Jyoti Waghmare : महाराष्ट्रातील राज्यसभेच्या रिक्त होणाऱ्या सात जागांसाठी पार पडणाऱ्या निवडणूक प्रक्रियेत, उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याच्या अंतिम दिवशी राजकीय वर्तुळात अभूतपूर्व घडामोडी आणि कमालीची उत्कंठा पाहायला मिळाली. या महत्त्वपूर्ण निवडणुकीसाठी भारतीय जनता पक्षाने आपले चार उमेदवार आधीच रिंगणात उतरवून आपली रणनीती स्पष्ट केली होती. मात्र, एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना आणि विरोधी पक्षांची महाविकास आघाडी आपला कोणता मोहरा मैदानात उतरवणार, याबाबत अखेरच्या क्षणापर्यंत सस्पेन्स कायम होता.
सत्ताधारी महायुती आणि विरोधी महाविकास आघाडी या दोन्ही गटांकडून उमेदवारांच्या नावांची घोषणा करताना कमालीची गुप्तता पाळण्यात आली होती. विशेषतः एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेकडून कोणाला संधी मिळणार आणि महाविकास आघाडीचा संयुक्त उमेदवार कोण असणार, यावर राजकीय गणिते अवलंबून होती. अर्ज भरण्याच्या शेवटच्या काही तासांत अनेक नावांची चर्चा झाली, भेटीगाठींचे सत्र रंगले आणि अखेरीस नाट्यमयरित्या उमेदवारांची नावे निश्चित करण्यात आली.
एकनाथ शिंदेंची अनपेक्षित खेळी आणि नव्या चेहऱ्याला संधी-
महाराष्ट्राच्या राजकारणात नेहमीच अनपेक्षित वळणे पाहायला मिळतात, मात्र राज्यसभेच्या उमेदवारीवरून मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी जी खेळी खेळली, त्याने अनेक दिग्गज नेत्यांचीही अंदाज पूर्णपणे फोल ठरवले आहेत. गेल्या काही दिवसांपासून या उमेदवारीसाठी राहुल शेवाळे किंवा शायना एन.सी. यांच्या नावांची जोरदार चर्चा सुरू होती. मात्र, प्रस्थापित नावांना बाजूला सारून उपमुख्यमंत्र्यांनी एका अशा व्यक्तिमत्वाची निवड केली, ज्याची पुसटशी कल्पनाही कोणाला नव्हती.
या निवडीमागे सोलापूरच्या भूमीशी निगडीत एक महत्त्वपूर्ण राजकीय संदर्भ आहे. काँग्रेसची साथ सोडून ‘धनुष्यबाण’ हाती घेणाऱ्या या नेत्याने अत्यंत कमी कालावधीत पक्षाच्या ध्येयधोरणांशी स्वतःला जुळवून घेतले. “जे बोलणार, ते करून दाखवणार” हा शब्द त्यांनी सोलापूरच्या भूमीत दिला होता आणि आज राज्यसभेची उमेदवारी मिळवून त्यांनी तो शब्द सार्थ ठरवला आहे. केवळ तीन वर्षांच्या अल्प कालावधीत आपल्या कार्यक्षमतेने आणि निष्ठेने त्यांनी पक्षश्रेष्ठींचा, विशेषतः उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचा गाढ विश्वास संपादन केला.
एका सामान्य कार्यकर्त्यापासून थेट देशाच्या सर्वोच्च सभागृहापर्यंत म्हणजेच राज्यसभेपर्यंतचा हा प्रवास खरोखरच कौतुकास्पद मानला जात आहे. काँग्रेसमधून शिवसेनेत प्रवेश केल्यानंतर पक्षवाढीसाठी दिलेले योगदान आणि वरिष्ठ नेतृत्वाशी ठेवलेली निष्ठा यामुळेच त्यांना हे मोठे बक्षीस मिळाले आहे.
भाजप आणि शिवसेनेकडून उमेदवारांची अधिकृत घोषणा-
महाराष्ट्रातील रिक्त होत असलेल्या राज्यसभेच्या सात जागांसाठी आगामी १६ मार्च रोजी मतदान प्रक्रिया पार पडणार आहे. या अत्यंत महत्त्वाच्या निवडणुकीसाठी राजकीय हालचालींना वेग आला असून, भारतीय जनता पक्ष आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेने आपल्या उमेदवारांची अधिकृत घोषणा केली आहे. उमेदवारी अर्ज भरण्याच्या शेवटच्या टप्प्यात दोन्ही पक्षांनी अत्यंत विचारपूर्वक आणि सामाजिक समीकरणांचा समतोल राखत आपल्या प्रतिनिधींची निवड केली आहे. उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेने सर्वांना आश्चर्याचा धक्का देत ज्योती वाघमारे यांच्या नावाची घोषणा केली आहे.
