CBSE Board Exam 2026 : केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या (CBSE) वतीने घेण्यात येणाऱ्या इयत्ता दहावी आणि बारावीच्या वार्षिक बोर्ड परीक्षांना आजपासून देशभरात उत्साहात सुरुवात होत आहे. यंदा या परीक्षांसाठी ४६ लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी नोंदणी केली असून, परीक्षा केंद्रांवर कडेकोट बंदोबस्त आणि मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करण्यात येत आहे. दरम्यान, दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी मंडळाने परीक्षा धोरणात एक अत्यंत महत्त्वाचा बदल केला असून, त्याबाबत नवीन नियमावली जाहीर केली आहे.
प्रथम बोर्ड परीक्षा देणे आता अनिवार्य–
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने (CBSE) शैक्षणिक वर्ष २०२५-२६ पासून इयत्ता दहावीच्या परीक्षा पद्धतीत क्रांतिकारी बदल करण्याचा निर्णय घेतला असून, त्याबाबतचे महत्त्वाचे स्पष्टीकरण मंडळाच्या वतीने देण्यात आले आहे. नवीन धोरणानुसार, आता दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी वर्षातून दोन वेळा बोर्ड परीक्षा घेतल्या जाणार आहेत. मात्र, या प्रक्रियेत पहिली बोर्ड परीक्षा देणे विद्यार्थ्यांसाठी केवळ ऐच्छिक नसून ते अनिवार्य (Mandatory) करण्यात आले आहे.
त्यामुळेच नवीन नियमांनुसार, आता प्रत्येक विद्यार्थ्याला पहिली बोर्ड परीक्षा देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. या निर्णयामुळे विद्यार्थ्यांच्या गांभीर्यात वाढ होणे अपेक्षित आहे. जे विद्यार्थी या पहिल्या सत्राच्या परीक्षेकडे पाठ फिरवतील, त्यांच्यावर मंडळाकडून कठोर शैक्षणिक कारवाई केली जाणार असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
काय आहे ‘अनिवार्य पुनरावृत्ती’ (Essential Repeat) श्रेणी?
मंडळाने जाहीर केलेल्या नवीन तरतुदीनुसार, जर एखादा विद्यार्थी पहिल्या बोर्ड परीक्षेत किमान ३ विषयांच्या परीक्षेला बसला नाही किंवा गैरहजर राहिला, तर अशा विद्यार्थ्याला थेट ‘एसेन्शियल रिपीट’ (Essential Repeat) म्हणजेच ‘अनिवार्य पुनरावृत्ती’ या श्रेणीत टाकले जाईल. याचा अर्थ असा की, संबंधित विद्यार्थ्याला तेच वर्ष पुन्हा एकदा पूर्ण करावे लागेल आणि त्याला पुढील वर्गात प्रवेश दिला जाणार नाही. केवळ मुख्य परीक्षेला उपस्थित राहून चालणार नाही, तर किमान विषयांची मर्यादा ओलांडणे विद्यार्थ्यांसाठी आवश्यक असणार आहे.
अधिकच्या माहितीनुसार, दहावीची दुसरी बोर्ड परीक्षा १५ मे २०२६ ते १ जून २०२६ या कालावधीत आयोजित करण्यात येणार असल्याची माहिती आहे. पहिल्या परीक्षेचा निकाल लागल्यानंतर ज्या विद्यार्थ्यांना आपले गुण सुधारण्याची इच्छा आहे किंवा जे विद्यार्थी काही कारणास्तव पहिल्या परीक्षेत अपेक्षित कामगिरी करू शकले नाहीत, त्यांच्यासाठी ही दुसरी संधी उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. जून महिन्याच्या सुरुवातीला ही प्रक्रिया पूर्ण करून विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक वर्ष वेळेत सुरू राखण्यावर बोर्डाचा भर आहे.
