China’s 10-Passenger Taxi : आगामी काळातील नागरी हवाई वाहतूक आणि ‘उडत्या टॅक्सीं’चे भविष्य कसे असेल, याची विलोभनीय झलक आग्नेय चीनमधील कुन्शान शहरात पाहायला मिळाली. शांघाय बंदरापासून साधारणतः ६० किलोमीटर पश्चिमेला वसलेल्या या औद्योगिक शहरात, हवाई वाहतुकीच्या क्षेत्रातील एका नव्या युगाचा प्रारंभ होत असल्याचे चित्र आहे. येथील एका भव्य हँगरमध्ये एका महाकाय ड्रोनच्या प्रतिकृतीचे प्रात्यक्षिक पार पडले, ज्याने उपस्थितांचे आणि जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्राचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
या अत्याधुनिक विमानाला ‘मॅट्रिक्स’ (Matrix) असे नाव देण्यात आले असून, हे एक ‘इलेक्ट्रिक व्हर्टिकल टेकऑफ आणि लँडिंग’ (eVTOL) प्रकारचे वाहन आहे. सुमारे ५ टन वजन असलेले हे विमान वीजेवर चालणारे जगातील अशा प्रकारचे सर्वात मोठे विमान मानले जात आहे. विशेषतः चीनमधील हवाई तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात हे आतापर्यंतचे सर्वात भव्य आणि महत्त्वाकांक्षी पाऊल ठरले आहे. पारंपारिक विमानांप्रमाणे याला उड्डाणासाठी धावपट्टीची (Runway) आवश्यकता नसून, ते एका हेलिकॉप्टरप्रमाणे उभ्या दिशेने उड्डाण करण्यास आणि जमिनीवर उतरण्यास सक्षम आहे.
या ‘मॅट्रिक्स’ विमानाची रचना एखाद्या महाकाय ड्रोनसारखी असून, पर्यावरणपूरक प्रवासासाठी हे अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. शून्य कार्बन उत्सर्जनासह हवेत झेप घेण्याची क्षमता असलेल्या या विमानामुळे भविष्यात शहरांतर्गत आणि दोन शहरांमधील प्रवासाचा वेळ कमालीचा कमी होण्याची शक्यता आहे. चीनने या क्षेत्रात केलेली ही प्रगती जगातील इतर प्रगत देशांसमोर एक मोठे आव्हान उभे करत आहे. केवळ प्रवासी वाहतूकच नव्हे, तर मालवाहतुकीसाठीही या ५ टनी महाकाय विमानाचा वापर करणे शक्य होणार आहे.कुन्शानमध्ये झालेले हे प्रात्यक्षिक केवळ एका विमानाचे प्रदर्शन नसून, ते भविष्यातील ‘स्मार्ट’ शहरांच्या वाहतूक व्यवस्थेचा पाया आहे.
हवाई वाहतूक क्षेत्रातील चिनी क्रांती: ‘मॅट्रिक्स’ विमानाची तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि ‘ऑटोफ्लाइट’ची झेप-
जागतिक हवाई वाहतुकीच्या नकाशावर आपले वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी चीनमधील ‘ऑटोफ्लाइट’ (AutoFlight) ही तंत्रज्ञान कंपनी आता सज्ज झाली आहे. २०१७ मध्ये स्थापन झालेल्या या महत्त्वाकांक्षी स्टार्टअप कंपनीने अत्यंत अल्प कालावधीत ‘मॅट्रिक्स’ (Matrix) या महाकाय इलेक्ट्रिक विमानाची निर्मिती करून संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. हे विमान केवळ एक प्रायोगिक प्रकल्प नसून, नागरी हवाई वाहतुकीचा चेहरामोहरा बदलण्याची क्षमता असलेले एक शक्तिशाली साधन आहे.
