Global Birth Rate Shock: सामान्यतः इतिहास असे सांगतो की, एखाद्या देशातील किंवा समाजातील लोकांचे राहणीमान आणि आर्थिक परिस्थिती सुधारली की तिथला जन्मदर कमी होतो. परंतु, गेल्या दोन दशकांत जगभरातील शास्त्रज्ञांना एक अत्यंत वेगळी आणि अजब गोष्ट पाहायला मिळाली आहे. वर्ष 2007 नंतर जगातील विविध देशांची आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती वेगळी असूनही, सर्वच ठिकाणी मूल जन्माला येण्याचे प्रमाण सारख्याच वेगाने कमी झाले आहे.
असे अचानक कसे घडू शकते? या प्रश्नाचा शोध घेणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या नवीन जागतिक संशोधनांनी अत्यंत थक्क करणारा दावा केला आहे. आपल्या हातातील ‘स्मार्टफोन’ आणि विशेषतः ‘आयफोन’ या घसरत्या जन्मदरासाठी कारणीभूत असू शकतो, असे या संशोधनात म्हटले आहे.
आयफोनच्या आगमनानंतर अमेरिकेत मोठा बदल
‘नॅशनल ब्युरो ऑफ इकॉनॉमिक रिसर्च’ने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, अमेरिकेतील सामान्य प्रजनन दर (Fertility Rate) वर्ष 1980 ते 2007 पर्यंत प्रति 1,000 महिलांमागे 65 ते 70 जन्मांवर स्थिर होता. मात्र, त्यानंतर यात मोठी घसरण सुरू झाली. वर्ष 2024 पर्यंत हा आकडा थेट 54 वर आला, म्हणजेच 17 वर्षांत तब्बल 22 टक्क्यांची घट नोंदवली गेली.
या घसरणीमध्ये आयफोनचा प्रभाव तपासण्यासाठी संशोधकांनी एक अनोखा प्रयोग केला. जून 2007 मध्ये आयफोन लाँच झाल्यापासून ते फेब्रुवारी 2011 पर्यंत अमेरिकेत तो फक्त ‘एटी अँड टी’ (AT&T) या एकाच कंपनीच्या नेटवर्कवर उपलब्ध होता. त्यामुळे संशोधकांनी ज्या भागात या नेटवर्कची चांगली रेंज होती आणि ज्या भागात अजिबात रेंज नव्हती, अशा दोन्ही भागांतील जन्मदराची तुलना केली.
नेटवर्क असलेल्या भागात जन्मदर वेगाने घटला
या संशोधनातून समोर आलेली आकडेवारी अत्यंत धक्कादायक आहे:
- तरुणींमधील घट: आयफोन आणि हाय-स्पीड इंटरनेटची उपलब्धता असलेल्या भागात 15 ते 19 वयोगटातील मुलींमधील जन्मदर 4.5 ते 8 टक्क्यांनी घटला. तर 20… ते 24 वयोगटातील महिलांमध्ये हा दर 3.2 ते 6.6 टक्क्यांनी कमी झाला.
- नेटवर्कचा थेट संबंध: ज्या भागात नेटवर्क नव्हते तिथे किशोरवयीन जन्मदर फक्त 13.8 टक्क्यांनी घटला. याउलट, जिथे पूर्ण नेटवर्क होते तिथे ही घट थेट 26 टक्क्यांवर पोहोचली.
- वयोगटानुसार फरक: वर्ष 2007 ते 2024 दरम्यान, 15 ते 19 वयोगटात 70 टक्के आणि 20 ते 24 वयोगटात 47 टक्के घसरण झाली, तर आश्चर्यकारकपणे 35 ते 39 वयोगटात जन्मदर 14 टक्क्यांनी वाढला.
स्मार्टफोनमुळे शारीरिक अंतर वाढले?
संशोधकांच्या मते, स्मार्टफोन आणि आयफोन जसे लोकप्रिय झाले, तसे लोकांनी प्रत्यक्ष जगात मित्रांना आणि जोडीदाराला भेटणे कमी केले. लोक एकमेकांशी थेट संवाद साधण्याऐवजी स्क्रीनवर जास्त वेळ घालवू लागले. यामुळे शारीरिक संबंधांचे प्रमाण कमी झाले असून इंटरनेटवरील अश्लील चित्रपटांचे (पॉर्न) वाढते सेवन हे त्याचे मुख्य कारण मानले जात आहे. अभ्यासाच्या कालावधीत गुगलवर ‘पॉर्न’ शब्दाचा सर्च दुप्पट झाला आहे. याशिवाय, स्मार्टफोनमुळे तरुण पिढीला गर्भधारणा टाळण्यासाठीची आणि गर्भनिरोधकांची अचूक माहिती सहज मिळू लागली, हाही एक भाग आहे.
केवळ अमेरिकाच नाही, संपूर्ण जगाला फटका
‘युनिव्हर्सिटी ऑफ सिन्सिनॅटी’च्या अर्थतज्ज्ञांनी जागतिक बँकेच्या डेटाचा वापर करून 128 देशांमधील स्मार्टफोनचा वापर आणि जन्मदराचा अभ्यास केला. इराण, कोस्टा रिका, ग्वाटेमाला, चिली, मेक्सिको आणि तुर्की यांसारख्या देशांमध्ये जेव्हा स्मार्टफोन सर्वसामान्यांच्या हातात आले, तेव्हापासून तिथला किशोरवयीन जन्मदर वेगाने घसरल्याचे समोर आले.
या अभ्यासानुसार, लोकांचे प्रत्यक्ष भेटणे आणि बोलणे वर्ष 2003 मध्ये दररोज 68 मिनिटे होते, ते 2019 मध्ये घटून अवघे 38 मिनिटे राहिले. म्हणजेच लोकांच्या प्रत्यक्ष भेटीत 44 टक्के घट झाली. दुसरीकडे, लोकांचा कॉम्प्युटर आणि स्क्रीनवरील वेळ दररोज 22 मिनिटांवरून 96 मिनिटांवर पोहोचला, म्हणजेच यात 336 टक्के प्रचंड वाढ झाली.
सध्या अमेरिका, कॅनडा, जपान, सिंगापूर आणि स्पेन यांसारख्या विकसित देशांमध्ये जन्मदर ऐतिहासिक नीचांकावर आहे. चीनने आपली ‘एक मूल’ पॉलिसी 2016 मध्येच संपवली आहे, तर दक्षिण कोरिया आणि जपानने जन्मदर वाढवण्यासाठी अफाट पैसा खर्च करूनही काही फायदा झालेला नाही. आता भारत आणि ब्राझीलसारख्या मध्यम उत्पन्नाच्या देशांमध्येही जन्मदर वेगाने कमी होत असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
