El Nino : ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन’ (NOAA) या नामांकित संस्थेने एक अत्यंत चिंताजनक आणि महत्त्वपूर्ण अहवाल जारी केला आहे. ‘एल निनो’ म्हणजे नेमके काय, तर पृथ्वीच्या विषुववृत्ताजवळ (Equator) असलेल्या प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागावरील पाण्याचे तापमान नैसर्गिक सरासरीपेक्षा कमालीचे गरम होणे. महासागरातील पाण्याचे हे तापमान वाढल्यामुळे संपूर्ण जगभरातील पावसाचे आणि हवेचे चक्र पूर्णपणे विस्कळीत होते, ज्याचा फटका विविध खंडांमधील देशांना बसतो.
शरद ऋतूच्या उत्तरार्धात तीव्रतेचा उच्चांक गाठणार-
‘नोआ’ (NOAA) या आंतरराष्ट्रीय हवामान संस्थेने वर्तवलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, यंदाचा एल निनो हा केवळ सक्रिय झाला नसून तो उत्तरोत्तर अधिक भयानक रूप धारण करत आहे. चालू वर्षातील शरद ऋतूच्या उत्तरार्धात (Late Autumn) आणि आगामी हिवाळ्याच्या सुरुवातीला (Early Winter) या एल निनोची तीव्रता आपल्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचेल. हा प्रभाव इतका प्रचंड असेल की, वर्ष १९५० पासून आजतागायत ठेवण्यात आलेल्या सर्व ऐतिहासिक हवामानविषयक नोंदींचा अभ्यास केला, तर हा यंदाचा एल निनो आतापर्यंतच्या सर्वात मोठ्या आणि विनाशकारी एल निनोच्या घटनांपैकी एक ठरेल, अशी अधिकृत घोषणा संस्थेने केली आहे.
जागतिक हवामान चक्रावर होणारे विपरित परिणाम
प्रशांत महासागरात निर्माण होणाऱ्या या उष्ण प्रवाहामुळे जागतिक स्तरावर मान्सूनची दिशा आणि गती बदलते. जेव्हा विषुववृत्ताजवळील पाणी प्रमाणाबाहेर गरम होते, तेव्हा हवामानाचे पारंपारिक प्रवाह उलटे फिरतात. यामुळे दक्षिण अमेरिकेतील काही देशांमध्ये अतिवृष्टी होऊन महापूर येतो, तर दुसरीकडे आशियाई देश आणि प्रामुख्याने भारतीय उपखंडात मान्सूनचा पाऊस लांबतो किंवा त्याचे प्रमाण सरासरीपेक्षा खूपच कमी होते. यंदा हा एल निनो महाभयंकर रूप धारण करणार असल्यामुळे जागतिक अन्न साखळी, शेती उत्पादन आणि पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेवर याचा विपरीत परिणाम होण्याची भीती पर्यावरणतज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
ऐतिहासिक नोंदींनुसार धोक्याची घंटा-
हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, १९५० नंतर जगात मोजक्याच वेळेस अतिशय तीव्र स्वरूपाचे एल निनो पूर आणि दुष्काळाला कारणीभूत ठरले आहेत. त्या प्रत्येक वेळी जागतिक अर्थव्यवस्थेला आणि मानवी जीवनाला मोठी किंमत मोजावी लागली होती. यंदाच्या या महा-एल निनोच्या (Super El Nino) इशाऱ्यामुळे जगातील सर्वच प्रमुख देशांना आपापल्या पातळीवर आपत्ती व्यवस्थापन आणि कृषी नियोजनासाठी आतापासूनच सज्ज राहावे लागणार आहे, कारण हिवाळ्याच्या सुरुवातीला हे संकट अधिक गहिरे होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
जागतिक हवामान संकट: ‘एल निनो’मुळे महासागरातून उष्ण पाण्याचे लोट पृष्ठभागावर; भारतात उष्णतेची लाट, तर महाराष्ट्रात दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर मुख्यमंत्र्यांचे पेरणीसाठी घाई न करण्याचे आवाहन-
प्रशांत महासागराच्या तापमानात झालेल्या कमालीच्या वाढीमुळे जागतिक हवामानात वेगाने आणि चिंताजनक बदल होत आहेत. या संदर्भात अमेरिकेतील प्रसिद्ध क्लार्क विद्यापीठातील (Clark University) ख्यातनाम हवामान शास्त्रज्ञ एबी फ्रेझियर (Abby Frazier) यांनी ‘एल निनो’च्या निर्मितीमागील अत्यंत महत्त्वाची तांत्रिक माहिती दिली आहे. फ्रेझियर यांच्या मते, एल निनो सक्रिय झाल्यामुळे महासागराच्या अत्यंत खोल भागातून उष्ण पाण्याचे प्रचंड लोट (प्रवाह) समुद्राच्या पृष्ठभागाकडे वेगाने येतात. खोल समुद्रातील हे उष्ण पाणी वर आल्यामुळे नैसर्गिक हवामानाच्या पारंपारिक रचनेवर अत्यंत प्रतिकूल आणि विपरित परिणाम होतो. याच कारणामुळे संपूर्ण जगभरातील अनेक खंडांमध्ये अतिवृष्टी, चक्रीवादळे आणि तीव्र दुष्काळासारख्या अत्यंत भयानक आणि अनपेक्षित नैसर्गिक आपत्ती ओढवतात.