प्रस्थापित नावांना मागे टाकत ज्योती वाघमारे यांना राज्यसभेची संधी-
महाराष्ट्र राज्याच्या राजकारणात मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे हे आपल्या अनपेक्षित निर्णयांसाठी ओळखले जातात. राज्यसभेच्या उमेदवारीच्या निमित्ताने त्यांनी पुन्हा एकदा आपल्या ‘धक्कातंत्राचा’ वापर करत राजकीय वर्तुळातील सर्वच गणिते मोडीत काढली आहेत. गेल्या काही काळापासून शिवसेनेत अत्यंत आक्रमकपणे पक्षाची बाजू मांडणाऱ्या ज्योती वाघमारे यांच्या नावावर उपमुख्यमंत्र्यांनी शिक्कामोर्तब केले आहे. विशेषतः उद्धव ठाकरे यांच्या गटाकडून होणाऱ्या प्रखर टीकेला आणि आरोपांना ज्योती वाघमारे यांनी ज्या धारदार शब्दांत आणि तडफेने प्रत्युत्तर दिले, त्याची दखल खुद्द पक्षश्रेष्ठींनी घेतल्याचे या निवडीवरून स्पष्ट होत आहे.
वास्तविक पाहता, शिवसेनेमध्ये अनेक ज्येष्ठ आणि अनुभवी नेते उमेदवारीच्या प्रतीक्षेत होते. राहुल शेवाळे किंवा अन्य प्रस्थापित चेहऱ्यांची नावे चर्चेत असताना, राजकीय अनुभवाच्या बाबतीत तुलनेने ‘नवख्या’ असलेल्या ज्योती वाघमारे यांना एवढी मोठी संधी मिळेल, अशी पुसटशी कल्पनाही कोणाला नव्हती. परंतु, पक्षाप्रती असलेली निष्ठा आणि विरोधकांच्या टीकेला सडेतोड उत्तर देण्याची त्यांची हातोटी, या गुणांमुळे त्यांनी एकनाथ शिंदे यांचा पूर्ण विश्वास संपादन केला. अल्पावधीतच त्यांनी पक्षाची ‘आक्रमक तोफ’ म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली आहे.
सोलापूरच्या भूमीत राजकीय कारकिर्दीला आकार देणाऱ्या ज्योती वाघमारे यांनी काँग्रेसचा त्याग करून धनुष्यबाण हाती घेतला होता. तेव्हापासून त्यांनी सातत्याने पक्षवाढीसाठी स्वतःला झोकून दिले आहे. ज्येष्ठ नेत्यांच्या रांगेत त्यांचे नाव नसले तरी, त्यांच्या कामातील सातत्य आणि वक्तृत्वशैलीमुळे त्यांनी ही झेप घेतली आहे.
महाराष्ट्राच्या राजकारणात राज्यसभेची उमेदवारी म्हणजे सामान्यतः प्रदीर्घ अनुभव, मंत्रिपद किंवा आमदारकी भूषवलेल्या ज्येष्ठ नेत्यांसाठी राखीव मानली जाणारी शिडी आहे. मात्र, एकनाथ शिंदे यांनी या पारंपरिक राजकीय चौकटीला छेद देत ज्योती वाघमारे यांच्या नावावर शिक्कामोर्तब केले आहे. कोणत्याही मोठ्या घटनात्मक पदाचा- उदा. विधानसभा किंवा विधान परिषदेचा सदस्यत्व-अनुभव गाठीशी नसताना थेट संसदेच्या वरिष्ठ सभागृहात प्रवेश मिळवणे, ही एक अत्यंत दुर्मिळ घटना मानली जात आहे.