‘मॅट्रिक्स’ या विमानाची शरीरयष्टी आणि तांत्रिक क्षमता थक्क करणारी आहे. याची लांबी १७.१ मीटर असून उंची ३.३ मीटर आहे. या विमानाचा सर्वात प्रभावी भाग म्हणजे याचे विस्तीर्ण पंख, ज्यांचा विस्तार (Wingspan) तब्बल २० मीटर इतका आहे. एवढ्या अवाढव्य आकाराचे असूनही, हे विमान पूर्णपणे विजेवर चालते, जे पर्यावरणपूरक वाहतुकीच्या दृष्टीने एक मोठे यश मानले जात आहे. एका वेळी १० प्रवाशांना सुरक्षितपणे वाहून नेण्याची क्षमता या विमानामध्ये आहे, ज्यामुळे भविष्यातील ‘एअर टॅक्सी’ सेवेसाठी हे एक आदर्श वाहन ठरणार आहे.
कार्यक्षमतेच्या बाबतीत, हे विमान एका वेळेच्या पूर्ण चार्जिंगवर एक तास सलग प्रवास करू शकते. जरी हा वेळ प्रवासासाठी मर्यादित वाटत असला, तरी दाट लोकवस्तीच्या शहरांमध्ये किंवा कमी अंतराच्या दोन औद्योगिक केंद्रांमधील वेगवान वाहतुकीसाठी ही क्षमता पुरेशी आहे. ‘इलेक्ट्रिक व्हर्टिकल टेकऑफ आणि लँडिंग’ (eVTOL) तंत्रज्ञानामुळे, या विमानाला कोणत्याही धावपट्टीची गरज भासत नाही, ज्यामुळे दाट शहरी भागातही हे विमान सहजतेने उतरवता येऊ शकते.
हवाई टॅक्सीचे स्वप्न वास्तवाच्या दिशेने: ‘ऑटोफ्लाइट’कडून कमी उंचीवरील यशस्वी उड्डाण चाचणी-
शहरी वाहतुकीचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून टाकणारी ‘उडती टॅक्सी’ (Flying Taxi) प्रत्यक्षात आणण्याची संकल्पना आता तांत्रिक चाचण्यांच्या स्तरावर पोहोचली आहे. जरी हे स्वप्न उद्याच पूर्ण होईल असे वाटत असले, तरी तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ञ आणि विमान वाहतूक उद्योगातील जाणकारांच्या मते, या तंत्रज्ञानाचा सर्वसामान्य वापर सुरू होण्यासाठी अद्याप काही कालावधी लागण्याची शक्यता आहे. सुरक्षितता, कायदेशीर नियम आणि पायाभूत सुविधांची उभारणी यांसारख्या आव्हानांमुळे या प्रक्रियेत संयम राखणे आवश्यक असल्याचे मत तज्ञांनी व्यक्त केले आहे.
असे असले तरी, या संकल्पनेला वास्तवात उतरवण्यासाठी ‘ऑटोफ्लाइट’ (AutoFlight) कंपनीने आपले प्रयत्न अधिक तीव्र केले आहेत. नुकत्याच पार पडलेल्या एका शीतल दुपारी, कंपनीने आपल्या विशेष ‘कमी उंचीवरील उड्डाण चाचणी केंद्रात’ (Low-altitude Flight Test Facility) एका महत्त्वपूर्ण प्रात्यक्षिकाचे आयोजन केले होते. या चाचणीदरम्यान, मॅट्रिक्ससारख्या अवाढव्य विमानाने हवेत झेप घेत आपल्या कार्यक्षमतेचे प्रदर्शन केले. प्रतिकूल हवामानातही हे यंत्र किती स्थिर राहू शकते आणि कमी उंचीवर त्याचा वावर कसा असतो, याचा सूक्ष्म अभ्यास या प्रात्यक्षिकाद्वारे करण्यात आला.
या उडत्या टॅक्सींचे भविष्य उज्ज्वल असले तरी, त्यासाठी व्यापक हवाई वाहतूक नियंत्रण प्रणाली (Air Traffic Control) विकसित करणे गरजेचे आहे. सध्याची चाचणी ही तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने यशस्वी ठरली असली, तरी व्यावसायिक स्तरावर प्रवाशांची ने-आण करण्यासाठी लागणारे परवाने आणि सार्वजनिक विश्वास संपादन करणे हे महत्त्वाचे टप्पे अद्याप बाकी आहेत. ‘ऑटोफ्लाइट’ने आयोजित केलेले हे प्रात्यक्षिक म्हणजे भविष्यातील उड्डाणांची केवळ एक छोटीशी पूर्वझलक असून, ही प्रणाली पूर्णपणे कार्यान्वित होण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने पुढे जावे लागणार आहे.
