Balbharati Math Textbook : राज्यात नवीन शैक्षणिक वर्षाला सुरुवात झाल्यानंतर सर्व शाळांमध्ये नियमित अध्यापन सुरू झाले असून, विद्यार्थी नव्या अभ्यासक्रमानुसार शिक्षण घेत आहेत. शैक्षणिक वर्ष 2026-27 पासून राज्य शासनाने अभ्यासक्रमात बदल करत इयत्ता दुसरी, तिसरी, चौथी आणि सहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी नवीन अभ्यासक्रम लागू केला आहे. या बदलानुसार ‘बालभारती’ने नव्या पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती करून ती राज्यातील शाळांपर्यंत उपलब्ध करून दिली. मात्र, अभ्यासक्रमाच्या अंमलबजावणीच्या सुरुवातीलाच ‘बालभारती’च्या कार्यपद्धतीवर गंभीर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणारी धक्कादायक बाब समोर आली आहे. इयत्ता चौथीच्या गणित विषयाच्या नव्याने प्रकाशित करण्यात आलेल्या पाठ्यपुस्तकात अनेक गंभीर स्वरूपाच्या चुका आढळून आल्याने शिक्षक, पालक आणि शिक्षण क्षेत्रात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
विशेष म्हणजे, या त्रुटी केवळ एखाद्या मुद्रणदोषापुरत्या मर्यादित नसून विविध धड्यांतील उदाहरणे, गणिती प्रक्रिया, आकृत्या, प्रश्नांची मांडणी तसेच उत्तरांमध्येही विसंगती आढळल्याचे शिक्षकांनी निदर्शनास आणून दिले आहे. काही ठिकाणी संकल्पना स्पष्ट करणाऱ्या उदाहरणांमध्येच चुका असल्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या आकलनावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. गणितासारख्या मूलभूत विषयात अशा प्रकारच्या त्रुटी राहिल्यास विद्यार्थ्यांचा पाया कमकुवत होण्याची भीती शिक्षणतज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
ही बाब अधिक गंभीर ठरण्याचे कारण म्हणजे या चुका केवळ एका माध्यमाच्या पुस्तकांपुरत्या मर्यादित नाहीत. मराठी आणि इंग्रजी अशा दोन्ही माध्यमांसाठी प्रकाशित करण्यात आलेल्या इयत्ता चौथीच्या गणिताच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर समान स्वरूपाच्या त्रुटी आढळल्या आहेत. त्यामुळे पुस्तकांची निर्मिती, संपादन, तांत्रिक पडताळणी आणि अंतिम शुद्धलेखन या संपूर्ण प्रक्रियेबाबत प्रश्न उपस्थित होत आहेत. अभ्यासक्रम बदलल्यानंतर नव्या पुस्तकांची निर्मिती करताना आवश्यक त्या तज्ज्ञांकडून सखोल तपासणी झाली होती का, याबाबतही शिक्षण क्षेत्रातून शंका व्यक्त केली जात आहे.
गणित विषयाची ओळख करून देताना भारताचे महान गणितज्ज्ञ श्रीनिवास रामानुजन यांच्याविषयी दिलेल्या माहितीत त्यांच्या निधनाची तारीखच चुकीची छापण्यात आल्याचे निदर्शनास आले आहे. प्रत्यक्षात श्रीनिवास रामानुजन यांचे निधन 26 एप्रिल 1920 रोजी झाले होते; मात्र पाठ्यपुस्तकात ही तारीख चुकीने 27 एप्रिल 1920 अशी नमूद करण्यात आली आहे. देशातील एका थोर गणितज्ज्ञाच्या जीवनाविषयीची मूलभूत ऐतिहासिक माहिती अधिकृत शालेय पाठ्यपुस्तकात चुकीच्या स्वरूपात प्रसिद्ध होणे ही अत्यंत गंभीर बाब मानली जात आहे. विद्यार्थ्यांना अचूक आणि विश्वासार्ह माहिती देण्याची जबाबदारी असलेल्या शैक्षणिक संस्थेकडून अशा स्वरूपाची चूक होणे शिक्षण क्षेत्रासाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे.