कायदेशीर निकषांनुसार राज्यसभेसाठी आधी कोणतेही पद भूषवलेले असणे अनिवार्य नसले, तरी राजकीय प्रथांनुसार या जागेसाठी अनुभवी नेत्यांनाच प्राधान्य दिले जाते. ज्योती वाघमारे यांच्या बाबतीत विचार केला तर, त्यांनी आतापर्यंत नगरसेविका आणि पक्षाच्या प्रवक्त्या म्हणून आपली जबाबदारी चोख पार पाडली आहे. पक्षाची भूमिका आक्रमकपणे मांडण्याचे कसब त्यांच्याकडे असले, तरी थेट खासदारकीच्या शर्यतीत त्या अनेक दिग्गजांना मागे टाकतील, असा अंदाज राजकीय वर्तुळातील जाणकारांनाही नव्हता. अनुभवी नेत्यांची मोठी फळी पक्षात उपलब्ध असताना, उपमुख्यमंत्र्यांनी एका प्रवक्त्याला ही संधी देऊन सर्वांनाच आश्चर्याचा धक्का दिला आहे. ज्योती वाघमारे यांनी यापूर्वी कोणतेही मंत्रिपद किंवा आमदारकी भूषवलेली नाही, हे विशेष. तरीही, त्यांच्या कामातील सातत्य आणि पक्षावरील निष्ठा पाहून एकनाथ शिंदे यांनी त्यांना थेट ‘खासदार’ होण्याच्या वाटेवर आणून ठेवले आहे.
वैचारिक वारसा आणि धारदार वक्तृत्व: ज्योती वाघमारे यांचा राज्यसभेपर्यंतचा प्रवास-
महाराष्ट्राच्या राजकारणात सध्या ज्या नावाची सर्वाधिक चर्चा होत आहे, त्या म्हणजे ज्योती वाघमारे. त्यांच्या राजकीय प्रवासाचा आलेख पाहिला तर तो अत्यंत रंजक आणि संघर्षातून वर आलेला दिसून येतो. मूळच्या काँग्रेस विचारसरणीतून आलेल्या वाघमारे यांनी सोलापूर शहराध्यक्ष म्हणून सुमारे दीड वर्ष आपल्या संघटनात्मक कौशल्याची चुणूक दाखवली होती. मात्र, एप्रिल २०२३ मध्ये त्यांनी काँग्रेसला निरोप देऊन एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेत (धनुष्यबाण) प्रवेश केला. त्यांच्यातील नेतृत्वगुण ओळखून शिवसेनेने त्यांच्यावर तत्काळ मोठी जबाबदारी सोपवली आणि अल्पावधीतच त्या पक्षाचा एक महत्त्वाचा चेहरा बनल्या.
ज्योती वाघमारे यांच्या जडणघडणीत आंबेडकरी चळवळीचा मोठा वैचारिक वारसा आहे. त्यांची कोणत्याही विषयावरील मांडणी ही केवळ भावनिक नसून अत्यंत अभ्यासू असते. उत्तम वक्तृत्वशैली आणि विषयाची सखोल जाण यामुळे त्या टीव्ही वाहिन्यांवरील चर्चांमध्ये किंवा जाहीर सभांमध्ये विरोधकांना अक्षरशः निरुत्तर करतात. त्यांच्या याच गुणांमुळे एकनाथ शिंदे यांनी त्यांच्यावर विश्वास दाखवत त्यांना थेट राज्यसभेच्या रिंगणात उतरवण्याचा धाडसी निर्णय घेतला आहे. एका दमात प्रस्थापित नेत्यांना मागे सारून त्यांनी ही संधी प्राप्त केली आहे.
शिवसेनेत प्रवेश केल्यापासून ज्योती वाघमारे यांनी सातत्याने उद्धव ठाकरे आणि त्यांच्या गटाला लक्ष्य केले आहे. विशेषतः एकनाथ शिंदे आणि मनसे प्रमुख राज ठाकरे यांच्या अलीकडच्या भेटीनंतर, त्यांनी ज्या पद्धतीने उद्धव ठाकरे यांच्यावर टीकास्त्र सोडले, त्याची राजकीय वर्तुळात मोठी चर्चा झाली. जो भावाचा नाही झाला, तो गावाचा काय होणार?” अशा स्वरूपाच्या त्यांच्या अनेक तिखट प्रतिक्रिया समाजमाध्यमांवर प्रचंड व्हायरल झाल्या आहेत.
