Sharad Pawar : मराठी वाङ्मय आणि संस्कृतीचे जतन करणाऱ्या दादर येथील ऐतिहासिक ‘मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालया’च्या अध्यक्षपदी राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अध्यक्ष शरद पवार यांची पुनश्च निवड झाली आहे. राज्याच्या सांस्कृतिक पटलावर अत्यंत महत्त्वाचे स्थान असलेल्या या संदर्भग्रंथालयाची पंचवार्षिक निवडणूक प्रक्रिया सध्या सुरू असून, अध्यक्षपदासह अन्य सर्व प्रमुख पदांसाठीचे अर्ज निश्चित झाल्याने या निवडी बिनविरोध झाल्या आहेत.
निवडणूक प्रक्रिया आणि बिनविरोध निवड-
ग्रंथसंग्रहालयाच्या नियमानुसार ३ एप्रिल रोजी मतदान प्रक्रिया पार पडणार होती. यासाठी उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याची अंतिम मुदत बुधवारपर्यंत होती. मात्र, अध्यक्ष, उपाध्यक्ष आणि कार्यकारिणी सदस्य अशा सर्वच उपलब्ध जागांसाठी आवश्यक तितकेच अर्ज दाखल झाल्याने, मतदानाची वेळ न येताच या सर्व निवडी बिनविरोध ठरल्या आहेत. या संपूर्ण प्रक्रियेची आणि नवनियुक्त पदाधिकाऱ्यांची अधिकृत घोषणा येत्या शुक्रवारी केली जाणार आहे.
उपाध्यक्षपदी दिग्गज नावांचा समावेश-
संस्थेच्या सात उपाध्यक्षपदांसाठी राजकारण, समाजकारण आणि साहित्य क्षेत्रातील मान्यवरांची निवड करण्यात आली आहे. यामध्ये ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ डॉ. भालचंद्र मुणगेकर, माजी आमदार विद्या चव्हाण, प्रसिद्ध वास्तुरचनाकार शशी प्रभू, प्रभाकर नारकर, महेश पवार, विनायक परब आणि डॉ. प्रदीप कर्णिक या सात मान्यवरांचा समावेश आहे.
कार्यकारिणी सदस्यांची घोषणा-
ग्रंथालयाच्या धोरणात्मक निर्णयांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या १५ सदस्यीय कार्यकारिणीवर खालील सदस्यांची निवड झाली आहे
रविंद्र गावंडे, जयवंत गोलतकर, अमेय कोंडविलकर, मकरंद केसरकर, हेमंत जोशी, प्रदीप ओगले, शिल्पा पितळे, उमा नाबर, सतीश राणे, मारुती नांदविस्कर, रमाकांत पाटील, विवेक भिडे, दिनेश राणे आणि राजेंद्र कोरडे.
मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालय निवडणूक: ४० शाखांमधील मतदानाची प्रक्रिया पूर्ण; वादाच्या भोवऱ्यात सापडलेल्या संस्थेच्या भवितव्याकडे साऱ्यांचे लक्ष-
मराठी भाषेचा ऐतिहासिक वारसा जतन करणाऱ्या ‘मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालया’च्या अंतर्गत प्रशासकीय निवडींसाठी अलीकडेच १५ मार्च रोजी महत्त्वपूर्ण मतदान प्रक्रिया पार पडली. या संस्थेच्या सर्वसाधारण सभेच्या सदस्यांची निवड करण्यासाठी हे मतदान घेण्यात आले. मुंबई आणि उपनगरांमध्ये विखुरलेल्या या संस्थेच्या ४० शाखांमधील प्रतिनिधींनी यामध्ये आपला सहभाग नोंदवला असून, संस्थेच्या आगामी धोरणात्मक निर्णयांच्या दृष्टीने ही निवडणूक अत्यंत कळीची मानली जात आहे.
विस्तीर्ण कार्यक्षेत्र आणि सदस्य संख्या-
मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालय ही केवळ एक वास्तू नसून, तिचे जाळे संपूर्ण मुंबई आणि उपनगरीय क्षेत्रात पसरलेले आहे. संस्थेच्या एकूण ४० शाखा कार्यरत असून, प्रत्येक शाखेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या ४० सदस्यांची मिळून ही ‘सर्वसाधारण सभा’ आकाराला येते. या ऐतिहासिक संस्थेचे सभासदत्व सुमारे ७ हजार सदस्यांकडे आहे.
मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयावर शरद पवार यांचे चार दशकांपासून वर्चस्व; दिग्गज विश्वस्त मंडळ आणि संस्थेच्या प्रशासकीय रचनेचा आढावा-
दादर येथील ऐतिहासिक ‘मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालया’च्या नेतृत्वाची धुरा सलग चार दशकांपासून ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांच्याकडे आहे. सन १९८२ पासून पवार या प्रतिष्ठित संस्थेचे अध्यक्षपद भूषवत असून, त्यांच्या कार्यकाळात संस्थेने अनेक चढ-उतार पाहिले आहेत. मराठी भाषेचा अमूल्य ठेवा जतन करणाऱ्या या संस्थेच्या निवडणूक इतिहासात शरद पवार यांचे स्थान अढळ राहिले असून, विरोधकांनी दिलेली आव्हाने परतवून लावत त्यांनी आपले वर्चस्व कायम राखले आहे.
२०२१ मधील ऐतिहासिक निवडणूक आणि राजकीय पेच-
संस्थेच्या दीर्घ इतिहासात २०२१ ची निवडणूक विशेष चर्चेत राहिली होती. त्यावेळी आम आदमी पक्षाचे तत्कालीन नेते धनंजय शिंदे यांनी शरद पवार यांच्या अध्यक्षपदाला थेट आव्हान दिले होते. अत्यंत चुरशीच्या वाटणाऱ्या या निवडणुकीत अखेर शरद पवार यांनी दणदणीत विजय मिळवला. मतदानाच्या वेळी पवार यांना २९ मते मिळाली होती, तर शिंदे यांच्या पारड्यात केवळ २ मते पडली. या विजयाने संस्थेवरील पवारांची पकड किती मजबूत आहे, हे पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले होते.
प्रशासकीय धुरा आणि विश्वस्त मंडळातील दिग्गज-
ग्रंथ संग्रहालयाचा दैनंदिन कारभार आणि प्रशासकीय जबाबदारी ‘प्रमुख कार्यवाह’ या पदाद्वारे सांभाळली जाते. रवींद्र गावडे हे अनुभवी व्यक्तिमत्व गेली अनेक वर्षे या पदावर कार्यरत असून, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थेचे कामकाज चालते. विशेष म्हणजे, या संस्थेच्या विश्वस्त मंडळात राजकारणातील आणि समाजकारणातील दिग्गज नावांचा समावेश आहे. यामध्ये खासदार सुप्रिया सुळे, शिवसेना नेते संजय राऊत, अनिल देसाई आणि प्रताप आसबे यांसारख्या मान्यवरांचा समावेश असून, या सर्वांच्या देखरेखीखाली संस्थेचा सांस्कृतिक वारसा जतन केला जात आहे.
मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयाची दुरवस्था: चार दशकांच्या सत्तेनंतरही समस्यांचा डोंगर कायम-
मराठी भाषेचे वैभव मानले जाणाऱ्या दादर येथील ‘मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालया’च्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांची पुन्हा एकदा बिनविरोध निवड झाली आहे. पवार हे गेली ४० वर्षे या संस्थेच्या सर्वोच्च पदावर विराजमान आहेत. मात्र, प्रदीर्घ काळ एकाच नेतृत्वाखाली असूनही संस्थेच्या मूळ समस्या सुटण्याऐवजी त्या अधिक जटील झाल्याचे चित्र दिसत आहे. ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या या संस्थेची सद्यस्थिती पाहता, “इतक्या समस्या असताना पुन्हा त्याच व्यक्तीची निवड का?” असा रोकडा सवाल आता उपस्थित केला जात आहे.
इमारतीची दुरवस्था आणि भाडेकरारातील सावळागोंधळ-
दादरसारख्या मुंबईच्या मध्यवर्ती आणि मोक्याच्या ठिकाणी संस्थेची स्वतःच्या मालकीची भव्य इमारत आहे. मात्र, योग्य देखभाल आणि दुरुस्तीअभावी ही वास्तू आज मोडकळीस आली आहे. इमारतीमधील मोकळ्या जागांचे भाडेकरार आणि त्यातून मिळणारे उत्पन्न यांबाबत अनेक वर्षांपासून गंभीर आक्षेप घेतले जात आहेत. हे भाडेकरार संस्थेच्या हिताचे आहेत की नाही, यावरून सभासदांमध्ये संभ्रमाचे वातावरण आहे. सहा लाख ५० हजारांहून अधिक मौल्यवान ग्रंथ आणि दुर्मिळ नियतकालिकांच्या जतनासाठी राबवण्यात येणारा प्रकल्पही अत्यंत संथ गतीने आणि तांत्रिक अडचणींच्या साखळीत अडकलेला दिसत आहे.
