India Pakistan Backchannel Talks: एप्रिल 2025 मध्ये जम्मू-काश्मीरच्या पहलगाम भागात पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवाद्यांनी 26 निष्पाप नागरिकांची निर्घृण हत्या केली होती. या भ्याड हल्ल्याला भारताने मे 2025 मध्ये ‘ऑपरेशन सिंदूर’ राबवून चोख उत्तर दिले. भारतीय सैन्याने पाकिस्तान आणि पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरमधील (POK) अनेक दहशतवादी तळ आणि लॉन्चपॅड्स उद्ध्वस्त केले होते. या लष्करी कारवाईनंतर नवी दिल्ली आणि इस्लामाबादमधील राजनैतिक संबंध पूर्णपणे गोठले असून, केवळ दोन्ही देशांच्या लष्करी ऑपरेशन्स महासंचालकांमधील (DGMO) हॉटलाईन सुरू आहे.
अशा अत्यंत तणावाच्या परिस्थितीत, दोन्ही शेजारी देशांमध्ये पडद्यामागे छुप्या चर्चा (बॅकचॅनल टॉक्स) सुरू असल्याच्या बातम्यांनी आंतरराष्ट्रीय वर्तुळात खळबळ उडवून दिली आहे. रिपोर्टनुसार अधिकृत पातळीवर कोणतीही चर्चा सुरू नसली, तरी दोन्ही देशांचे निवृत्त संरक्षण अधिकारी आणि सत्ताधारी पक्षाच्या जवळच्या नेत्यांनी श्रीलंकेची राजधानी कोलंबो येथे एका सुरक्षा परिषदेदरम्यान गुप्त बैठक घेतल्याचे दावे केले जात आहेत.
नेमकी काय आहे ट्रॅक 1, ट्रॅक 1.5 आणि ट्रॅक 2 मुत्सद्देगिरी?
आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये चर्चेचे वर्गीकरण करण्यासाठी काही तांत्रिक संज्ञा वापरल्या जातात, त्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- ट्रॅक 1 (Track 1): ही पूर्णपणे अधिकृत शासकीय चर्चा असते. यामध्ये दोन्ही देशांचे विद्यमान नेते, मंत्री आणि नियुक्त मुत्सद्दी थेट सहभाग घेतात. याचे निर्णय कायद्याने बंधनकारक असतात.
- ट्रॅक 1.5 (Track 1.5): हा एक संकरित (हायब्रिड) प्रकार आहे. यात दोन्ही देशांचे विद्यमान सरकारी अधिकारी आणि निवृत्त तज्ज्ञ एकाच व्यासपीठावर एकत्र येतात.
- ट्रॅक 2 (Track 2): ही पूर्णपणे अनधिकृत चर्चा असते. यात निवृत्त अधिकारी, विचारवंत, पत्रकार आणि तज्ज्ञ वैयक्तिक पातळीवर संवाद साधून दोन्ही देशांमधील तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न करतात.
पाकिस्तानी माध्यमांचा ‘ट्रॅक 1.5’ चा दावा; भारतीय नेत्यांची नावे आली समोर
पाकिस्तानमधील प्रसिद्ध वृत्तपत्र ‘द एक्सप्रेस ट्रिब्यून’ने दावा केला आहे की, लंडनस्थित थिंक टँक ‘आयआईएसएस’ (IISS) द्वारे कोलंबोमध्ये आयोजित वार्षिक ‘दक्षिण आशिया संवाद’ परिषदेत दोन्ही देशांच्या कार्यरत आणि निवृत्त अधिकाऱ्यांमध्ये ‘ट्रॅक 1.5’ स्तरावर चर्चा झाली. या बैठकीला पाकिस्तानच्या सत्ताधारी आघाडीतील एक बडा नेताही हजर होता.
