Wind Energy Project : नवीकरणीय ऊर्जा (Renewable Energy) क्षेत्रात चीनने एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले असून, दक्षिण चीनच्या समुद्रात जगातील सर्वात मोठ्या ‘सिंगल-युनिट’ तरंगत्या पवनचक्कीची यशस्वी उभारणी केली आहे. एका चिनी ऊर्जा कंपनीने राबवलेली ही मोहीम अभियांत्रिकी क्षेत्रातील एक मैलाचा दगड मानली जात आहे. या यशस्वी प्रयोगामुळे खोल समुद्रातील वाऱ्याचा वापर करून वीज निर्मिती करण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण झाल्या आहेत.
‘थ्री गॉर्जेस पायलट’: अफाट क्षमता आणि आधुनिक तंत्रज्ञान-
‘थ्री गॉर्जेस पायलट’ असे नामकरण करण्यात आलेल्या या महाकाय पवनचक्कीची क्षमता १६ मेगावॅट इतकी आहे. हे युनिट ग्वांगडोंग प्रांतातील यांगजियांग शहराच्या किनारपट्टीपासून दूर, अतिशय खोल समुद्रात स्थापित करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे ‘तरंगते स्वरूप’. साधारणपणे पवनचक्क्या उभारताना समुद्राच्या तळाशी मोठे खांब रोवले जातात, परंतु ज्या ठिकाणी समुद्राची खोली प्रचंड असते, तिथे पारंपरिक पद्धतीने खांब रोवून उभारणी करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य असते. अशा आव्हानात्मक ठिकाणी ही तरंगती पवनचक्की यशस्वीपणे कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
मोहिमेची यशस्विता आणि अधिकृत घोषणा-
या यशस्वी मोहिमेची माहिती कंपनीच्या प्रतिनिधींनी ३ मे रोजी प्रसिद्ध केलेल्या एका अधिकृत पत्रकाद्वारे दिली आहे. हे युनिट केवळ जगातील सर्वात मोठे ‘सिंगल-युनिट’ नसून, ते समुद्रातील वादळांचा आणि लाटांचा सामना करण्यासाठी प्रगत तंत्रज्ञानाने सुसज्ज आहे. खोल समुद्रातील वेगवान वाऱ्याचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर वीज निर्मिती करणे, हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे. यामुळे भविष्यात कोळशावर आधारित वीज निर्मितीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होणार आहे.
ऊर्जा क्षेत्रातील भविष्यातील दिशा-
या तंत्रज्ञानामुळे आता जगातील अशा समुद्रकिनाऱ्यांवरही वीज निर्मिती शक्य होणार आहे, जिथे समुद्राची खोली अधिक असल्याने आजवर प्रकल्प उभारता येत नव्हते.
चिनी अभियांत्रिकीचा चमत्कार: ‘चायना थ्री गॉर्जेस’कडून महाकाय पवनचक्कीची निर्मिती; तांत्रिक वैशिष्ट्ये आली समोर-
दक्षिण चीनच्या समुद्रात स्थापित करण्यात आलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या तरंगत्या पवनचक्कीने जागतिक ऊर्जा क्षेत्राचे लक्ष वेधून घेतले आहे. ‘चायना थ्री गॉर्जेस’ (CTG) कॉर्पोरेशन या प्रख्यात ऊर्जा कंपनीने या महाकाय पवनचक्कीची निर्मिती केली असून, तिची तांत्रिक रचना आणि विस्तार थक्क करणारा आहे. ही पवनचक्की केवळ आकाराने मोठी नसून ती आधुनिक अभियांत्रिकीचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जात आहे.
आकाशाला गवसणी घालणारी उंची आणि विस्तीर्ण रोटर-
या पवनचक्कीच्या संरचनेचा विचार केल्यास, तिचे अवाढव्य स्वरूप स्पष्ट होते. या युनिटचा रोटर तब्बल ८२७ फूट (२५२ मीटर) व्यासाचा आहे. पवनचक्कीच्या पात्यांचे (Blades) टोक जेव्हा सर्वोच्च बिंदूवर पोहोचते, तेव्हा त्याची समुद्राच्या पाण्यापासूनची उंची ८८६ फूट (२७० मीटर) पेक्षाही जास्त असते. ही उंची जगातील अनेक उत्तुंग इमारतींच्या बरोबरीची असून, यामुळे वाऱ्याचा जास्तीत जास्त वेग पकडून मोठी ऊर्जा निर्मिती करणे शक्य झाले आहे.