ही त्रुटी केवळ एका ऐतिहासिक तारखेपुरती मर्यादित नसून, पुस्तकातील गणिताच्या विविध धड्यांमध्येही अनेक चुका आढळून आल्या आहेत. लांबी, वजन, भागाकार तसेच इतर मूलभूत गणिती संकल्पना स्पष्ट करणाऱ्या उदाहरणांमध्ये आकड्यांची मांडणी, गणिती प्रक्रिया आणि काही ठिकाणी उत्तरांमध्येही विसंगती असल्याचे शिक्षकांनी निदर्शनास आणून दिले आहे. प्राथमिक शिक्षणाच्या टप्प्यावर विद्यार्थ्यांचा गणिताचा पाया भक्कम करण्यासाठी अचूक उदाहरणे आणि योग्य संकल्पना अत्यंत आवश्यक असतात. अशा वेळी पाठ्यपुस्तकातील चुकीची आकडेवारी विद्यार्थ्यांमध्ये संभ्रम निर्माण करू शकते आणि विषयाचे आकलनही प्रभावित होण्याची शक्यता आहे.
शाळांमध्ये अध्यापन सुरू झाल्यानंतर शिक्षकांना या त्रुटी प्रत्यक्ष शिकविताना लक्षात आल्या. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना पुस्तकातील मजकूर दुरुस्त करून समजावून सांगण्याची वेळ शिक्षकांवर आली आहे. अनेक ठिकाणी पुस्तकातील उदाहरणांऐवजी योग्य उदाहरणे फळ्यावर लिहून शिकवावी लागत असल्याने अध्यापन प्रक्रियेवर अतिरिक्त ताण निर्माण होत आहे. विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासात कोणताही गोंधळ निर्माण होऊ नये यासाठी शिक्षकांना विशेष काळजी घ्यावी लागत आहे.
इयत्ता चौथीच्या गणिताच्या नव्या पाठ्यपुस्तकातील त्रुटींची व्याप्ती केवळ एखाद्या-दुसऱ्या मुद्रणदोषापुरती मर्यादित नसून, गणिताच्या मूलभूत संकल्पनांशी संबंधित अनेक गंभीर चुका पुस्तकात असल्याचे समोर आले आहे. मराठी माध्यमाच्या पाठ्यपुस्तकातील पान क्रमांक ५५ वरील स्वाध्यायातील ‘ब’ गटामध्ये ‘१००० किलोग्रॅमपेक्षा जास्त’ असा असायला हवा असलेला योग्य पर्याय चुकीने ‘१००० ग्रॅमपेक्षा जास्त’ असा छापण्यात आला आहे. वजनाच्या एककांबाबतची ही चूक विद्यार्थ्यांच्या संकल्पना गोंधळात टाकणारी ठरू शकते. प्राथमिक स्तरावरच मापनपद्धती आणि एककांची अचूक समज निर्माण होणे अत्यंत आवश्यक असते. अशा परिस्थितीत अधिकृत पाठ्यपुस्तकातील अशा प्रकारच्या त्रुटींमुळे विद्यार्थ्यांच्या आकलनावर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता शिक्षणतज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
याचप्रमाणे इंग्रजी माध्यमाच्या गणिताच्या पुस्तकातही अनेक विसंगती आढळून आल्या आहेत. पान क्रमांक ७७ वरील एका उदाहरणात ‘40 + 9 = 49’ असे साधे आणि अचूक गणित असणे अपेक्षित असताना तेथे ‘₹1.40 + 9 = 49’ असा चुकीचा मजकूर छापण्यात आला आहे. गणितातील मूलभूत बेरीज शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी अशा स्वरूपाची चूक दिशाभूल करणारी ठरू शकते. अभ्यासक्रमातील प्रत्येक उदाहरण विद्यार्थ्यांच्या संकल्पना दृढ करण्यासाठी असते. त्यामुळे अशा उदाहरणांमध्येच त्रुटी राहणे ही अत्यंत गंभीर बाब मानली जात आहे.