शाखांची टाळेबंदी आणि घटते वर्गणीदार-
एकेकाळी मुंबईच्या सांस्कृतिक जीवनाचा कणा असलेल्या या संग्रहालयाच्या ४० शाखा सध्या अस्तित्वाच्या लढाईला सामोरे जात आहेत. अद्ययावत सुविधांचा अभाव, वाचकांसाठी अपुऱ्या सोयी आणि नवीन साहित्याची कमतरता यामुळे ग्रंथालयांचे वर्गणीदार झपाट्याने घटत आहेत. अनेक शाखांमध्ये पुरेशा संख्येने सदस्य येत नसल्याने त्या बंद पडण्याच्या मार्गावर आहेत. डिजीटल युगात ग्रंथालयाचे स्वरूप बदलण्याचे कोणतेही ठोस प्रयत्न प्रभावीपणे राबवले गेले नसल्याचा ठपका नेतृत्वावर ठेवला जात आहे.
कर्मचाऱ्यांचे प्रलंबित प्रश्न आणि कायदेशीर पेच-
संस्थेचा कणा असलेले कर्मचारी देखील प्रशासकीय अनास्थेचे बळी ठरत आहेत. गेल्या अनेक वर्षांपासून कर्मचाऱ्यांची वेतनवाढ प्रलंबित असून, त्यांच्या मूलभूत मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले जात आहे. दुसरीकडे, संस्थेच्या घटनेत बदल करण्याच्या संदर्भात धर्मादाय आयुक्तांकडे (Charity Commissioner) अद्याप कायदेशीर वाद सुरू आहेत. नियमावलीत फेरबदल करून सत्तेचे केंद्रीकरण करण्याचा प्रयत्न होत असल्याचा आरोपही काही गटांकडून केला जातो.
दशकांचे नेतृत्व, पण समस्यांचे डोंगर कायम; मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयातील ‘दिग्गजां’च्या कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह?
मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयाच्या अध्यक्षपदी शरद पवार यांची झालेली फेरनिवड आणि त्यासोबतच प्रस्थापित झालेल्या दिग्गज कार्यकारिणीच्या विरोधात आता प्रखर विरोधाचे स्वर उमटू लागले आहेत. केवळ अध्यक्षच नव्हे, तर त्यांच्यासोबत विश्वस्त मंडळ आणि कार्यकारिणीवर अनेक वर्षांपासून विराजमान असलेल्या इतर बड्या नावांनाही या विरोधाचा सामना करावा लागत आहे. “दशकानुदशके सत्तेत राहूनही जर संस्थेची दुरवस्था थांबवता येत नसेल, तर या दिग्गज नावांचा उपयोग काय?” असा रोकडा आणि परखड सवाल आता विचारला जात आहे.
नेतृत्वाच्या फेरनिवडीवर प्रश्नचिन्ह-
इतक्या टोकाच्या समस्या, आर्थिक विसंगती आणि प्रशासकीय अपयश असतानाही पुन्हा एकदा शरद पवार यांचीच निवड होणे, हे लोकशाही मार्गाने चालणाऱ्या संस्थेसाठी कितपत योग्य आहे, असा प्रश्न विचारला जात आहे. “नव्या दमाच्या नेतृत्वाला संधी देऊन संस्थेचा कायापालट करण्याची हीच योग्य वेळ होती, मग पुन्हा जुन्याच नेतृत्वावर विश्वास का दाखवला गेला?” अशी चर्चा आता साहित्य वर्तुळात रंगू लागली आहे. केवळ राजकीय वजनामुळे संस्था चालवणे आणि प्रत्यक्षात वाचकांच्या समस्या सोडवणे यात मोठी दरी निर्माण झाली असून, या ऐतिहासिक वारशाचे रक्षण करणे आता मोठे आव्हान ठरले आहे.