भारत आणि ऑस्ट्रेलियाला बसणार तीव्र झटके
हवामानशास्त्रज्ञांनी वर्तवलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, यंदाच्या या अत्यंत तीव्र एल निनो प्रणालीचा थेट आणि मोठा फटका प्रामुख्याने भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या देशांना बसणार आहे. या हवामान बदलामुळे भारतीय उपखंडात उन्हाळ्याचा कडाका अभूतपूर्व पातळीवर पोहोचणार असून, देशातील बहुतांश राज्यांमध्ये नागरिकांना तीव्र उष्णतेच्या लाटांचा (Severe Heat Waves) सामना करावा लागण्याची दाट शक्यता आहे.
दुसरीकडे, दक्षिण गोलार्धातील ऑस्ट्रेलिया या देशाला यामुळे अत्यंत भयानक दुष्काळ, कोरडे हवामान आणि जंगलांना लागणारे विळखा घालणारे वणवे (Bushfires) यांसारख्या गंभीर संकटांना सामोरे जावे लागेल, असा कयास जागतिक हवामान संस्थांनी व्यक्त केला आहे.
महाराष्ट्रात दुष्काळाची छाया; राज्य सरकार हायअलर्टवर
जागतिक स्तरावरील या धोक्याचे सावट आता महाराष्ट्रावरही पडताना दिसत आहे. राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आज मुंबईत माध्यमांशी बोलताना राज्यातील हवामान आणि पाणी टंचाईच्या परिस्थितीवर अत्यंत महत्त्वाची माहिती दिली. मुख्यमंत्री म्हणाले, “यंदाच्या मान्सून हंगामात एल निनोच्या प्रभावामुळे राज्यात सरासरीपेक्षा अत्यंत कमी पाऊस पडण्याचा आणि दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याचा अंदाज हवामान खात्याने वर्तवला आहे. राज्य सरकारने या संभाव्य दुष्काळी संकटाचा सामना करण्यासाठी आत्तापासूनच आपली सर्व प्रशासकीय तयारी पूर्ण केली आहे.”
परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यासाठी आणि तात्काळ उपाययोजना करण्यासाठी राज्य सरकारने एका विशेष उच्चस्तरीय समितीची (Sub-committee) स्थापना केली असून, ही समिती संपूर्ण राज्यातील पाणी साठा, चारा टंचाई आणि हवामानातील बदलांवर २४ तास लक्ष ठेवून आहे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
“शेतकऱ्यांनी पेरणीची घाई करू नये” – मुख्यमंत्र्यांचे आवाहन
ऐन खरीप हंगामाच्या सुरुवातीला पावसाने ओढ दिल्यामुळे आणि मान्सून लांबल्यामुळे मुख्यमंत्र्यांनी राज्यातील शेतकरी बांधवांना एक अत्यंत महत्त्वाचे आवाहन केले आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले की, अपुऱ्या पावसावर किंवा केवळ एका पावसाच्या भरवशावर शेतकऱ्यांनी शेतात पेरणी करण्याची अजिबात घाई करू नये. जोपर्यंत हवामान विभाग आणि कृषी विभागाकडून पुरेशा ओलतीचा (किमान ७५ ते १०० मिमी पाऊस) अधिकृत अंदाज दिला जात नाही, तोपर्यंत पेरण्या रोखून धराव्यात.
महाराष्ट्र मान्सून अंदाज: १३ जूननंतर राज्यात पावसाचा श्रीगणेशा; पंजाबराव डख यांचा ‘तीन टप्प्यांचा’ महत्त्वाचा अंदाज, दुष्काळाची भीती फेटाळली-
जागतिक स्तरावर ‘एल निनो’च्या वाढत्या प्रभावामुळे यंदा महाराष्ट्रात दुष्काळ पडणार अशा चर्चांना उधाण आले असतानाच, राज्यातील प्रसिद्ध हवामान तज्ज्ञ पंजाबराव डख यांनी महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना खूप मोठा दिलासा दिला आहे. यंदा राज्यात दुष्काळ पडणार नाही, असा ठाम विश्वास त्यांनी व्यक्त केला आहे. मात्र, चालू हंगामात पाऊस सलग न पडता प्रामुख्याने तीन वेगवेगळ्या मुख्य टप्प्यांमध्ये पडणार असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे. यासोबतच शेतकरी बांधवांना पेरणीच्या संदर्भात त्यांनी एक अत्यंत मोलाचा सल्लाही दिला आहे.