प्रगत इंजिनिअरिंग आणि तांत्रिक बदल-
चीनने गेल्या वर्षी ‘चायना हुआनेंग ग्रुप’ आणि ‘डोंगफांग इलेक्ट्रिक कॉर्प’ यांच्या माध्यमातून काही पवनचक्क्या तैनात केल्या होत्या. नवीन ‘थ्री गॉर्जेस’ मॉडेलची मूळ संकल्पना जरी जुन्या धर्तीवर आधारित असली, तरी यात ‘स्ट्रक्चरल’ आणि ‘सिस्टम इंजिनिअरिंग’च्या पातळीवर अत्यंत महत्त्वाचे बदल करण्यात आले आहेत. जुन्या मॉडेल्सच्या तुलनेत ही नवी रचना अधिक कार्यक्षम आणि मजबूत आहे. विशेषतः यंत्रणेच्या अंतर्गत कार्यप्रणालीत केलेले सुधार हे ऊर्जा वहन आणि साठवणुकीसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरणार आहेत.
प्रतिकूल हवामानाशी लढण्यास सज्ज-
खोल समुद्र हे केवळ तांत्रिक कामासाठीच नव्हे, तर नैसर्गिक आपत्तींच्या दृष्टीनेही अत्यंत आव्हानात्मक क्षेत्र असते. हे लक्षात घेऊनच या नव्या प्लॅटफॉर्मचे डिझाइन करण्यात आले आहे.
अतिविनाशकारी चक्रीवादळांनाही देणार झुंज; चिनी तरंगत्या पवनचक्कीची अभेद्य सुरक्षा यंत्रणा स्पष्ट-
दक्षिण चीनच्या समुद्रात स्थापित करण्यात आलेली जगातील सर्वात मोठी तरंगती पवनचक्की केवळ तिच्या आकारासाठीच नव्हे, तर तिच्या अजोड मजबुतीसाठीही चर्चेत आहे. समुद्रातील नैसर्गिक आव्हाने, विशेषतः विनाशकारी चक्रीवादळे आणि अजस्त्र लाटांचा सामना करण्यासाठी या पवनचक्कीच्या संरचनेत अत्याधुनिक सुरक्षा यंत्रणांचा समावेश करण्यात आला आहे. यामुळे निसर्गाच्या कोपापुढेही हा प्रकल्प अभेद्य राहू शकणार आहे.
‘कॅटेगरी ५’ च्या वादळांना थोपवण्याची क्षमता-
समुद्रात निर्माण होणारी परिस्थिती अनेकदा अत्यंत भयावह असते. मात्र, ही पवनचक्की अशा कोणत्याही संकटाचा सामना करण्यासाठी सज्ज आहे. ताशी १६४ मैल (२६४ कि.मी./तास) वेगाने वाहणारे वारे आणि समुद्रात उसळणाऱ्या ६६ फुटांपेक्षा (२० मीटर) उंच लाटा, म्हणजेच ‘कॅटेगरी ५’ च्या अतिविनाशकारी चक्रीवादळातही हा प्लॅटफॉर्म सुरक्षितपणे स्थिर राहू शकतो. अशा टोकाच्या हवामानातही पवनचक्कीचे कार्य विस्कळीत होणार नाही, याची पूर्ण खबरदारी इंजिनिअर्सनी घेतली आहे.
