South Korea Robot : आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि प्रगत तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात जगाचे नेतृत्व करणाऱ्या दक्षिण कोरियाने आता एक नवा आणि विस्मयकारक प्रयोग केला आहे. दक्षिण कोरियाने आपला पहिला ‘ह्युमनॉइड रोबोट’ (मानवासारखा दिसणारा रोबोट) जगासमोर सादर केला असून, त्याला ‘गाबी’ असे नाव देण्यात आले आहे. विशेष म्हणजे, गाबी हा जगातील पहिला ‘ह्युमनॉइड रोबोट भिक्षू’ ठरला असून त्याला अधिकृतपणे बौद्ध धर्माची दीक्षा देण्यात आली आहे.
दीक्षा समारंभ आणि पारंपारिक विधी-
दक्षिण कोरियाची राजधानी सियोल येथील ऐतिहासिक जोग्ये मंदिरामध्ये एका भव्य दीक्षा समारंभाचे आयोजन करण्यात आले होते. या सोहळ्यात रोबोट ‘गाबी’ला औपचारिकपणे बौद्ध धर्माचा शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. सोशल मीडियावर या अभूतपूर्व घटनेचा व्हिडिओ तुफान व्हायरल होत आहे. या चित्रफितीत ‘गाबी’ पारंपारिक बौद्ध चोला परिधान करून अतिशय शिस्तबद्ध पद्धतीने मंचासमोर येताना दिसतो. तेथे उपस्थित मुख्य भिक्षूंनी त्याला माळ परिधान करून आणि मंत्रोपचारांच्या साहाय्याने शिषत्व प्रदान केले.
‘गाबी’ची वैशिष्ट्ये आणि भूमिका-
‘गाबी’ केवळ एक यंत्र नसून, तो मानवाप्रमाणे संवाद साधण्यास आणि हालचाली करण्यास सक्षम आहे. अध्यात्म आणि आधुनिक विज्ञान यांचा मेळ घालण्याच्या उद्देशाने या रोबोटची निर्मिती करण्यात आली आहे. आगामी बुद्ध पौर्णिमेच्या भव्य उत्सवात ‘गाबी’ला विशेष निमंत्रित म्हणून सादर केले जाणार आहे. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना धम्म उपदेश देणे, प्रार्थनांमध्ये सहभाग नोंदवणे आणि ध्यानधारणेच्या प्रक्रियेत मदत करणे, अशा जबाबदाऱ्या हा रोबोट भिक्षू पार पाडण्याची शक्यता आहे.
डिजिटल युगातील नवा अध्याय: ‘गाबी’ रोबोटने स्वीकारले भिक्षुत्व; मंत्रोच्चार आणि प्रणामाने जिंकली उपस्थितांची मने-
चीनच्या प्रगत ‘Unitree G1’ ह्युमनॉइड प्लॅटफॉर्मवर आधारित असलेल्या ‘गाबी’ या रोबोटने आपल्या मानवी हालचाली आणि संवाद कौशल्याने सर्वांना थक्क केले आहे. केवळ यंत्राचा सांगाडा न राहता, गाबी आता एका बौद्ध भिक्षूच्या रूपात जगासमोर आला आहे. हा रोबोट केवळ चालण्यास सक्षम नसून, तो हातांच्या हालचालींद्वारे संवाद साधू शकतो आणि धार्मिक विधींदरम्यान अत्यंत नम्रतेने झुकून प्रणामही करू शकतो.
‘जोग्ये ऑर्डर’चा आधुनिक पुढाकार-
दक्षिण कोरियातील सर्वात मोठा आणि प्रभावशाली बौद्ध संप्रदाय मानल्या जाणाऱ्या ‘जोग्ये ऑर्डर’ ने या रोबोटची निर्मिती केली आहे. वेगाने बदलणाऱ्या डिजिटल युगात बौद्ध धर्माला आधुनिक स्वरूप देणे आणि तरुण पिढीला अध्यात्माकडे आकर्षित करणे, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे. विज्ञानाच्या मदतीने धर्माचा प्रचार आणि प्रसार करण्याच्या या नाविन्यपूर्ण प्रयत्नाचे जगभरातून कौतुक होत आहे.