ज्योती वाघमारे: सोलापूरच्या धडाकेबाज महिला नेतृत्वाचा राज्यसभेपर्यंतचा प्रवास-
महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर सध्या ज्या नावाची सर्वाधिक चर्चा होत आहे, त्या म्हणजे डॉ. ज्योती वाघमारे. मूळच्या सोलापूर जिल्ह्यातील असलेल्या डॉ. वाघमारे यांनी आपल्या आक्रमक आणि स्पष्टवक्त्या शैलीमुळे राजकारणात स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. गेल्या १५ वर्षांहून अधिक काळ त्या सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रांत अत्यंत निष्ठेने कार्यरत आहेत. सामान्य जनतेचे प्रश्न मांडण्यापासून ते संघटनात्मक बांधणीपर्यंत त्यांनी जमिनीवर राहून काम केले आहे. त्यांच्या याच अनुभवाचा आणि लढाऊ वृत्तीचा विचार करून एकनाथ शिंदे यांनी त्यांना राज्यसभेची मोठी संधी दिली आहे.
डॉ. ज्योती वाघमारे यांचा प्रवास खऱ्या अर्थाने एप्रिल २०२३ मध्ये एका नव्या वळणावर आला, जेव्हा त्यांनी एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेत अधिकृत प्रवेश केला. त्यांच्यातील नेतृत्वगुण आणि विषयांची सखोल जाण ओळखून पक्षश्रेष्ठींनी त्यांच्यावर अल्पावधीतच मोठ्या जबाबदाऱ्या सोपवल्या. सध्या त्या शिवसेनेच्या राज्य प्रवक्त्या म्हणून पक्षाची अधिकृत बाजू हिरीरीने मांडत आहेत, तसेच धाराशिव जिल्ह्याच्या संपर्कप्रमुख पदाची धुराही त्या समर्थपणे सांभाळत आहेत. एकाच वेळी वैचारिक मांडणी आणि संघटनात्मक बांधणी अशा दोन्ही आघाड्यांवर त्या सक्रिय असल्याचे दिसून येते.
विविध वृत्तवाहिन्यांवरील चर्चासत्रांमध्ये विरोधकांच्या टीकेला सडेतोड आणि तर्कनिष्ठ उत्तर देण्यात त्यांचा हातखंडा आहे. विशेषतः शिवसेनेच्या दसरा मेळाव्यातील त्यांच्या ओघवत्या आणि पहाडी आवाजातील भाषणाने संपूर्ण राज्याचे लक्ष वेधून घेतले होते.
संघर्ष, विद्वत्ता आणि वक्तृत्व: डॉ. ज्योती वाघमारे-
राजकारणाच्या धकाधकीच्या प्रवासात अनेकदा प्रस्थापित घराण्यांची चर्चा होते, मात्र एकनाथ शिंदे यांनी राज्यसभेसाठी निवडलेल्या डॉ. ज्योती वाघमारे यांची पार्श्वभूमी अत्यंत संघर्षमय आणि गौरवास्पद आहे. त्यांचे वडील, कै. नागनाथ वाघमारे हे ‘दलित पँथर’चे निष्ठावान कार्यकर्ते होते. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी त्यांनी हॉटेलमध्ये वाढपी (वेटर) आणि बांधकाम मजूर म्हणूनही कष्ट उपसले. मात्र, त्यांच्या प्रामाणिक सामाजिक कार्याची दखल घेत सोलापूरच्या जनतेने त्यांना नगरसेवक म्हणून निवडून दिले होते. वडिलांचा हाच संघर्षाचा आणि जनसेवेचा वारसा डॉ. ज्योती यांनी मानवी हक्क अभियान आणि आंबेडकरी चळवळीच्या माध्यमातून समर्थपणे पुढे चालवला आहे.
डॉ. ज्योती वाघमारे यांचे शैक्षणिक यश थक्क करणारे आहे. प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी अभ्यासात सातत्याने सुवर्णयश संपादन केले. दहावीच्या परीक्षेत ८४% गुण मिळवणाऱ्या डॉ. वाघमारे यांनी बारावीत पुणे विभागातून मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांच्या श्रेणीत प्रथम येण्याचा बहुमान पटकावला होता. केवळ पदवीपर्यंत मर्यादित न राहता, त्यांनी इंग्रजी साहित्यात ‘पीएचडी’ (PhD) पदवी प्राप्त करून आपली विद्वत्ता सिद्ध केली. विशेष म्हणजे, त्यांचे मराठी, हिंदी, इंग्रजी, तेलगू आणि कन्नड अशा पाच भाषांवर प्रभुत्व असून, या भाषिक कौशल्यामुळे त्या विविध समाजघटकांशी सहज संवाद साधू शकतात.
