Telegram Ban India: भारतात 21 जून रोजी होणाऱ्या नीट (NEET) पुर्नपरीक्षेच्या आधी सरकारने एक मोठा निर्णय घेत प्रसिद्ध मेसेजिंग अॅप टेलिग्रामवर बंदी घातली आहे. हा प्रतिबंध 22 जूनपर्यंत लागू राहण्याची शक्यता आहे. यापूर्वी भारतात टिकटॉक आणि पबजी सारख्या अॅप्सवर ज्या पद्धतीने बंदी घालण्यात आली होती, तसाच हा प्रकार वाटत आहे.
या कारवाईनंतर गुगल प्ले स्टोअरवरून टेलिग्राम अॅप हटवण्यात आले असून, लवकरच તે अॅपलच्या अॅप स्टोअरवरूनही गायब होण्याची शक्यता आहे. मात्र, या बंदीच्या घोषणेनंतर काही तासांनंतरही भारतात टेलिग्राम नेहमीप्रमाणेच सुरू आहे. टेलिग्रामचे अॅप, त्यांची मुख्य वेबसाईट आणि मेसेज शेअर करणारी लिंक (t.me) कोणत्याही अडथळ्याशिवाय काम करत आहे. त्यामुळे इंटरनेटवर या बंदीच्या क्षमतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहेत.
भारतात टेलिग्रामवर पूर्ण बंदी घालणे अशक्य? सायबर तज्ज्ञांचा दावा
सोशल मीडियावर सध्या अशी चर्चा सुरू आहे की, भारतात टेलिग्रामवर पूर्णपणे बंदी घालणे सध्याच्या इंटरनेट यंत्रणेला शक्य होणार नाही. सीबीएसई (CBSE) वेबसाईटमधील त्रुटी समोर आणणारा 19 वर्षांचा प्रसिद्ध सायबर सुरक्षा संशोधक निसर्ग अधिकारी याने ‘एक्स’वर लिहिले आहे की, टेलिग्रामवर पूर्ण बंदी घालणे शक्यच नाही. हे अॅप अशा पद्धतीने डिझाइन केले गेले आहे, जे युजर्सना प्रॉक्सी आणि इतर पर्यायांचा वापर करून बंदी सहज ओलांडण्याची परवानगी देते.
सामान्य अॅप्स कसे ब्लॉक होतात आणि टेलिग्राम का वेगळे आहे?
भारतात जेव्हा सरकार एखाद्या अॅप किंवा वेबसाईटवर बंदी घालते,इंटरनेट सर्व्हिस प्रोव्हाइडर्सना (ISPs) ते ब्लॉक करण्याचे आदेश दिले जातात. हे ब्लॉकिंग कसे चालते आणि टेलिग्रामने त्यावर कसा तोडगा काढला आहे, ते समजून घेऊया:
- पारंपारिक डीएनएस ब्लॉकिंग: सामान्यतः जेव्हा तुम्ही एखादी वेबसाईट शोधता, तेव्हा तुमची विनंती इंटरनेट प्रोव्हाइडरच्या डोमेन नेम सिस्टम (DNS) कडे जाते, जी इंटरनेटची फोनबुक मानली जाते. बंदी घातल्यावर ही यंत्रणा युजर्सना मूळ सर्व्हरपर्यंत पोहोचू देत नाही आणि वेबसाईट उपलब्ध नसल्याचा खोटा मेसेज दाखवते.
- डायरेक्ट डीएनएसचा वापर नाही: तांत्रिक तज्ज्ञांच्या मते, टेलिग्राम ही पारंपारिक पद्धत वापरतच नाही. टेलिग्राम थेट डीएनएस लुकअप करत नसल्याने जुनी यंत्रणा काम करत नाही.
- कूटबद्ध विनंत्या: टेलिग्राम आपल्या युजर्सच्या विनंत्या क्लाउडफ्लेअर आणि गुगल सारख्या क्लाउड सर्व्हरकडे एनक्रिप्टेड करून पाठवते. यामुळे तुमच्या इंटरनेट प्रोव्हाइडरला तुम्ही नक्की काय शोधत आहात हे कळूच शकत नाही आणि ते ब्लॉक करणे कठीण होते.
एमटीप्रोटो तंत्रज्ञान आणि रशियाचा ‘तो’ अनुभव
इंटरनेट प्रोव्हाइडर्सकडे ट्रॅफिकचा पॅटर्न ओळखण्यासाठी ‘डीप पॅकेट इन्स्पेक्शन’ आणि ‘एसएनआय फिल्टरिंग’ सारखी प्रगत साधने असतात. टेलिग्रामकडे यावर मात करण्यासाठी ‘एमटीप्रोटो’ (MTProto) नावाचे खास एनक्रिप्टेड तंत्रज्ञान आहे:
हे तंत्रज्ञान टेलिग्रामच्या इंटरनेट ट्रॅफिकची डिजिटल स्वाक्षरी अशा प्रकारे बदलते, जेणेकरून तो ट्रॅफिक एखाद्या सामान्य वेबसाईटसारखा दिसतो. यामुळे कोट्यवधी युजर्सच्या डेटामधून टेलिग्रामचा डेटा शोधणे सरकारी यंत्रणांना कठीण जाते. याशिवाय टेलिग्राम आपले ट्रॅफिक वेगवेगळ्या प्रॉक्सी सर्व्हरवरून फिरवत राहते.
या तंत्रज्ञानामुळेच जेव्हा काही वर्षांपूर्वी रशियाने टेलिग्रामवर बंदी घालण्याचा प्रयत्न केला होता, तेव्हा टेलिग्राम तर बंद झाले नाहीच, उलट त्यांच्या ट्रॅफिकच्या गोंधळामुळे रशियातील इतर शेकडो कायदेशीर अॅप्स आणि सेवा अपघाताने बंद पडल्या होत्या. सध्या सोशल मीडियावरील तज्ज्ञांच्या मते, या बंदीच्या काळात भारतातील इंटरनेट प्रोव्हाइडर्स नक्की कोणत्या तंत्रज्ञानाने टेलिग्रामला प्रभावीपणे रोखू शकतात, याचाच अंदाज घेत आहेत.