‘दोन परीक्षा’ धोरणामागची भूमिका–
सीबीएसईने याच शैक्षणिक वर्षापासून दहावीच्या परीक्षा वर्षातून दोन वेळा घेण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला आहे. यापूर्वी केवळ वर्षाच्या शेवटी होणाऱ्या एकाच परीक्षेवर विद्यार्थ्यांचे भवितव्य अवलंबून असायचे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये प्रचंड मानसिक दडपण निर्माण होत असे. आता दोन वेळा परीक्षा घेण्याच्या सुविधेमुळे विद्यार्थ्यांना विषयांची विभागणी करून अभ्यास करणे सोपे जाणार आहे. तसेच, या दोन्ही परीक्षांपैकी ज्या परीक्षेत विद्यार्थ्याला सर्वोत्तम गुण मिळतील, तेच गुण अंतिम निकालासाठी ग्राह्य धरले जाण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक हिताचे रक्षण–
या नवीन पद्धतीमुळे विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक वर्ष वाया जाण्याचे प्रमाण कमी होईल. जर एखादा विद्यार्थी पहिल्या परीक्षेत काही विषयांत अनुत्तीर्ण झाला किंवा त्याला कमी गुण मिळाले, तर त्याला अवघ्या काही महिन्यांतच दुसरी संधी उपलब्ध होईल.
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने (CBSE) दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी वर्षातून दोनदा परीक्षा घेण्याचे धोरण स्वीकारल्यानंतर, दुसरी परीक्षा नेमकी कोणासाठी असेल, याबाबत महत्त्वाची नियमावली स्पष्ट केली आहे. दुसऱ्या परीक्षेमुळे विद्यार्थ्यांना केवळ उत्तीर्ण होण्याचीच नव्हे, तर आपले गुण वाढवण्याची (Improvement) मोठी संधी मिळणार आहे.
गुण सुधारण्यासाठी (Improvement) विशेष तरतूद–
ज्या विद्यार्थ्यांनी पहिली बोर्ड परीक्षा यशस्वीपणे उत्तीर्ण केली आहे, परंतु त्यांना मिळालेल्या गुणांवर ते समाधानी नाहीत, अशा विद्यार्थ्यांसाठी ही परीक्षा अत्यंत फायदेशीर ठरणार आहे. विशेषतः विज्ञान, गणित, सामाजिक शास्त्र आणि भाषा यांसारख्या कोणत्याही तीन मुख्य विषयांमध्ये गुण सुधारण्यासाठी विद्यार्थी या दुसऱ्या परीक्षेला बसू शकतात. या प्रक्रियेमुळे विद्यार्थ्यांच्या सरासरी गुणांमध्ये वाढ होण्यास मदत होईल आणि त्यांना उच्च शिक्षणासाठी चांगल्या संधी उपलब्ध होतील.
पात्रतेचे विविध निकष खालीलप्रमाणे आहेत–
१. मुख्य विषयांत सुधारणा: उत्तीर्ण झालेले विद्यार्थी आपल्या कामगिरीत भर टाकण्यासाठी तीन मुख्य विषयांची पुन्हा परीक्षा देऊ शकतील.
२. कंपार्टमेंट श्रेणीतील विद्यार्थी: जे विद्यार्थी पहिल्या परीक्षेत एखाद्या विषयात अनुत्तीर्ण झाले आहेत आणि त्यांना ‘कंपार्टमेंट’ श्रेणी मिळाली आहे, त्यांना ही परीक्षा देणे अनिवार्य असेल.
३. एकत्रित संधी (कंपार्टमेंट आणि सुधारणा): काही विद्यार्थी असे असू शकतात ज्यांना एका विषयाची कंपार्टमेंट परीक्षा द्यायची आहे आणि सोबतच दुसऱ्या एखाद्या विषयात गुण सुधारण्यासाठी परीक्षा द्यायची आहे; अशा विद्यार्थ्यांनाही या प्रक्रियेत सहभागी होता येईल.
४. उत्तीर्ण असूनही अन्य विषयांत सुधारणा: सर्व विषयांत उत्तीर्ण होऊनही जर एखाद्या विद्यार्थ्याला विशिष्ट विषयातील आपले कौशल्य किंवा गुण वाढवायचे असतील, तर त्याला या धोरणाचा लाभ घेता येईल.
