Hormuz Reopens : संपूर्ण जगाला चिंतेच्या गर्तेत ढकलणारे आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेला वेठीस धरणारे अमेरिका आणि इराण यांच्यातील भीषण युद्ध अखेर थांबले आहे. दोन्ही देशांमध्ये प्रदीर्घ चर्चेनंतर शांतता करारावर एकमत झाले असून, यामुळे गेल्या १०७ दिवसांपासून सुरू असलेल्या रक्तरंजित संघर्षाला पूर्णविराम मिळाला आहे. या ऐतिहासिक करारामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील मानली जाणारी ‘होर्मुझची सामुद्रधुनी’ (Strait of Hormuz) पुन्हा एकदा जहाजांच्या वाहतुकीसाठी खुली होणार आहे. या सामरिक घडामोडींमुळे जागतिक स्तरावर, विशेषतः कच्च्या तेलाच्या आणि वायूच्या पुरवठ्याबाबत निर्माण झालेला मोठा कोंडीचा प्रश्न सुटण्यास मदत होणार आहे.
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील हा शांतता करार निश्चित झाल्यानंतर भारतासाठी अत्यंत दिलासादायक वृत्त समोर आले आहे. युद्धग्रस्त होर्मुझ जलडमरूमध्य भागात अडकलेले आणि भारतीय ध्वज असलेले ‘दिशा’ हे एलएनजी (LNG – लिक्विफाइड नॅचरल गॅस) जहाज अखेर कोणतीही इजा न होता सुरक्षितपणे बाहेर पडले आहे. गेल्या तीन महिन्यांपेक्षा अधिक काळ या अत्यंत धोकादायक युद्धक्षेत्रात अडकल्यानंतर, तिथून सुखरूप मार्गक्रमण करणारे हे पहिलेच भारतीय जहाज ठरले आहे. हे जहाज आपल्या नियोजित प्रवासानुसार १८ जून रोजी भारतात दाखल होईल, अशी माहिती मिळाली आहे.
जागतिक शांतता कराराचा भारताला मोठा दिलासा; इंधन तुटवड्याचे संकट टळणार, खनिज तेल आणि वायूवाहू जहाजांचा मार्ग मोकळा-अमेरिका आणि इराण यांच्यातील शांतता करारानंतर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सकारात्मक पडसाद उमटू लागले असून, याचा थेट आणि मोठा फायदा भारताला मिळण्याची चिन्हे आहेत. पर्शियन आखातात (Persian Gulf) युद्धजन्य परिस्थितीमुळे गेल्या अनेक महिन्यांपासून अडकून पडलेल्या इतर ३४ व्यापारी जहाजांनाही आता प्रशासनाकडून लवकरच प्रवासासाठी हिरवा कंदील मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. या जलक्षेत्रातील तणाव निवळल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापारी सागरी मार्गावरील कोंडी फुटली असून, अडकलेली जहाजे आता आपापल्या नियोजित देशांकडे रवाना होण्यासाठी सज्ज झाली आहेत.
या सागरी मार्गावरून प्रामुख्याने खनिज तेल (Crude Oil) आणि द्रवीभूत नैसर्गिक वायू (LNG) यांची मोठ्या प्रमाणावर वाहतूक केली जाते. पर्शियन आखातातून सुटका झालेली ही जहाजे जशी जशी भारताच्या बंदरांवर पोहोचतील, तसतशा देशांतर्गत बाजारातील अडचणी वेगाने कमी होणार आहेत. युद्धामुळे आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळी विस्कळीत झाल्याने भारतासमोर आगामी काळात निर्माण होणारे संभाव्य आर्थिक संकट आता पूर्णपणे टळले आहे. या जहाजांच्या सुखरूप आगमनामुळे देशातील पेट्रोल, डिझेल आणि व्यावसायिक तसेच घरगुती गॅसच्या (LPG/CNG) संभाव्य टंचाईतून भारताची पूर्णपणे सुटका होणार आहे.
असे असले तरी, ऊर्जा क्षेत्रातील आघाडीच्या विश्लेषकांच्या मते, तेल आणि वायूचा जागतिक पुरवठा पूर्णपणे सुरळीत होऊन ग्राहकांना प्रत्यक्ष दिलासा मिळण्यास काही काळ वाट पाहावी लागेल. याचे मुख्य कारण म्हणजे, गेल्या १०७ दिवसांच्या भीषण युद्धात अमेरिका आणि इराणकडून झालेल्या क्षेपणास्त्र व ड्रोन हल्ल्यांमध्ये आखाती देशांमधील अनेक प्रमुख तेल विहिरी, शुद्धीकरण कारखाने आणि वायू संयंत्रांचे (Plants) अतोनात नुकसान झाले आहे. या उद्ध्वस्त झालेल्या पायाभूत सुविधांची पुनर्बांधणी करणे आणि त्या पुन्हा कार्यान्वित करणे हे आंतरराष्ट्रीय समुदायासमोर मोठे आव्हान आहे. या संपूर्ण युद्धजन्य परिस्थितीचा फटका कतारमधील प्रख्यात ‘रास लफ्फान’ (Ras Laffan) या गॅस उत्पादक प्रकल्पालाही बसला आहे. हे संयंत्र युद्धाच्या प्रभावामुळे अंशतः विस्कळीत झाले होते, जे आता पुन्हा पूर्ण क्षमतेने सुरू होण्यासाठी काही आठवड्यांचा अवधी लागण्याची शक्यता आहे.