या आणि यापूर्वी समोर आलेल्या इतर त्रुटींचा विचार करता, पाठ्यपुस्तकाच्या निर्मितीपासून संपादन, तांत्रिक पडताळणी, शुद्धलेखन आणि अंतिम मंजुरीपर्यंतच्या संपूर्ण प्रक्रियेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. राज्यभरातील लाखो विद्यार्थी अधिकृत पाठ्यपुस्तकांवर अवलंबून असताना अशा प्रकारच्या चुका आढळणे ही केवळ निष्काळजीपणाची बाब नसून शैक्षणिक गुणवत्तेशी संबंधित गंभीर प्रश्न असल्याचे मत शिक्षण क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे. ‘बिनचूक पाठ्यपुस्तके’ उपलब्ध करून देण्याचा दावा करणाऱ्या संस्थेच्या विश्वासार्हतेवरही या प्रकरणामुळे परिणाम झाल्याची चर्चा सुरू आहे. अनेक शिक्षकांच्या मते, गणितासारख्या विषयात अचूकता हा सर्वांत महत्त्वाचा घटक असतो. त्यामुळे अशा चुका विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीवर प्रतिकूल परिणाम करू शकतात.
दरम्यान, या सर्व वादाच्या पार्श्वभूमीवर पाठ्यपुस्तकातील एक सकारात्मक बाबही शिक्षकांच्या निदर्शनास आली आहे. इयत्ता चौथीच्या गणिताच्या पुस्तकातील पान क्रमांक ३ वर समाविष्ट करण्यात आलेली ‘गणित गंमत’ ही संकल्पना अनेक शिक्षक आणि अभ्यासकांच्या पसंतीस उतरली आहे. गणितातील संकल्पना सोप्या आणि रंजक पद्धतीने समजावून सांगण्याचा या उपक्रमाचा प्रयत्न उल्लेखनीय असल्याचे मत शिक्षकांनी व्यक्त केले आहे. काही अनुभवी शिक्षकांनीही दहावीपर्यंत गणित शिकवूनही या स्वरूपाची गणिती गंमत यापूर्वी माहिती नसल्याचे सांगितले. विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताविषयी उत्सुकता निर्माण करण्यासाठी अशा उपक्रमांचे महत्त्व मान्य केले जात असले, तरी त्यामुळे पाठ्यपुस्तकातील इतर गंभीर त्रुटींकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही, अशी भूमिकाही शिक्षण क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे.
या संपूर्ण प्रकरणाबाबत विचारणा करण्यात आल्यानंतर ‘बालभारती’कडून या त्रुटी छपाईदरम्यान झालेल्या असाव्यात, अशी प्राथमिक प्रतिक्रिया देण्यात आली आहे. संबंधित बाबींची पडताळणी करण्यासाठी तज्ज्ञ समितीची बैठक बोलावण्यात आली असून, त्या बैठकीनंतर आवश्यक निर्णय घेतले जातील, असेही सांगण्यात आले आहे.
इयत्ता चौथीच्या गणिताच्या पाठ्यपुस्तकात आढळून आलेल्या गंभीर त्रुटींवरून राज्यातील राजकीय वातावरणही तापू लागले असून, काँग्रेसच्या खासदार वर्षा गायकवाड यांनी या प्रकरणावर राज्य सरकार आणि शिक्षण विभागावर तीव्र शब्दांत टीका केली आहे. समाजमाध्यमावरील आपल्या प्रतिक्रियेत त्यांनी राज्याच्या शिक्षण व्यवस्थेच्या गुणवत्तेबाबत गंभीर चिंता व्यक्त करत, बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकातील चुका या केवळ तांत्रिक त्रुटी नसून लाखो विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेशी आणि त्यांच्या भविष्यासोबत झालेला निष्काळजीपणाचा प्रकार असल्याचे म्हटले आहे.