अत्याधुनिक ‘मूरिंग सिस्टम’ आणि मजबुती-
या महाकाय प्लॅटफॉर्मला एका जागी खिळवून ठेवण्यासाठी आणि समुद्राच्या प्रवाहाने तो वाहून जाऊ नये, यासाठी कंपनीने अत्यंत प्रगत अशा ‘मूरिंग सिस्टम’ (Mooring System) चा वापर केला आहे. या यंत्रणेमध्ये ‘सक्शन अँकर्स’, जड ‘अँकर चेन्स’ आणि विशेष धाग्यांपासून बनवलेल्या अत्यंत मजबूत ‘पॉलिस्टर दोऱ्यांचा’ वापर करण्यात आला आहे. ही प्रणाली पवनचक्कीला समुद्राच्या तळाशी घट्ट धरून ठेवते, ज्यामुळे समुद्रात कितीही मोठी हालचाल झाली तरी ही यंत्रणा ढळणार नाही.
डिजिटल मॉनिटरिंग आणि बॅलास्ट तंत्रज्ञान-
केवळ भौतिक मजबुतीच नव्हे, तर या पवनचक्कीमध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाचाही मेळ घालण्यात आला आहे. समुद्रात पवनचक्कीचा समतोल राखण्यासाठी ‘बॅलास्ट’ (Ballast System) नावाची यंत्रणा कार्यान्वित आहे.
खोल महासागरात ऊर्जेचा नवा स्रोत: ‘फ्लोटिंग’ तंत्रज्ञानामुळे पवन ऊर्जेच्या कक्षा रुंदावल्या-
जगातील वाढती ऊर्जेची गरज भागवण्यासाठी आता मानवाने खोल महासागराकडे आपली पावले वळवली आहेत. ज्या ठिकाणी समुद्राच्या पाण्याची खोली प्रचंड असते, तिथे पारंपरिक पवनचक्क्या उभारणे हे तांत्रिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठे आव्हान असते. मात्र, चीनने विकसित केलेल्या ‘तरंगत्या’ (Floating) तंत्रज्ञानाने या समस्येवर प्रभावी तोडगा शोधून काढला असून, ऊर्जा निर्मितीच्या क्षेत्रात एक नवीन क्रांती घडवून आणली आहे.
पारंपरिक पद्धतींच्या मर्यादा आणि आधुनिक पर्याय
सामान्यतः पवनचक्क्या समुद्राच्या उथळ भागात उभारल्या जातात, जिथे जमिनीवर आधारित किंवा समुद्राच्या तळाशी पक्के सिमेंटचे बांधकाम करून खांब रोवणे शक्य असते. परंतु, समुद्राची खोली जसजशी वाढत जाते, तसतसे असे बांधकाम करणे केवळ अवघडच नाही, तर अव्यवहार्य ठरते. अशा अतिखोल सागरी क्षेत्रांमध्ये हे नवे तरंगते तंत्रज्ञान अत्यंत प्रभावीपणे कार्य करते. यामुळे ज्या विस्तीर्ण महासागरीय क्षेत्राचा वापर आजवर पवन ऊर्जेसाठी करणे अशक्य वाटत होते, तिथे आता शाश्वत वीज निर्मितीचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
कार्यप्रणाली: महाकाय प्लॅटफॉर्म आणि स्थिरतेचे तंत्र
या तंत्रज्ञानामध्ये संपूर्ण पवनचक्की एका महाकाय तरंगत्या प्लॅटफॉर्मवर बसवली जाते. हे प्लॅटफॉर्म दिसायला एखाद्या जहाजासारखे असले तरी, ते लाटांवर भरकटू नये यासाठी विशेष काळजी घेतली जाते. हे प्लॅटफॉर्म अत्यंत जड आणि मजबूत साखळ्यांच्या साहाय्याने समुद्राच्या तळाशी घट्ट बांधले जातात. यामुळे समुद्राच्या लाटा किंवा वारे कितीही प्रबळ असले, तरी पवनचक्की एकाच जागी स्थिर राहून आपले कार्य करू शकते.
विस्तीर्ण सागरी क्षेत्राचा वापर शक्य
खोल समुद्रात वाऱ्याचा वेग किनारपट्टीच्या तुलनेत अधिक स्थिर आणि वेगवान असतो. या नव्या ‘फ्लोटिंग’ तंत्रज्ञानामुळे आता जगातील अथांग महासागरांचा वापर पवन ऊर्जेच्या निर्मितीसाठी करणे शक्य झाले आहे.