त्यांच्या व्यावसायिक कारकिर्दीचा विचार केल्यास, डॉ. वाघमारे यांनी काही काळ वृत्त निवेदिका म्हणून प्रसारमाध्यमांत काम केले असून, सोलापूरच्या प्रसिद्ध वालचंद महाविद्यालयात १० वर्षांहून अधिक काळ प्राध्यापिका म्हणून ज्ञानदानाचे कार्य केले आहे. एप्रिल २०२३ मध्ये शिवसेनेत प्रवेश केल्यानंतर, त्यांनी अल्पावधीतच आपल्या अमोघ वक्तृत्वाने पक्षाची एक ‘आक्रमक तोफ’ म्हणून ओळख निर्माण केली. सलग तीन दसरा मेळाव्यांमध्ये त्यांनी आपल्या घणाघाती भाषणातून आदित्य ठाकरे, संजय राऊत आणि सुषमा अंधारे यांच्या राजकीय भूमिकेवर प्रखर टीका केली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार, भारतीय संविधान आणि महाराष्ट्राचा ज्वलंत इतिहास यांचा त्यांचा सखोल अभ्यास ही त्यांची सर्वात मोठी जमेची बाजू मानली जाते. कोणत्याही विषयाची तर्कनिष्ठ मांडणी आणि विरोधकांच्या टीकेला त्यांच्याच भाषेत सडेतोड उत्तर देण्याच्या कौशल्यामुळेच त्यांनी एकनाथ शिंदे यांचा विश्वास संपादन केला.
धोरणात्मक राजकीय समीकरण: डॉ. ज्योती वाघमारे यांच्या उमेदवारीतून शिंदेंचा ‘मास्टरस्ट्रोक’-
एकनाथ शिंदे यांनी डॉ. ज्योती वाघमारे यांना राज्यसभेची उमेदवारी बहाल करून केवळ एका कार्यकर्त्याचा सन्मान केला नाही, तर महाराष्ट्राच्या राजकारणात एकाच वेळी अनेक कळीची समीकरणे साधली आहेत. एका उच्चशिक्षित आणि वैचारिक प्रगल्भता असलेल्या दलित महिला नेतृत्वाला संधी देऊन त्यांनी शिवसेनेच्या ‘सर्वसमावेशक’ आणि ‘पुरोगामी’ प्रतिमेवर शिक्कामोर्तब केले आहे. विशेषतः सोलापूर आणि संपूर्ण पश्चिम महाराष्ट्रात शिवसेनेचा (धनुष्यबाण) विस्तार करण्यासाठी डॉ. वाघमारे यांच्या आक्रमक प्रतिमेचा मोठा उपयोग पक्षवाढीसाठी होऊ शकतो, हे ओळखूनच हे धोरणात्मक पाऊल उचलले गेले आहे.
सोलापूरच्या सामाजिक आणि राजकीय पटलावर डॉ. ज्योती वाघमारे यांची ओळख आंबेडकरी चळवळीतील एक अत्यंत प्रखर आणि निष्ठावान चेहरा म्हणून आहे. ‘मोची’ समाजातून येणाऱ्या डॉ. वाघमारे यांची कौटुंबिक पार्श्वभूमी अत्यंत कष्टकरी आणि गरिबीची असूनही त्यांनी मिळवलेले यश कौतुकास्पद आहे. एका शैलीदार निवेदिका आणि फर्ड्या वक्त्या म्हणून त्या सोलापूरकरांच्या आधीच परिचयाच्या होत्या. त्यांच्याकडे असलेली भाषिक विविधता ही त्यांची मोठी शक्ती आहे; त्यांची मातृभाषा तेलगू असली तरी, इंग्रजी साहित्यातील ‘पीएचडी’ आणि मराठी भाषेवरील त्यांचे प्रभुत्व यामुळे त्या संसदेच्या सभागृहात आपली मते प्रभावीपणे मांडण्यास सक्षम आहेत.
डॉ. वाघमारे यांच्या माध्यमातून एकनाथ शिंदे यांनी दलित मतपेढीला सकारात्मक संदेश दिला आहे. भाजप-शिवसेना महायुतीमध्ये समन्वय राखतानाच, विरोधकांच्या ‘संविधान धोक्यात’ असल्याच्या प्रचाराला खोडून काढण्यासाठी डॉ. वाघमारे यांच्यासारख्या अभ्यासू आणि संविधाननिष्ठ नेतृत्वाचा उपयोग होऊ शकतो.