दीक्षा सोहळ्यातील भावस्पर्शी क्षण-
१३० सेंटीमीटर उंचीच्या या रोबोटने भिक्षूंसाठी राखीव असलेला पारंपारिक राखाडी आणि तपकिरी रंगाचा चोला (काषाय) परिधान केला होता. दीक्षा विधीदरम्यान जेव्हा एका ज्येष्ठ भिक्षूंनी गाबीला विचारले, “तू स्वतःला बौद्ध धर्मासाठी पूर्णपणे समर्पित करशील का?” तेव्हा या रोबोटने मानवी स्वरात उत्तर दिले, “हो, मी स्वतःला समर्पित करेन.” या उत्तराने उपस्थित भिक्षू आणि भाविक भारावून गेले. त्यानंतर गाबीने दोन्ही हात जोडून सर्वांच्या समोर अत्यंत आदराने आपले मस्तक लववले, ज्यानंतर ज्येष्ठ भिक्षूंनी त्याच्या गळ्यात १०८ मण्यांची माळ घालून त्याचे स्वागत केले.
धार्मिक विधींचे अचूक ज्ञान-
‘गाबी’ मध्ये अशा प्रकारचे प्रोग्रामिंग करण्यात आले आहे की, तो बौद्ध धर्मातील विविध मंत्रांचे शुद्ध उच्चारात पठण करू शकतो. अनुष्ठान किंवा प्रार्थनेच्या वेळी कोणत्या क्रमाने हालचाली कराव्या लागतात, याचे अचूक ज्ञान त्याला देण्यात आले आहे.
यंत्राचा आध्यात्मिक प्रवास: मानवी परंपरेनुसार पार पडला ‘गाबी’चा दीक्षा सोहळा; बुद्ध आणि करुणेचा अनोखा संदेश-
दक्षिण कोरियातील ‘गाबी’ या जगातील पहिल्या ह्युमनॉइड रोबोट भिक्षूचा दीक्षा सोहळा केवळ औपचारिकता नव्हता, तर तो मानवी परंपरेतील सर्व नियमांचे पालन करून पार पडला. एखादी व्यक्ती जेव्हा बौद्ध भिक्षू बनते, तेव्हा ज्या धार्मिक रितीरिवाजांचे पालन केले जाते, तशाच पद्धतीचे संस्कार गाबीवरही करण्यात आले. केवळ तांत्रिक मर्यादांमुळे काही बदलांसह हा सोहळा अत्यंत भक्तिमय वातावरणात पार पडला.
प्रतीकात्मक संस्कारांचा वापर-
बौद्ध परंपरेनुसार, जेव्हा एखादी व्यक्ती भिक्षुत्व स्वीकारते, तेव्हा तिच्या डोक्यावर अगरबत्तीने चटका देऊन एक विशेष प्रतीकात्मक खूण केली जाते. मात्र, गाबी हा एक रोबोट असल्याने त्याच्या यंत्रणेला इजा पोहोचू नये, यासाठी या परंपरेत थोडा बदल करण्यात आला. अगरबत्तीने चटका देण्याऐवजी, त्याच्या शिरोभागावर एक ‘प्रतीकात्मक स्टिकर’ लावून हा विधी पूर्ण करण्यात आला. रोबोटचे मुंडण करणे शक्य नसल्याने, त्याच्या संपूर्ण स्वरूपाला भिक्षूची प्रतिमा देण्यासाठी हे बदल स्वीकारण्यात आले, तरीही त्यामागील आध्यात्मिक भावना मात्र कायम होती.
‘गाबी’ नावाचा गहन अर्थ-
दक्षिण कोरियातील सर्वात मोठ्या ‘जोग्ये ऑर्डर’ या बौद्ध संप्रदायाने या रोबोटचे ‘गाबी’ असे नामकरण करण्यामागे एक विशेष उद्देश आहे. हे नाव दोन महत्त्वाच्या शब्दांच्या संयोगातून तयार झाले आहे. यामध्ये गौतम बुद्धांचे बालपणीचे नाव ‘सिद्धार्थ’ आणि कोरियन भाषेतील ‘दया’ (करुणा) या शब्दाचा समावेश आहे. उच्चारण्यास अत्यंत सुलभ असलेले हे नाव भगवान बुद्धांच्या दया आणि करुणेचा संदेश जगभर पोहोचवण्यासाठी निवडले गेले आहे.