पहिल्या परीक्षेस गैरहजर राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे वर्ष धोक्यात; ‘अनिवार्य पुनरावृत्ती’चे नियम –
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने (CBSE) इयत्ता दहावीच्या परीक्षा धोरणामध्ये शिस्त आणि गांभीर्य राखण्यासाठी अत्यंत कठोर पावले उचलली आहेत. वर्षातून दोनदा बोर्ड परीक्षा घेण्याची सवलत उपलब्ध असतानाच, पहिल्या परीक्षेला दांडी मारणाऱ्या किंवा अनुपस्थित राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी मंडळाने कडक नियमावली जाहीर केली आहे. या नियमांमुळे विद्यार्थ्यांच्या उपस्थितीला आता सर्वोच्च महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
अनुपस्थित राहिल्यास दुसऱ्या संधीवर पाणी–
सीबीएसईच्या नवीन नियमांनुसार, जर एखादा विद्यार्थी पहिल्या बोर्ड परीक्षेदरम्यान तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक विषयांना अनुपस्थित राहिला, तर त्याला त्याच शैक्षणिक वर्षात होणाऱ्या दुसऱ्या बोर्ड परीक्षेला बसण्याची मुभा दिली जाणार नाही. अनेक विद्यार्थ्यांना असे वाटत होते की, पहिल्या परीक्षेस गैरहजर राहून थेट दुसरी परीक्षा देता येईल; मात्र मंडळाने हे स्पष्टपणे नाकारले आहे. अशा विद्यार्थ्यांची पात्रता रद्द समजली जाईल आणि त्यांना मे महिन्यात होणाऱ्या दुसऱ्या सत्राच्या परीक्षेपासून वंचित राहावे लागेल.
‘अनिवार्य पुनरावृत्ती’ (Essential Repeat) श्रेणीत गणना–
जे विद्यार्थी या निकषात बसणार नाहीत, म्हणजेच जे तीन किंवा अधिक विषयांच्या परीक्षेला बसणार नाहीत, त्यांना मंडळाकडून थेट ‘अनिवार्य पुनरावृत्ती’ (Essential Repeat) या श्रेणीत टाकले जाईल. या श्रेणीतील विद्यार्थ्यांचे चालू शैक्षणिक वर्ष वाया जाऊ शकते. अशा विद्यार्थ्यांना पुन्हा एकदा त्याच इयत्तेत प्रवेश घेऊन अभ्यास करावा लागेल आणि पुढील वर्षाच्या फेब्रुवारी महिन्यात आयोजित केल्या जाणाऱ्या मुख्य बोर्ड परीक्षेला पुन्हा सामोरे जावे लागेल. थोडक्यात, पहिल्या परीक्षेतील गैरहजेरीमुळे विद्यार्थ्याला थेट वर्षभराचा विलंब सोसावा लागणार आहे.
अधिकृत माहितीसाठी संकेतस्थळाचा वापर करण्याचे आवाहन–
मंडळाने या निर्णयाद्वारे हे स्पष्ट केले आहे की, द्वि-परीक्षा पद्धत ही केवळ विद्यार्थ्यांच्या सोयीसाठी आणि गुण सुधारण्यासाठी आहे, ती मुख्य परीक्षेला पर्याय म्हणून वापरता येणार नाही. या संदर्भातील सविस्तर मार्गदर्शक तत्त्वे, पात्रतेचे निकष आणि अन्य तांत्रिक माहिती सीबीएसईच्या अधिकृत संकेतस्थळावर (cbse.gov.in) उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. पालक आणि विद्यार्थ्यांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवता अधिकृत माहितीचा आधार घ्यावा आणि पहिल्या परीक्षेला पूर्ण गांभीर्याने उपस्थित राहावे, असे आवाहन शिक्षण मंडळाने केले आहे.
हे देखील वाचा – RBI Action on Banks: बँकिंग नियमांचे उल्लंघन महागात! आरबीआयचा बँक ऑफ महाराष्ट्रसह 5 संस्थांना मोठा दंड; कारण काय?
