Curacao FIFA World Cup 2026 : पुणे शहराच्या एखाद्या उपनगरात जेवढी लोकसंख्या सामावलेली असते, तेवढ्याच मर्यादित लोकसंख्येचे छोटे देश जेव्हा फुटबॉल विश्वचषकासारख्या जागतिक महाकुंभासाठी पात्र ठरतात, तेव्हा जगभरातून त्यांचे कौतुक होते. परंतु, त्याच वेळी ‘जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला भारत देश या शर्यतीत कुठे मागे पडतोय?’ असा अस्वस्थ करणारा प्रश्न प्रत्येक भारतीय क्रीडाप्रेमीच्या मनात निर्माण होतो. नुकताच फिफाच्या एका सामन्यात जर्मनीसारख्या बलाढ्य संघाविरुद्ध कुरासाओ (Curaçao) या देशाचा सामना झाला. धक्कादायक बाब म्हणजे, कुरासाओ या संपूर्ण देशाची एकूण लोकसंख्या अवघी दीड लाख (१,५०,०००) आहे. आपल्या पुण्यातील भोसरी किंवा हडपसर यांसारख्या केवळ एका उपनगराची लोकसंख्याही यापेक्षा कित्येक पटीने जास्त असेल. असेच दुसरे उदाहरण म्हणजे ‘काबो वर्दे’ (Cabo Verde) हा देश, ज्याचा भौगोलिक आकार आणि लोकसंख्या इतकी मर्यादित आहे की पुणे जिल्ह्यात असे तीन देश सहज सामावून जाऊ शकतील. जेव्हा हे चिमुकले देश फुटबॉलच्या जागतिक नकाशावर आपली मोहोर उमटवतात, तेव्हा जागतिक अर्थसत्ता आणि महासत्ता बनू पाहणारा भारत या स्पर्धेत का दिसत नाही, याचे आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे.
भारतीय फुटबॉलचा इतिहास पाहिला तर देशाला कधीच संधी मिळाली नव्हती असे नाही. सन १९५० मध्ये भारतीय फुटबॉल संघ ब्राझील येथे झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र ठरला होता. परंतु, त्या काळात भारतीय खेळाडूंना प्रामुख्याने अनवाणी (बूट न घालता) खेळण्याची सवय होती. आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल महासंघाच्या (फिफा) नियमांनुसार पादत्राणांशिवाय खेळण्यास सक्त मनाई करण्यात आली होती. त्यातच, देशाने नुकतेच स्वातंत्र्य मिळवले असल्यामुळे खेळाडूंना ब्राझीलसारख्या दूरच्या देशात पाठवण्यासाठी आवश्यक असलेला प्रचंड प्रवासनिधी तत्कालीन सरकारकडे उपलब्ध नव्हता. या आर्थिक विवंचनेमुळे आणि तांत्रिक अडचणींमुळे भारताची ती सुवर्णसंधी हुकली. त्यानंतर १९५४ पासून ते आजतागायत भारताने आशियाई पातळीवरील अनेक पात्रता फेऱ्या खेळल्या, परंतु मुख्य जागतिक स्पर्धेत स्थान मिळवण्यात भारतीय संघाला अद्याप यश आलेले नाही.
आज भारताची ओळख जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश म्हणून आहे. भारतात सध्या सुमारे १४० कोटी लोक वास्तव्यास असून, आश्चर्यकारक बाब म्हणजे यातील जवळपास १० कोटींहून अधिक नागरिक फुटबॉलचे निस्सीम चाहते आहेत. एवढी प्रचंड फॅन फॉलोव्हिंग आणि मनुष्यबळ असूनही भारत फिफा विश्वचषकापासून दूरच आहे. याउलट, अवघ्या ५० मिनिटांत पायी चालून एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत ओलांडता येईल एवढ्या लहान आकाराच्या कुरासाओ देशाने आपल्या क्रीडा कौशल्याने जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. जर या देशातील सर्व नागरिक एकत्र आले तरी जगातील एखादे मोठे स्टेडियम पूर्ण भरू शकणार नाही. तरीही त्यांनी आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे ११ कसलेले खेळाडू तयार करून दाखवले. मग १४० कोटींच्या भारतातून जागतिक दर्जाचे ११ खेळाडू का घडू शकत नाहीत, हा प्रश्न देशाच्या क्रीडा प्रशासकीय नियोजनावर मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो.
या विसंगतीचे मुख्य कारण म्हणजे भारतात स्थानिक खेळाडूंपेक्षा परदेशी स्टार्सच्या प्रसिद्धीवर आणि स्वागतावर होणारा अवाजवी खर्च हे आहे. अर्जेंटिनाचा महान फुटबॉलपटू लिओनेल मेस्सी जेव्हा भारतात आला होता, तेव्हा त्याच्या दौऱ्याच्या प्रसिद्धीसाठी आणि आदरातिथ्यासाठी तब्बल १५० कोटी रुपये खर्च करण्यात आले होते. मात्र, याच्या अगदी उलट चित्र आपल्या देशातील गुणवान तरुण खेळाडूंच्या बाबतीत दिसते. भारतीय खेळाडूंना जागतिक दर्जाचे प्रशिक्षण किंवा आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांच्या तयारीसाठी पाठवायचे असल्यास अवघ्या १ कोटी रुपयांचा निधी मंजूर करतानाही क्रीडा प्रशासनाकडून कमालीची उदासीनता आणि नोकरशाही दाखवली जाते. जोपर्यंत देशांतर्गत खेळाडूंच्या मूलभूत सुविधांवर आणि त्यांच्या शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षणावर योग्य प्रमाणात गुंतवणूक केली जात नाही, तोपर्यंत भारतीय संघाला विश्वचषकात पाहण्याचे कोट्यवधी चाहत्यांचे स्वप्न अपूर्णच राहील.
भारतात फुटबॉलचा विकास न होण्यामागचे सर्वात मोठे आणि व्यावहारिक कारण म्हणजे पायाभूत सुविधांची भीषण टंचाई आणि आर्थिक विषमता. भारतात क्रिकेट आणि फुटबॉलच्या आर्थिक गणितात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. आज भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे (BCCI) वार्षिक बजेट तब्बल २०,६८६ कोटी रुपयांच्या घरात आहे, तर दुसरीकडे अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघाचे (AIFF) वार्षिक बजेट अवघे २०० कोटी रुपये आहे. इतक्या तुटपुंज्या निधीमध्ये आंतरराष्ट्रीय दर्जाची मैदाने तयार करणे, तळागाळातील गुणवत्ता शोधणे आणि त्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे अशक्यप्राय होऊन बसते.
