रचंड आकाराच्या ‘मादागास्कर’ आणि ‘डुबिया’ झुरळांचा प्रामुख्याने छुप्या पद्धतीने सरपटणाऱ्या पाळीव प्राण्यांचे (Reptiles) खाद्य म्हणून वापर केला जात होता. ऑस्ट्रेलियात अनेक नागरिक दुर्मिळ पाली, सरडे आणि साप पाळतात. या प्राण्यांना सर्वसामान्य कीटक खाऊ घालण्याऐवजी, या मोठ्या आकाराच्या झुरळांचा डोस दिला जातो; ज्यामुळे प्राण्यांचे पोट लवकर भरते आणि पाळीव प्राण्यांच्या मालकांना आपल्या प्राण्यांसाठी कमी संख्येने कीटक खरेदी करावे लागतात.
पर्यावरणीय धोके आणि सरकारी नियमावली-
ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान बदल आणि पर्यावरण विभागाने या बेकायदेशीर प्रवृत्तीवर अत्यंत कडक आक्षेप घेतला आहे. ऑस्ट्रेलियन सरकारने पाळीव प्राण्यांच्या मालकांसाठी आणि शौकिनांसाठी आधीच एक स्पष्ट मार्गदर्शक नियमावली जाहीर केली आहे. या नियमांनुसार, सरपटणाऱ्या प्राण्यांना खाद्य म्हणून केवळ स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेले ‘क्रिकेट्स’ (एक प्रकारचे टोळ) किंवा ‘वुड रोचेस’ (स्थानिक ऑस्ट्रेलियन झुरळ) खाऊ घालण्याचा कायदेशीर सल्ला देण्यात आला आहे. या पार्श्वभूमीवर, बाहेरील देशांमधून अत्यंत छुप्या पद्धतीने आयात करण्यात आलेल्या विदेशी झुरळांची ऑस्ट्रेलियात पैदास करणे, त्यांची वाहतूक किंवा विक्री करणे कायद्यानुसार पूर्णपणे प्रतिबंधित आणि अजामीनपात्र गुन्हा आहे. या विशिष्ट जप्त केलेल्या झुरळांचे संभाव्य पर्यावरणीय धोक्यांचे (Ecological Risk Assessment) कोणतेही वैज्ञानिक मूल्यांकन करण्यात आले नव्हते. या परदेशी कीटकांमुळे देशात अत्यंत घातक आणि संसर्गजन्य रोग पसरण्याचा, तसेच ऑस्ट्रेलियातील मूळ जैवविविधता व स्थानिक जीवजंतूंना कायमची हानी पोहोचण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला होता.
आरोपीवरील कायदेशीर कारवाई आणि झुरळांचे भवितव्य-
पर्यावरण विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या प्रकरणात ज्या व्यक्तीच्या आवारात हा अथांग साठा सापडला, त्या झुरळांची बेकायदेशीर पैदास करणाऱ्या संशयितावर सध्यातरी थेट कोणताही फौजदारी गुन्हा दाखल करण्यात आलेला नाही. प्रशासन सध्या या प्रकरणाच्या मूळ मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न करत असून, यामागे मोठे आंतरराष्ट्रीय रॅकेट कार्यरत आहे का, याचा शोध घेत आहे.