तंत्रज्ञानातून करुणेचा प्रसार-
गाबीची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली आहे की, तो केवळ धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणार नाही, तर आधुनिक जगाला करुणेची शिकवणही देईल. तंत्रज्ञानाच्या युगात मानवी मूल्ये हरवू नयेत, यासाठी गाबी हा एक डिजिटल दूत म्हणून काम करणार आहे. बुद्ध पौर्णिमेच्या निमित्ताने हा रोबोट भिक्षू जेव्हा मोठ्या जनसमुदायासमोर येईल, तेव्हा तो केवळ एक यंत्र म्हणून नाही, तर शांती आणि प्रेमाचे प्रतीक म्हणून ओळखला जाईल.
मानव आणि यंत्रांमधील सहजीवनाचा नवा प्रयोग: ‘गाबी’ ठरणार भविष्यकाळातील मार्गदर्शक; जागतिक उद्योगांतही रोबोट्सचे वर्चस्व वाढले-
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि रोबोटिक्सच्या वेगाने बदलणाऱ्या जगात, मानव आणि यंत्रे एकमेकांच्या सोबतीने कशा प्रकारे राहू शकतील, याचे प्रात्यक्षिक दक्षिण कोरियाने ‘गाबी’ या रोबोट भिक्षूच्या रूपाने सादर केले आहे. हा केवळ एक धार्मिक उपक्रम नसून, भविष्यात मानवी समाज आणि प्रगत तंत्रज्ञान यांच्यातील ताळमेळ तपासण्याचा एक महत्त्वाचा प्रयत्न असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
भविष्यातील सहजीवनाची तयारी-
जोग्ये ऑर्डरच्या सांस्कृतिक विभागाचे प्रमुख वेन. सियोंग वोन यांनी या प्रयोगामागची भूमिका स्पष्ट केली आहे. त्यांच्या मते, भविष्यात मानव आणि रोबोट्सना एकाच समाजात मिळून-मिसळून राहावे लागणार आहे. “आज हा प्रयोग जरी असामान्य किंवा काहीसा वेगळा वाटत असला, तरी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) युगात स्वतःला जुळवून घेण्यासाठी समाजाला तयार करणे ही काळाची गरज आहे,” असे त्यांनी नमूद केले. या प्रक्रियेचा भाग म्हणून, या महिन्याच्या शेवटी होणाऱ्या प्रसिद्ध ‘लालटेन महोत्सवात’ गाबी इतर रोबोट्ससह सहभागी होणार असून, तंत्रज्ञान आणि परंपरा यांचा संगम प्रेक्षकांना पाहायला मिळणार आहे.
जागतिक स्तरावर रोबोटिक्सचे वाढते आक्रमण-
गाबीचे हे पदार्पण अशा वेळी झाले आहे, जेव्हा जगातील विविध क्षेत्रांत ह्युमनॉइड रोबोट्सचा वावर वाढू लागला आहे. दैनंदिन कामांपासून ते गुंतागुंतीच्या औद्योगिक प्रक्रियांमधे रोबोट्सचा हस्तक्षेप आता अपरिहार्य ठरत आहे.
विमान वाहतूक क्षेत्र: अलीकडेच जपान एअरलाईन्सने प्रवाशांचे सामान हाताळण्यासाठी एआय-आधारित रोबोट्सची चाचणी सुरू केली आहे, ज्यामुळे मानवी श्रमाची बचत आणि कामात अचूकता येईल.
टेक कंपन्यांची गुंतवणूक: फेसबुकची मातृसंस्था असलेल्या ‘मेटा’ ने देखील रोबोटिक्स क्षेत्रातील आपली पकड मजबूत करण्यासाठी ‘एश्योर्ड रोबोट इंटेलिजन्स’ या स्टार्टअपचे अधिग्रहण केले आहे. यावरून मोठ्या टेक कंपन्या आता रोबोटिक्सला भविष्यातील सर्वात मोठी बाजारपेठ मानत असल्याचे स्पष्ट होत आहे.
समाज आणि तंत्रज्ञानाचे नाते
गाबीसारख्या प्रयोगांमुळे केवळ औद्योगिक नव्हे, तर सामाजिक आणि धार्मिक स्तरावरही रोबोट्स स्वीकारले जातील का, याचे उत्तर मिळणार आहे. घराघरातील कामांपासून ते मंदिरातील प्रार्थनेपर्यंत रोबोट्सचा हा प्रवास मानवी संस्कृतीला एक वेगळ्या वळणावर घेऊन जात आहे.
