Ajit Pawar Plane Burnt Black Box : राज्याचे माजी उपमुख्यमंत्री दिवंगत अजित पवार यांच्या २८ जानेवारी रोजी बारामती येथे झालेल्या दुर्दैवी विमान अपघाताच्या चौकशीला आता एक वेगळे वळण मिळाले आहे. या भीषण दुर्घटनेचा उलगडा करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जाणारा 'ब्लॅक बॉक्स' (Flight Data Recorder) हा जळालेल्या अवस्थेत सापडल्यामुळे तपास यंत्रणांसमोर मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे. या तांत्रिक अडचणीवर मात करण्यासाठी आता हा ब्लॅक बॉक्स परदेशातील प्रयोगशाळेत पाठवण्याच्या हालचाली सुरु झाल्याची माहिती समोर येत आहे.
जळालेल्या ब्लॅक बॉक्समुळे माहिती मिळवण्यात अडचणी-
विमान कोसळल्यानंतर झालेल्या भीषण स्फोटात आणि त्यानंतर लागलेल्या आगीत ब्लॅक बॉक्सचे बाह्य कवच आणि अंतर्गत भागाचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले आहे. यामुळे त्यातील ध्वनीमुद्रण (Cockpit Voice Recorder) आणि उड्डाण माहिती (Flight Data) मिळवणे भारतीय तपास यंत्रणांना कठीण जात आहे. प्राथमिक स्तरावर यातील माहिती गोळा करण्याचा प्रयत्न झाला, मात्र तांत्रिक गुंतागुंत अधिक असल्याने डेटा नष्ट होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
तपासाची दिशा आणि महत्त्वाचे पुरावे-
हा ब्लॅक बॉक्स तपासाचा केंद्रबिंदू असून, त्यातील माहितीमुळेच हा निव्वळ अपघात होता की घातपात, याचे उत्तर मिळणार आहे. आमदार रोहित पवार आणि इतर नेत्यांनी यापूर्वीच या प्रकरणाच्या सखोल चौकशीची मागणी केली आहे. त्यातच आता ब्लॅक बॉक्सच्या जळालेल्या अवस्थेमुळे संशयाचे धुके अधिक दाट झाले आहे. जर यातील डेटा यशस्वीरीत्या हस्तगत झाला, तर वैमानिकांचे शेवटचे संभाषण आणि विमानाची तांत्रिक स्थिती यांचा पूर्ण तपशील समोर येईल.
ब्लॅक बॉक्स म्हणजे नेमकं काय?
विमान क्षेत्रात ‘ब्लॅक बॉक्स’ (Black Box) या उपकरणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा एखादी विमान दुर्घटना घडते, तेव्हा त्यामागील नेमके कारण शोधण्यासाठी संपूर्ण जगाचे लक्ष या एका उपकरणाकडे लागलेले असते. नावावरून हा डबा काळ्या रंगाचा असेल असा सर्वसामान्यांचा समज असतो, परंतु वस्तुस्थिती तशी नाही. हा बॉक्स अत्यंत भडक केशरी (International Orange) रंगाचा असतो, जेणेकरून विमानाचा अपघात झाल्यानंतर ढिगाऱ्यात किंवा समुद्राच्या तळाशी तो शोधणे सहज सोपे व्हावे.
ब्लॅक बॉक्सची रचना आणि टिकाऊपणा
हे उपकरण केवळ एक रेकॉर्डिंग यंत्र नसून ते विज्ञानाचा एक चमत्कार आहे. विमान जळून खाक झाले किंवा समुद्रात कोसळले, तरीही हा बॉक्स शाबूत राहील अशा पद्धतीने याची निर्मिती केलेली असते. हे उपकरण टायटॅनियम किंवा स्टेनलेस स्टीलच्या अत्यंत कठीण थरांनी बनलेले असते, जे प्रचंड उष्णता, पाण्याचा दाब आणि भीषण आघात सहन करण्यास सक्षम असते.
तांत्रिकदृष्ट्या ब्लॅक बॉक्सचे दोन मुख्य भागांत विभाजन केले जाते, जे विमानातील प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवून असतात-
१. फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR):
हा विभाग विमानातील तांत्रिक बाबींची नोंद ठेवतो. यामध्ये विमानाचा वेग, उडण्याची उंची, इंजिनची कार्यक्षमता, इंधनाची पातळी आणि विमानाची दिशा अशा अनेक महत्त्वाच्या तांत्रिक घटकांची माहिती सतत साठवली जाते.
२. कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR):
हा भाग वैमानिकांच्या कक्षातील (Cockpit) सर्व संवादांची नोंद करतो. वैमानिकांचे एकमेकांशी झालेले बोलणे, एअर ट्रॅफिक कंट्रोल (ATC) सोबत झालेला संपर्क आणि विमानात होणारे इतर तांत्रिक आवाज यामध्ये रेकॉर्ड होतात. दुर्घटनेच्या काही मिनिटे आधी वैमानिकांमध्ये काय चर्चा झाली, हे जाणून घेण्यासाठी हा विभाग अत्यंत कळीचा ठरतो.
कसे कार्य करते हे डिजिटल रेकॉर्डिंग तंत्रज्ञान?
ब्लॅक बॉक्समधील तंत्रज्ञान हे प्रामुख्याने डिजिटल मेमरी चिप्सवर आधारित असते. हे उपकरण विमानातील सर्व महत्त्वाच्या हालचालींची आणि ध्वनीची मिलिसेकंदात नोंद ठेवते. जेव्हा ‘लिअरजेट ४५’ विमान धावपट्टीवरून घसरले आणि त्याला आग लागली, तेव्हा शेवटच्या क्षणापर्यंत वैमानिकांची काय चर्चा झाली, विमानाच्या इंजिनचा वेग किती होता आणि लँडिंगच्या वेळी विमानाचा कोन (Angle) काय होता, या सर्व तांत्रिक बाबींची नोंद या बॉक्समध्ये सुरक्षित झाली आहे.
सुरक्षेचे अभेद्य कवच: मेमरी चिप्सचे संरक्षण
या उपकरणाची खरी ताकद त्याच्या अंतर्गत रचनेत आहे. ब्लॅक बॉक्समधील मेमरी चिप्स अत्यंत कडक अशा बहुस्तरीय (Multi-layered) कोटिंगमध्ये बंदिस्त असतात. हे आवरण भीषण आग, स्फोटाचा प्रचंड दाब किंवा समुद्राच्या तळाशी असणारे पाण्याचे वजन सहन करण्यास सक्षम असते. जरी विमानाचा बाह्य सांगाडा जळून खाक झाला, तरी या विशिष्ट धातूच्या कवचामुळे आतील मेमरी चिप्समधील डेटा सुरक्षित राहतो.
डेटा रिकव्हरी आणि विश्लेषणाची प्रक्रिया
तपासादरम्यान, जेव्हा हा बॉक्स हस्तगत केला जातो, तेव्हा तज्ज्ञ त्यातील मेमरी चिप्स अत्यंत काळजीपूर्वक बाहेर काढतात. या चिप्सना विशेष रीडर्सशी जोडले जाते आणि त्यातील ‘रॉ डेटा’ (Raw Data) पुनर्प्राप्त (Recover) केला जातो. या प्रक्रियेत दोन गोष्टींचे प्रामुख्याने विश्लेषण केले जाते:
तांत्रिक विश्लेषण: विमानाचे हायड्रोलिक्स, इंधन पुरवठा आणि पंख्यांची स्थिती यांचे ग्राफिकल सादरीकरण केले जाते.
ध्वनी विश्लेषण: वैमानिकांचे शेवटचे शब्द, त्यांच्या आवाजातील भीती किंवा विमानातील धोक्याच्या सूचनांचे (Alarms) आवाज तपासले जातात.
अजिंक्य मानला जाणारा ‘ब्लॅक बॉक्स’ जळू शकतो का?
विमान दुर्घटनेनंतर संपूर्ण विमान राख झाले तरी ‘ब्लॅक बॉक्स’ सुरक्षित राहतो, असा सर्वसाधारण समज आणि तांत्रिक दावा केला जातो. मात्र, दिवंगत अजित पवार यांच्या विमान अपघातात हाच ब्लॅक बॉक्स जळालेल्या अवस्थेत सापडल्याने अनेक तर्कवितर्कांना उधाण आले आहे. हा बॉक्स ‘अविनाशी’ मानला जात असताना तो आगीच्या भक्ष्यस्थानी कसा पडू शकतो, हा प्रश्न आता तपासाचा मुख्य केंद्रबिंदू ठरला आहे.