वर्षा गायकवाड यांनी आपल्या प्रतिक्रियेत म्हटले की, महाराष्ट्राच्या शिक्षण व्यवस्थेची गुणवत्ता सातत्याने घसरत असल्याचे चित्र दिसत आहे. इयत्ता चौथीच्या गणिताच्या अधिकृत पाठ्यपुस्तकात इतक्या मोठ्या प्रमाणावर तथ्यात्मक आणि गणितीय चुका आढळणे ही अत्यंत गंभीर बाब आहे. प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा पाया भक्कम करण्याची जबाबदारी ज्या पाठ्यपुस्तकांवर असते, त्याच पुस्तकांमध्ये चुकीची माहिती आणि चुकीची गणिती उदाहरणे देण्यात आल्याने विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो, अशी चिंता त्यांनी व्यक्त केली.
यावेळी त्यांनी राज्यातील इतर शैक्षणिक प्रश्नांचाही उल्लेख केला. एका बाजूला विविध परीक्षा आणि भरती प्रक्रियांमध्ये पेपरफुटीच्या घटना वारंवार समोर येत असताना, दुसऱ्या बाजूला प्राथमिक शिक्षणाच्या पाठ्यपुस्तकांमध्येच अशा गंभीर चुका आढळणे हे राज्याच्या शिक्षण व्यवस्थेसाठी चिंताजनक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. विद्यार्थ्यांना योग्य आणि अचूक ज्ञान देण्याची जबाबदारी असलेल्या यंत्रणेकडून अशा प्रकारचा निष्काळजीपणा होणे ही अत्यंत खेदजनक बाब असल्याचे त्यांनी म्हटले.
या प्रकरणाची शिक्षणमंत्री दादा भुसे यांनी तातडीने दखल घ्यावी, अशी मागणीही वर्षा गायकवाड यांनी केली आहे. या संपूर्ण प्रकरणाबाबत राज्यातील पालक, विद्यार्थी आणि शिक्षकांना स्पष्ट स्पष्टीकरण देण्याची जबाबदारी शिक्षण विभागाने स्वीकारली पाहिजे, असे त्या म्हणाल्या. केवळ त्रुटी मान्य करून अथवा शुद्धीपत्रक प्रसिद्ध करून ही बाब संपणार नाही, असे सांगत त्यांनी शासनाने ठोस उपाययोजना कराव्यात, अशी अपेक्षा व्यक्त केली.
त्यांनी पुढे अशी मागणी केली की, ज्या पालकांनी या त्रुटी असलेली पाठ्यपुस्तके विकत घेतली आहेत, त्यांना शासनाने कोणताही अतिरिक्त आर्थिक भार न टाकता सुधारित आणि दुरुस्त केलेली नवीन पाठ्यपुस्तके मोफत उपलब्ध करून द्यावीत. विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासक्रमात गोंधळ निर्माण होऊ नये आणि त्यांच्या शैक्षणिक हिताचे संरक्षण व्हावे, यासाठी केवळ दुरुस्तीपत्रक देणे पुरेसे ठरणार नाही. अधिकृतरीत्या सुधारित पुस्तके वितरित करणे ही शासनाची जबाबदारी असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
वर्षा गायकवाड यांनी या प्रकरणातील जबाबदारी निश्चित करण्याचीही मागणी केली. पाठ्यपुस्तकांच्या निर्मिती, संपादन, शुद्धलेखन आणि अंतिम मंजुरीच्या प्रक्रियेत ज्या अधिकाऱ्यांकडून निष्काळजीपणा झाला असेल, त्यांच्यावर कठोर प्रशासकीय कारवाई करण्यात यावी, अशी त्यांची भूमिका आहे. शिक्षणमंत्र्यांनी या संपूर्ण प्रकरणाची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून दोषींवर तातडीने निलंबनासह आवश्यक ती कारवाई करावी, अशी मागणी त्यांनी केली.
भविष्यात अशा प्रकारच्या चुका पुन्हा घडू नयेत, यासाठी पाठ्यपुस्तक निर्मितीची संपूर्ण प्रक्रिया अधिक काटेकोर, पारदर्शक आणि बहुपातळी पडताळणीवर आधारित करण्यात यावी, अशी अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली.
