El Nino : जागतिक हवामानात वेगाने बदल होत असून प्रशांत महासागरात ‘एल निनो’ अधिकृतपणे सक्रिय झाल्याची घोषणा अमेरिकेच्या ‘नोआ’ या संस्थेअंतर्गत कार्यरत असलेल्या ‘क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटर’ने (CPC) केली आहे. प्रशांत महासागरातील ‘न्यूट्रल’ म्हणजेच तटस्थ स्थिती संपुष्टात आली असून, आता तिथे एल निनो प्रणालीने पाय रोवले आहेत. सीपीसीने वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, यंदाचा एल निनो हा १९५० सालापासूनच्या हवामानविषयक नोंदींमधील सर्वाधिक तीव्र आणि भयानक ठरण्याची शक्यता आहे. या हवामान प्रणालीचा थेट आणि विपरित परिणाम भारतीय उपखंडातील मान्सूनवर होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
२०२७ च्या पूर्वार्धापर्यंत प्रभाव कायम राहण्याची भीती-
सीपीसीने गुरुवारी जाहीर केलेल्या ताज्या अहवालानुसार, गेल्या महिनाभरात प्रशांत महासागराच्या तापमानात लक्षणीय वाढ झाली असून एल निनोची स्थिती पूर्णपणे विकसित झाली आहे. हा प्रभाव केवळ चालू वर्षापुरता मर्यादित नसून, आगामी काळातही त्याचा फटका बसेल. डिसेंबर २०२६ पर्यंत हा एल निनो आपल्या सर्वोच्च तीव्रतेवर (अतितीव्र स्वरूपात) पोहोचेल. इतकेच नव्हे तर, वर्ष २०२७ च्या पूर्वार्धात, म्हणजेच फेब्रुवारी २०२७ मध्येही एल निनो सक्रिय राहण्याची शक्यता ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्याचा कयास हवामानशास्त्रज्ञांनी बांधला आहे.
‘सुपर एल निनो’ची शक्यता आणि मयुरेश प्रभुणे यांचे विश्लेषण-
हवामान अभ्यासक मयुरेश प्रभुणे यांनी या संदर्भात माध्यमांना सविस्तर माहिती देताना सांगितले की, एल निनोचे सौम्य, तीव्र आणि अतितीव्र असे विविध टप्पे असतात. जेव्हा हा प्रभाव कमालीचा वाढतो, तेव्हा त्यासाठी ‘सुपर एल निनो’ ही संज्ञा वापरली जाते. अतितीव्र स्थितीमध्ये प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान सरासरीपेक्षा २ ते २.५ अंश सेल्सिअसने (काही अंदाजानुसार त्याहून अधिक) वाढण्याची शक्यता असते.
प्रभुणे यांच्या मते, जून महिन्यातच एल निनो सक्रिय होईल हा अंदाज आता खरा ठरला आहे. जेव्हा जेव्हा तीव्र स्वरूपाचा एल निनो निर्माण होतो, तेव्हा त्याचे जागतिक हवामानावर हमखास आणि गंभीर परिणाम दिसून येतात. भारतीय उपखंडाचा विचार केला तर या काळात देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो.
महाराष्ट्रासह देशात दुष्काळी छायची शक्यता; आयएमडीचा अंदाज-
एल निनोच्या या वाढत्या प्रभावाचा विचार करूनच भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यंदा देशात सरासरीच्या ९० टक्के (५ टक्के कमी-अधिक) पाऊस पडेल, असा अंदाज वर्तवला आहे. मात्र, ९० टक्के पाऊस पडणार असला तरी त्याचे प्रादेशिक वितरण समान नसते. ज्या भागांमध्ये आधीच सरासरी पाऊस कमी असतो (उदा. महाराष्ट्रातील मराठवाडा, विदर्भ किंवा इतर आवर्षणप्रवण क्षेत्र), तिथे पावसाचे प्रमाण आणखी घटल्यास तीव्र दुष्काळासारखी परिस्थिती उद्भवू शकते. जूनच्या सुरुवातीलाच एल निनो सक्रिय झाल्यामुळे जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यांतील मान्सूनच्या प्रवासावर आणि पावसाच्या खंड पडण्याच्या (ब्रेक) कालावधीवर याचा नकारात्मक प्रभाव पडेल.
मान्सूनच्या विलंबामागील तांत्रिक कारणे: ‘एमजेओ’ आणि कोरडे वारे
यंदा मान्सूनचे आगमन लांबण्यामागे आणि त्याच्या प्रगतीत अडथळे निर्माण होण्यामागे एल निनोची अप्रत्यक्ष भूमिका असल्याचे मयुरेश प्रभुणे यांनी स्पष्ट केले. मान्सूनला पुढे ढकलण्यासाठी आणि सक्रिय करण्यासाठी ‘मेडन जुलियन ऑसिलेशन’ (MJO) हा विषुववृत्ताजवळ असणारा ढगांचा पट्टा अत्यंत महत्त्वाचा असतो. हा पट्टा साधारणपणे पूर्वेकडे सरकतो. परंतु, एल निनो विकसित होत असल्यामुळे हा ‘एमजेओ’ घटक भारतीय महासागराकडे न येता बराच काळ प्रशांत महासागरावरच स्थिरावला आहे.
हा ढगांचा पट्टा जूनच्या अखेरीस किंवा जुलैच्या सुरुवातीला भारतीय उपखंडाकडे सरकण्याची शक्यता आहे. त्यातच दुसरीकडे, आखाती देशांकडून येणाऱ्या कोरड्या वाऱ्यांनी मान्सूनची वाटचाल रोखून धरली आहे. या सर्व घडामोडींमागे एल निनोची मुख्य भूमिका असल्याचे आता स्पष्ट झाले असून, यामुळे संपूर्ण मान्सून हंगाम या प्रणालीच्या छायेत राहण्याची भीती वर्तवली जात आहे.१९५० नंतरचा सर्वात महाभयानक ‘एल निनो’ समुद्रात सक्रिय? डिसेंबर महिन्यात निसर्ग धारण करणार अत्यंत अक्राळविक्राळ रूप?देशावर पुन्हा दुष्काळाचं सावट?पाहा विशेष रिपोर्ट!”