पहिला टप्पा: १३ ते १९ जून दरम्यान दिवसाआड पाऊस
पंजाबराव डख यांनी वर्तवलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, १३ जूननंतर महाराष्ट्रात मान्सूनच्या पावसाला खऱ्या अर्थाने सुरुवात होणार आहे. १३ जूनपासून पावसाचा पहिला टप्पा सक्रिय होईल. हा पाऊस सुरुवातीला काही भागांत हजेरी लावेल आणि त्यानंतर १३ ते १९ जून या कालावधीत राज्यातील विविध जिल्ह्यांमध्ये दिवसाआड (एक दिवस सोडून एक दिवस) पाऊस पडत राहील. या पहिल्या टप्प्यातील पावसामुळे अनेक भागांतील उकाडा कमी होऊन हवेत गारवा निर्माण होईल.
दुसरा टप्पा: २० ते ३० जून; नागपूर आणि कर्नाटकच्या दिशेने आगमन
पावसाचा दुसरा महत्त्वाचा टप्पा जून महिन्याच्या अखेरीस म्हणजेच २० ते ३० जून दरम्यान सक्रिय होणार आहे. या दुसऱ्या टप्प्यातील पावसाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, हा पाऊस राज्याच्या पारंपरिक पूर्व दिशेकडून म्हणजेच नागपूरच्या बाजूने आणि दक्षिण दिशेकडून म्हणजेच कर्नाटक राज्याच्या सीमेकडून महाराष्ट्रात प्रवेश करेल. या कालावधीत विदर्भ, मराठवाडा आणि दक्षिण महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये चांगल्या पावसाची शक्यता आहे. त्यानंतर काही दिवसांच्या विश्रांतीनंतर, तिसऱ्या टप्प्यात १० ते १५ जुलै दरम्यान राज्यात पुन्हा एकदा सार्वत्रिक पावसाची शक्यता पंजाबराव डख यांनी वर्तवली आहे.
“११ जूनला सूर्याला खळे पडले नाही; त्यामुळे दुष्काळ नाही”
राज्यावरील दुष्काळाचे सावट फेटाळून लावताना पंजाबराव डख यांनी एका पारंपरिक आणि भौगोलिक निरीक्षणाचा दाखला दिला. ते म्हणाले, “हवामान शास्त्राच्या आणि निसर्गाच्या जुन्या सिद्धांतानुसार, जर ११ जून रोजी सूर्याच्या भोवती ‘खळे’ (सूर्याभोवती पडणारे प्रकाशवलय) पडले, तर त्या वर्षी तीव्र दुष्काळ पडतो, असा ढोबळ अंदाज असतो. परंतु, काल ११ जून रोजी सूर्याला कोणत्याही प्रकारचे खळे पडलेले नाही. त्यामुळे यंदा महाराष्ट्रात दुष्काळ पडण्याची कोणतीही शक्यता नाही. शेतकऱ्यांनी मनात कोणतीही भीती बाळगण्याचे कारण नाही.”
पेरणीबाबत आणि परतीच्या पावसाबाबत महत्त्वाचा सल्ला
पंजाबराव डख यांनी राज्यातील बळीराजाला पेरणीची घाई न करण्याचा अत्यंत महत्त्वाचा सल्ला दिला आहे. ते म्हणाले की, केवळ सुरुवातीच्या एका किंवा दोन पावसाच्या भरवशावर शेतकऱ्यांनी शेतात बियाणे टाकू नये. जोपर्यंत पावसाचे पाणी जमिनीत किमान ‘वीतभर’ (साधारणपणे ७ ते ८ इंच खोल) मुरत नाही आणि मातीत पुरेशी ओल निर्माण होत नाही, तोपर्यंत पेरणी करू नये. घाईघाईत केलेली पेरणी बियाणे वाया जाण्यास कारणीभूत ठरू शकते.
विशेष म्हणजे, जून आणि जुलै महिन्यात पाऊस टप्प्याटप्प्याने पडणार असला, तरी हंगामाच्या शेवटी म्हणजेच सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर महिन्यांमध्ये परतीचा पाऊस (Retreating Monsoon) राज्यात प्रचंड धुमाकूळ घालेल. या काळात मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस पडणार असल्यामुळे नदी-नाले आणि धरणे पूर्णपणे भरतील, असा विश्वासही त्यांनी यावेळी व्यक्त केला. डिसेंबर २०२६ पर्यंत हा एल निनो आपल्या सर्वोच्च तीव्रतेवर (अतितीव्र स्वरूपात) पोहोचेल. इतकेच नव्हे तर, वर्ष २०२७ च्या पूर्वार्धात, म्हणजेच फेब्रुवारी २०२७ मध्येही एल निनो सक्रिय राहण्याची शक्यता ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्याचा कयास हवामानशास्त्रज्ञांनी बांधला आहे.