‘मॅट्रिक्स’चे ऐतिहासिक उड्डाण: शांत आणि अचूक कार्यप्रणालीचे यशस्वी प्रात्यक्षिक-
हवाई वाहतुकीच्या इतिहासात एक नवा अध्याय लिहिणाऱ्या ‘मॅट्रिक्स’ या इलेक्ट्रिक विमानाची चाचणी नुकतीच अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने पार पडली. तांत्रिक चमूने आणि कर्मचाऱ्यांनी अत्यंत सावधगिरीने या पाच टनी महाकाय विमानाला त्याच्या हँगरमधून बाहेर काढून उड्डाणासाठी सज्ज असलेल्या हेलिपॅडवर आणले. या हालचालीतूनच भविष्यातील हवाई तळांवरील कार्यपद्धतीची एक स्पष्ट झलक पाहायला मिळाली. विमानाची रचना आणि त्याचे अवाढव्य पंख हेलिपॅडवर स्थिर होताच, उपस्थित तज्ज्ञांनी त्याच्या अंतिम तांत्रिक तपासणीला सुरुवात केली.
हे eVTOL (इलेक्ट्रिक व्हर्टिकल टेकऑफ आणि लँडिंग) विमान उड्डाणासाठी सज्ज होताच, त्याचे शक्तिशाली प्रोपेलर कार्यान्वित करण्यात आले. विमानातील सर्व तांत्रिक प्रणाली, सेन्सर्स आणि सुरक्षा उपकरणे योग्यरित्या कार्य करत असल्याची खात्री करण्यासाठी काही मिनिटांची अत्यंत सूक्ष्म तपासणी (Pre-flight check) करण्यात आली. सर्व निकष पूर्ण झाल्यानंतर, या महाकाय यंत्राने उभ्या दिशेने हवेत झेप घेण्यास सुरुवात केली. यावेळी सर्वात लक्षणीय बाब म्हणजे या विमानाचा आवाज. पारंपारिक हेलिकॉप्टरच्या कानठळ्या बसवणाऱ्या आवाजाच्या तुलनेत, ‘मॅट्रिक्स’चा आवाज कमालीचा सौम्य आणि सुसह्य होता, जे दाट शहरी वस्तीतील भविष्यातील वापरासाठी अत्यंत पूरक मानले जात आहे.
सुमारे १० मिनिटांच्या या चाचणी उड्डाणादरम्यान, मॅट्रिक्सने हेलिपोर्टच्या परिसरात दोन यशस्वी प्रदक्षिणा पूर्ण केल्या. हवेतील त्याचा समतोल आणि दिशा बदलण्याची क्षमता यावेळी प्रामुख्याने अभ्यासली गेली. विमानाने हवेत असताना दाखवलेली स्थिरता ही या तंत्रज्ञानाच्या यशाची मोठी पावती ठरली. उड्डाणाचा अवधी पूर्ण झाल्यानंतर, मॅट्रिक्सने अत्यंत कौशल्याने जमिनीच्या दिशेने आपला प्रवास सुरू केला आणि कोणत्याही तांत्रिक अडचणीशिवाय किंवा धक्क्याशिवाय अत्यंत ‘स्मूथ’ (सुरळीत) पद्धतीने हेलिपॅडवर पुन्हा लँडिंग केले. या यशस्वी प्रात्यक्षिकामुळे, आता मानवरहित किंवा वैमानिकासह चालणाऱ्या इलेक्ट्रिक हवाई टॅक्सींच्या व्यावसायिक वापरासाठीचा मार्ग अधिक सुकर झाला असून, जागतिक हवाई वाहतूक क्षेत्रात चीनच्या या प्रयोगाची दखल घेतली जात आहे.