आखाती देशांतील वायू संयंत्रांना युद्धाचा मोठा फटका; युएईचा ‘हबशान गॅस प्लांट’ अंशतः पूर्वपदावर, २०२७ पर्यंत दुरुस्तीचे उद्दिष्ट-अमेरिका आणि इराण यांच्यातील प्रदीर्घ लष्करी संघर्षामुळे केवळ आंतरराष्ट्रीय सागरी वाहतूकच विस्कळीत झाली नाही, तर आखाती देशांमधील अत्यंत महत्त्वाच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांचेही अतोनात नुकसान झाले आहे. संयुक्त अरब अमिरातीच्या (UAE) मालकीचा आणि आशिया-युरोपला गॅस पुरवठा करणारा मुख्य ‘हबशान गॅस प्लांट’ (Habshan Gas Plant) या युद्धादरम्यान झालेल्या भीषण हल्ल्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर उद्ध्वस्त झाला आहे. हा प्लांट पूर्णपणे निकामी झाला नसला, तरी तांत्रिक बिघाडामुळे तो सध्या आपल्या पूर्ण क्षमतेने काम करू शकत नसल्याचे समोर आले आहे.
ऊर्जा क्षेत्राकडून मिळालेल्या ताज्या तांत्रिक माहितीनुसार, युद्धविरामानंतर युद्धपातळीवर सुरू असलेल्या दुरुस्तीच्या कामामुळे हा महत्त्वाचा वायू प्रकल्प आता ६० टक्क्यांपर्यंत कार्यरत (Operational) करण्यात यश आले आहे. असे असले तरी, हल्ल्यांमुळे झालेल्या गंभीर नुकसानाची पाहणी करता उर्वरित ४० टक्के भागाच्या पुनर्बांधणीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी अजून काही महिन्यांचा कालावधी लागणार आहे. जागतिक ऊर्जा तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, आगामी २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत हा प्लांट ८० टक्के कार्यक्षमतेने सुरू होण्याची शक्यता आहे. तोपर्यंत आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेला या प्रकल्पातून मर्यादित गॅस पुरवठ्यावरच अवलंबून राहावे लागेल.
दिशा’ जहाजाची सुरक्षित सुटका; ६२ हजार टनांहून अधिक एलएनजी घेऊन १८ जून रोजी गुजरातच्या ‘दाहेज’ बंदरात होणार दाखलअमेरिका आणि इराण यांच्यातील प्राथमिक युद्धविराम करारानंतर आंतरराष्ट्रीय सागरी क्षेत्रातून भारतासाठी अत्यंत दिलासादायक आणि अभिमानास्पद वृत्त आले आहे. पश्चिम आशियातील तीव्र संघर्षादरम्यान होर्मुझच्या अत्यंत संवेदनशील जलवाहिनीमध्ये अडकलेले भारतीय ‘दिशा’ हे एलएनजी (LNG) व्यापारी जहाज अखेर सर्व संकटांवर मात करत सुरक्षितपणे पुढे सरकले आहे. भारत सरकारच्या बंदरे, जहाजबांधणी आणि जलमार्ग मंत्रालयाने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, हे जहाज ६२,३७० टन द्रवीभूत नैसर्गिक वायू (LNG) घेऊन भारताच्या दिशेने प्रवास करत आहे. दोन्ही देशांमधील तणाव निवळल्यानंतर या आंतरराष्ट्रीय जलमार्गावरून प्रवास करणाऱ्या पहिल्या काही मोजक्या व्यावसायिक जहाजांमध्ये ‘दिशा’ जहाजाचा समावेश आहे.
भारतीय यंत्रणांकडून खलाशांच्या सुरक्षेसाठी शर्थीचे प्रयत्नया अत्यंत गंभीर आणि युद्धजन्य परिस्थितीमध्ये जहाजावरील भारतीय खलाशांच्या सुरक्षेला केंद्र सरकारकडून सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले होते. मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, अडकलेल्या सर्व भारतीय खलाशांचे मानसिक मनोधैर्य टिकवून ठेवण्यासाठी आणि त्यांचे कल्याण सुनिश्चित करण्यासाठी भारताचे नौवहन महासंचालनालय (DG Shipping) २४ तास कार्यरत होते. हा संपूर्ण बचाव आणि समन्वय यशस्वी करण्यासाठी नौवहन महासंचालनालयाने परराष्ट्र मंत्रालय (MEA), संबंधित देशांतील भारतीय दूतावास, आंतरराष्ट्रीय शिपिंग कंपन्या आणि इतर सर्व प्रमुख भागधारकांशी (Stakeholders) सातत्याने थेट संपर्क राखला होता.
पेट्रोनेट एलएनजी आणि शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापन’दिशा’ हे अत्याधुनिक गॅसवाहू जहाज कतारमधून भारतासाठी मालवाहतूक करण्यासाठी ‘पेट्रोनेट एलएनजी’ (Petronet LNG) या नामांकित भारतीय कंपनीने विशेष करारावर (चार्टर) भाड्याने घेतले होते. पश्चिम आशियातील युद्धाचा भडका उडाल्यानंतर हे जहाज होर्मुझच्या जलडमरूमध्यात अडकून पडले होते. या जहाजाच्या तांत्रिक संचलनाची आणि सुरक्षेची संपूर्ण जबाबदारी ‘शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड’ (SCI) च्या नेतृत्वाखालील एका प्रगत व्यावसायिक समूहाकडे (Consortium) सोपवण्यात आली होती. ‘एससीआय’च्या तज्ज्ञ चमूने अत्यंत कठीण परिस्थितीतही जहाजाचे व्यवस्थापन चोखपणे सांभाळले.
