What is cloud seeding and how it works : देशाची राजधानी दिल्लीमध्ये उन्हाळ्याच्या तीव्रतेसोबतच प्रदूषणाची समस्या सोडवण्यासाठी आता विज्ञानाचा आधार घेतला जाणार आहे. गेल्या वर्षी ऑक्टोबर महिन्यात केलेले दोन प्रयत्न अपयशी ठरल्यानंतर, आता पुन्हा एकदा या उन्हाळ्यात ‘क्लाउड सीडिंग’ म्हणजेच कृत्रिम पावसाचा प्रयोग करण्याची शक्यता आहे. आयआयटी कानपूर आणि दिल्लीच्या पर्यावरण विभागाने यासंदर्भात महत्त्वाची तयारी सुरू केली आहे.
एप्रिल ते जून दरम्यान प्रयोगाची शक्यता
मिळालेल्या माहितीनुसार, आयआयटी कानपूरने या प्रयोगासाठी नागरी विमानन महासंचालनालयाकडे (DGCA) परवानगी मागितली आहे. जर ही परवानगी मिळाली, तर एप्रिल 2026 ते जून 2026 या कालावधीत दिल्लीच्या आकाशात कृत्रिम पाऊस पाडण्याचे परीक्षण केले जाऊ शकते. दिल्लीच्या आर्थिक पाहणी अहवालातही या प्रयोगाचा उल्लेख करण्यात आला असून, भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) सल्ल्याने हे काम केले जाणार आहे.
दिल्लीसारख्या शहरांमध्ये प्रदूषणाची पातळी वाढल्यावर वारंवार ‘कृत्रिम पाऊस’ पाडण्याची चर्चा रंगते. पण हा पाऊस नेमका काय असतो आणि तो मानवनिर्मित कसा असू शकतो, असे प्रश्न अनेकांना पडतात. विज्ञानाच्या भाषेत याला ‘क्लाउड सीडिंग’ (Cloud Seeding) असे म्हटले जाते.
1. कृत्रिम पाऊस म्हणजे काय?
नैसर्गिकरित्या पाऊस पडण्यासाठी ढगांमध्ये बाष्पाचे प्रमाण आणि तापमान ठराविक पातळीवर असावे लागते. जेव्हा ढग असतात पण पाऊस पडण्यासाठी आवश्यक परिस्थिती नसते, तेव्हा विज्ञानाचा वापर करून ढगांना पाऊस पाडण्यास ‘प्रवृत्त’ केले जाते, यालाच कृत्रिम पाऊस म्हणतात.
2. हा पाऊस कसा पाडला जातो?
या प्रक्रियेत मुख्यत्वे तीन टप्पे असतात:
- रसायनांचा वापर: विमानाद्वारे किंवा रॉकेटच्या साहाय्याने ढगांमध्ये सिल्व्हर आयोडाईड (Silver Iodide), सुका बर्फ (Dry Ice) किंवा मिठाचा (Salt) फवारा केला जातो.
- घनीभवन: ही रसायने ढगांमधील बाष्पाला एकत्र आणण्याचे काम करतात. यामुळे ढगांमधील पाण्याचे थेंब जड होतात आणि बर्फाचे स्फटिक तयार होऊ लागतात.
- वर्षाव: जेव्हा हे थेंब इतके जड होतात की हवा त्याचे वजन सहन करू शकत नाही, तेव्हा ते पावसाच्या स्वरूपात जमिनीवर पडतात.
3. कधी पाडला जातो?
कृत्रिम पाऊस कधीही पाडता येत नाही. त्यासाठी आकाशात ढग असणे अनिवार्य आहे. ढगांमध्ये किमान १५ ते २० टक्के आर्द्रता (Moisture) असणे आवश्यक असते. तसेच वाऱ्याचा वेग आणि ढगांची उंची या गोष्टींचा विचार करूनच ‘क्लाउड सीडिंग’चा प्रयोग केला जातो.
4. का पाडला जातो?
- प्रदूषण नियंत्रण: हवेतील घातक धूलिकण (Particulate Matter) जमिनीवर बसवण्यासाठी याचा वापर होतो.
- दुष्काळ निवारण: ज्या भागात पाऊस कमी आहे, तिथे शेतीसाठी किंवा धरणांमधील पाणीसाठा वाढवण्यासाठी हा प्रयोग केला जातो.
- वणवा विझवण्यासाठी: जंगलातील भीषण आग विझवण्यासाठी काही देशांमध्ये कृत्रिम पावसाचा आधार घेतला जातो.
भारतात आयआयटी कानपूर (IIT Kanpur) या तंत्रज्ञानावर सातत्याने संशोधन करत असून, भविष्यात हवामान बदलाच्या संकटावर मात करण्यासाठी हा एक प्रभावी उपाय मानला जात आहे.