तर दुसरीकडे, ‘हिंदुस्तान टाइम्स’ने हा संवाद ‘ट्रॅक 2’ म्हणजेच अनधिकृत असल्याचा दावा केला. या अहवालात परिषदेला उपस्थित असलेल्या काही बड्या भारतीय आणि पाकिस्तानी चेहऱ्यांची नावेही उघड करण्यात आली:
- भारतीय शिष्टमंडळ (कथित): भाजपचे माजी राष्ट्रीय सरचिटणीस राम माधव, भारताचे माजी लष्करप्रमुख जनरल मनोज मुकुंद नरवणे आणि माजी मुत्सद्दी रुची घनश्याम.
- पाकिस्तानी शिष्टमंडळ (कथित): परराष्ट्र मंत्रालयाचे विद्यमान मुत्सद्दी आणि संचालक सज्जाद हैदर खान, माजी सिनेटर शेरी रहमान आणि निवृत्त मेजर जनरल इस्फंदियार अली खान पटौदी.
- अमेरिकेची उपस्थिती: या परिषदेदरम्यान झालेल्या एका विशेष भोजनाच्या कार्यक्रमाला अमेरिकेचे दक्षिण आणि मध्य आशियाई प्रकरणांचे सहाय्यक परराष्ट्र सचिव एस. पॉल कपूर देखील उपस्थित होते.
“हा निव्वळ वावड्यांचा खेळ”; भाजप नेते राम माधव यांनी फेटाळले दावे
या संपूर्ण वादावर आणि चर्चेच्या दाव्यांवर कोलंबोच्या परिषदेत थेट सहभागी झालेले भाजप नेते राम माधव यांनी तीव्र आक्षेप घेतला आहे. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘X’ वर पोस्ट करत त्यांनी हे सर्व दावे पूर्णपणे फेटाळून लावले.
राम माधव यांचे स्पष्टीकरण: “हा अत्यंत चुकीचा आणि विपर्यास केलेला अहवाल आहे. ही कोणत्याही प्रकारची भारत-पाकिस्तान द्विपक्षीय ‘ट्रॅक 2’ चर्चा नव्हती. ही आयआयएसएसची वार्षिक परिषद होती, ज्यामध्ये भारत आणि पाकिस्तानसह श्रीलंका, अमेरिका, ब्रिटन आणि अफगाणिस्तानमधील विचारवंत आणि तज्ज्ञ सहभागी झाले होते. नसलेल्या गोष्टीचा बाऊ केला जात आहे.”
कलम 370 आणि सिंधू पाणी कराराची पार्श्वभूमी
5 ऑगस्ट 2019 रोजी भारताने जम्मू-काश्मीरला विशेष दर्जा देणारे कलम 370 रद्द केल्यानंतर पाकिस्तानने एकतर्फी पाऊल उचलत भारतासोबतचे व्यापारी आणि राजनैतिक संबंध तोडले होते. 2025 मधील पहलगाम हल्ल्यानंतर हे संबंध आणखी बिघडले.
भारताने पाकिस्तानची कोंडी करण्यासाठी ऐतिहासिक ‘सिंधू पाणी करार’ देखील स्थगित ठेवला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी “रक्त आणि पाणी एकत्र वाहू शकत नाही,” अशी कठोर भूमिका घेतली आहे. पाकिस्तानची संपूर्ण शेती आणि वीज निर्मिती सिंधू नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असल्याने इस्लामाबादवर सध्या प्रचंड दबाव आहे. काही महिन्यांपूर्वी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबाळे यांनी “भारताने नेहमीच चर्चेसाठी तयार राहावे” असे म्हटले होते आणि माजी लष्करप्रमुख नरवणे यांनीही लोक-टू-लोक संबंधांचे समर्थन केले होते. मात्र, कोलंबोमधील ही घटना थेट द्विपक्षीय चर्चा नसून केवळ एक बहुराष्ट्रीय परिषद असल्याचे आता स्पष्ट झाले आहे.
